विद्यापीठात वेगवेगळे पाठ्यक्रम शिकवले जात. त्यात वेद त्यांच्या सहायक सहा शाखा. वेदाचे  योग्य ऊचारण, वेगवेगळे साहित्य, विधी, यज्ञ व्याकरण, जोतिषशास्त्र , छंदशास्त्र आणि त्याची  व्युत्पत्ती, या अभ्यासाचा उपयोग वेद आणि त्याच्या शाखा यांचा अभ्यास करण्यासाठी उपयोगी होत  असे.

पुणे शहराच्या इतिहासावर एक नजर टाकणारा लेख शेअर करतोय...

सन 754 : पुण्याचे नाव होते 'पुण्य-विजय'

सन 993 : 'पुनवडी' हे पुण्याचे नाव पडले.

सन:1600 मुळच्या वस्तीला 'कसबा पुणे' हे नाव होते.

सन 1637 : पुणे शहाजीराजांच्या अंमलाखाली - सोमवार व रविवार पेठा वसवल्या गेल्या.

सन 1656 : पुणे शिवाजी महाराजांचे अधिपत्याखाली होते.

सन 1663 : मंगळवार पेठ वसली.

सन 1703 : बुधवार पेठ वसली.

सन 1714 : पुण्यावर पेशव्यांची सत्ता सुरू.

सन 1721 : बाजीराव पेशवे यांचेकडून पुण्याची पुर्नबांधणी सुरू.

सन : 1730 : शनिवारवाडा बांधून पूर्ण झाला.

सन 1734 : पहिल्या बाजीरावाने शुक्रवार पेठ वसविली

सन 1749 : पर्वती वरील देवालय बांधले.

सन 1750 : वेताळ पेठ वसविली,कात्रज तलाव व वेशी बांधण्यात आल्या.

सन 1755 : नागेश पेठ वसविली.पर्वती तळे बांधले.

सन 1756 गणेश व नारायण पेठा वसविल्या.

सन 1761 : लकडी पूल बांधण्यात आला.

सन 1769 : सदाशिव व भवानी पेठा वसविल्या गेल्या.

सन 1774 : नाना,रास्ता व घोरपडे पेठा वसविल्या.

सन 1790 : फडणवीस वेस उभारण्यात आली.

सन 1818 : इंग्रजी अंमल सुरू.खडकी कटक स्थापना.पेशव्यांचा भीमा कोरेगाव येथे पराभव

सन 1856 : पुणे मुंबई लोहमार्ग सुरू झाला

सन 1857 : पुणे नगरपालिकेची स्थापना.

सन 1869 : सर डेव्हिड ससून रूग्णालय कार्यान्वित

सन 1875 : संगम ( वेलस्ली) पूल वाहतुकिस खूला

सन 1880 : खडकवासला धरण बांधून पूर्ण

सन 1881 ते 1891: मुठा उजवा कालवा खोदण्यात आला.

सन 1884 : डेक्कन कॉलेजची स्थापना.

सन 1885 : फर्ग्यसन महाविद्यालयाची स्थापना

सन 1886 : पुणे-मिरज लोहमार्ग सुरू झाल

सन 1915 : आर्यन चित्रपटगृह सुरू झाले

सन 1916 : नगरपालिकेने नगररचनेचे काम हाती घेतले.

सन 1915 ते 1925 : लक्ष्मी व टिळक रस्ता तयार व त्यांची सुधारणा.

सन1919 : पुण्यात भुयारी गटारांची योजना हाती घेण्यात आली.

सन 1921 : पुण्याला वीजपुरवठा सुरू.नव्या पुलाचे बांधकाम

सन 1941 : सिल्व्हर जुबिली मोटर ट्रान्सपोर्ट तर्फे नागरी बससेवा सुरू.

सन 1950 : पुणे महानगरपालिकेची स्थापना.पी.एम.टी.ची विनोदी बससेवा सुरू

सन 1952 : पुणे विद्यापीठाची स्थापना.

सन 1953 : पुणे आकाशवाणी केंद्र सुरू

सन 1961 : पानशेत धरण फुटले.

सन 1973 : सिंहगडावर टी.व्ही.टॉवर सुरू झाला.पुण्यात दूरदर्शन दिसू लागला.

-- संकलन : अशोक साने
फेसबुक, WhatsApp यासारख्या माध्यमातून दररोज येणारे चांगले लेख तुमच्यासाठी शेअर करतो.. लेखकाचे नाव माहित नाही.

एका बाबतीत बदल झालेला दिसत नाही. ती बाब म्हणजे निसर्गाशी मानवाचे सातत्याने चाललेले द्वंद्व. थंडी-वारा-पाऊस असो वा त्सुनामी-वादळ – भूकंप असो, निसर्ग मानवाला चकवण्याचा प्रयत्न करत असतो आणि मानव निसर्गाला जोखण्याच्या अभ्यासात असतो… आधी – व्याधी असो, रोगराई असो वा जीवजंतू असो, मानवाच्या निरामय आरोग्यातील हे अडथळे ओलांडण्याच्या करामती मानवाने अनेक करून दाखविल्या आहेत.

सचिन तेंडुलकरच्या २१ वर्षांच्या सोनेरी कारकिर्दीचा मागोवा घेणारे जागत्या स्वप्नाचा प्रवास हे पुस्तक पूजा प्रकाशनने प्रकाशित केले आहे. खर्‍या अर्थाने हा सचिन-कोश आहे. मूळ ७०० रुपये किमतीचं हे पुस्तक केवळ ३५० रुपयात उपलब्ध करुन दिलंय मराठीसृष्टीच्या वाचकांसाठी.

नुकताच काही निमित्ताने छत्रपती शिवाजी टर्मिनसच्या समोर, आझाद मैदानात असलेल्या मुंबई मराठी पत्रकार संघाच्या इमारतीत जाण्याचा योग आला. ज्येष्ठ पत्रकार श्री. कुमार कदम यांच्या सोबत इमारतीचा फेरफटका मारताना सहज म्हणून इमारतीच्या गच्चीवर गेलो.

कुण्डलत्रिविधकोणमण्डलविहारषड्दलसमुल्लस-
त्पुण्डरीकमुखभेदिनीं च प्रचण्डभानुभासमुज्ज्वलाम् ।
मण्डलेन्दुपरिवाहितामृततरङ्गिणीमरुणरूपिणीं
मण्डलान्तमणिदीपिकां मनसि भावयामि परदेवताम् ॥ ५॥

आई जगदंबेच्या परमप्रकाशित, दिव्य रूपाचे वर्णन करतांना पूज्यपाद जगद्गुरु शंकराचार्य स्वामी महाराज म्हणतात,

कुण्डलत्रिविधकोणमण्डलविहार- आई जगदंबेच्या कोणत्याही यंत्राच्या मध्यभागी असणाऱ्या त्रिकोण मंडल अर्थात स्थानामध्ये , कुंडल अर्थात आपल्याच आनंदामध्ये विहार करणारी,
षड्दलसमुल्लसत्पुण्डरीकमुखभेदिनीं - षट्दल म्हणजे सहा पाकळ्यांचे, समुल्लसद्- प्रफुल्लित, पूर्णपणे उमललेल्या, पुंडरीक अर्थात कमळ.
सहा पाकळ्यांच्या कमळाचे हे वर्णन स्वाधिष्ठान चक्राशी संबंधित आहे. हे चक्र नवनिर्मितीशी संबंधित आहे.
त्याचे मुखभेदन करणारी अर्थात कुंडलिनी स्वरूपात प्रवास करताना या चक्रातून वर जाणारी.
प्रचण्डभानुभासमुज्ज्वलाम् - सूर्याच्या तेजा प्रमाणे अत्यंत देदीप्यमान असणारी.
मण्डलेन्दुपरिवाहितामृततरङ्गिणी- चंद्र मंडलामध्ये प्रवाहित असणाऱ्या अमृत तरंगांप्रमाणे आल्हाददायक असणाऱ्या,
अरुणरूपिणीं- अरुणा प्रमाणे लालबुंद अर्थात अत्यंत आकर्षक असणाऱ्या,
मण्डलान्तमणिदीपिकां- सर्व निवासस्थानांचे अंतिम स्थान असणाऱ्या आपल्या मणिद्वीप नावाच्या लोकाला प्रकाशित करणाऱ्या,

आई जगदंबेच्या निवासस्थानाला मणिद्वीप असे म्हणतात. जसा विष्णूंचा वैकुंठ, शंकरांचा कैलास तसा आई जगदंबेचा लोक आहे मणिद्वीप. शक्तीच्या उपासकांसाठी तोच अंतीम लोक आहे. परम गंतव्यस्थान आहे.

मनसि भावयामि परदेवताम् - परमदेवता आई जगदंबेचे मी मनाने ध्यान करतो.

-- प्रा. स्वानंद गजानन पुंड

मानवाच्या ‘अधिपत्या’खालील भूप्रदेश वाढत आहेत, जंगलं नष्ट होत आहेत. त्यामुळे वन्यप्राण्यांची संख्यासुद्धा घटत आहे. विविध वन्यप्राण्यांची संख्या ही पृथ्वीवरच्या वन्यजीवनाच्या ‘प्रकृती’ची निर्देशक असते. वन्यप्राण्यांच्या संख्येवर होणारा कोणत्याही प्रकारचा परिणाम जाणून घ्यायचा असला तर, कोणत्या जातीचे किती प्राणी अस्तित्वात आहेत, हे माहीत असायला हवं.

भारतीय दर्शन शास्त्रात अनेक ग्रंथ अभ्यासासाठी आहेत. याविषयी सविस्तर दोन तीन दिवसामधे लिहीन. १८ दिशा विचार मल विसर्जन करताना उत्सर्जित केलेला मळ अथवा मूत्र पुनः आपल्या पायावर येणार नाही, याची काळजी घ्यावी. यासाठी जागेचा उतार नीट पहावा. आता मलविसर्जनावेळी जी भांडी वापरली जातात ती अशा उताराची असावीत.

राघोबा दादांनी नारायणला ‘धरावे’ असा आदेश गारद्यांना दिला आणि आनंदीबाईंनी ‘ध’चा ‘मा’ करीत पेशव्यांच्या इतिहासातील एका काळ्याकुट्ट प्रकरणाला जन्म दिला. केवळ अक्षर बदलले आणि शनिवारवाड्याच्या भिंती कोवळ्या, निष्पाप नारायणाच्या रक्ताने न्हाऊन निघाल्या. एखादे अक्षर, एखादा शब्द किंवा एखादे वाक्य!

शिवमहिम्न स्तोत्र – भाग ३ मराठी अर्थासह

श्मशानेष्वाक्रीडा स्मरहर पिशाचाः सहचराः
चिताभस्मालेपः स्रगपि नृ-करोटीपरिकरः ।
अमाङ्गल्यं शीलं तव भवतु नामैवमखिलम्
तथापि स्मर्तॄणां वरद परमं मङ्गलमसि ।।२४।।

मराठी- हे मदनाचा नाश करणार्‍या शंकरा, स्मशान हे तुझे क्रीडांगण, भूतप्रेते हे तुझे खेळगडी, अंगी चितेतील राखेचा लेप, तसेच गळ्यात मानवी मुंडक्याची माळ असते. तुझे सर्व वर्तन ओंगळ असले तर असू दे, तथापी हे वर देणार्‍या शंकरा, जे लोक तुझी तुला आठवण काढतात, त्यांच्यासाठी तू मंगलच आहेस.

चिता भस्मा अंगी, मसणवट क्रीडांगण तुला
भुते प्रेते साथी, मनुज कवटी माळहि गळा ।
असो भीतीदायी, मन न मम चिंता करितसे
भले त्याचे होई वरद हृदयी आठवतसे ॥ २४ ॥

मनः प्रत्यक्चित्ते सविधमवधायात्तमरुतः
प्रहृष्यद्रोमाणः प्रमदसलिलोत्सङ्गितदशः।
यदालोक्यालादं हद इव निमज्ज्यामृतमये
दधत्यन्तस्तत्त्वं किमपि यमिनस्तत्किल भवान् ।। २५।।

मराठी- ज्यांनी प्राणायाम करून आपली इन्द्रिये काबूत ठेवली आहेत, यमनियमांचा अवलंब करून मन अंतर्मुख केले आहे, आनंदाने ज्यांच्या अंगावर रोमांच उठले आहेत आणि डोळ्यातून अश्रू वाहत आहेत, अमृतमय डोहात डुंबतानाचा प्रसन्न आनंद उपभोगतात अशी त्या योगीजनांची स्थिती ज्याला पाहून होते ते तत्त्व साक्षात् तूच आहेस.

बरे प्राणायामे श्वसन, वळवी चित विधिने
नियंता गात्रांचा, पुलकित तनू, नीर नयने ।
डुबे प्रीती डोही, प्रमुदित स्थिती ज्यास बघता
यतीची, ते साक्षात परम अससी सत्य जगता ॥ २५ ॥

त्वमर्कस्त्वं सोमस्त्वमसि पवनस्त्वं हुतवहः
त्वमापस्त्वं व्योम त्वमु धरणिरात्मा त्वमिति च ।
परिच्छिन्नामेवं त्वयि परिणता बिभ्रतु गिरं
न विद्मस्तत्तत्त्वं वयमिह तु यत्त्वं न भवसि ।। २६।।

मराठी- तू सूर्य आहेस, चंद्र आहेस, वारा आहेस, अग्नी आहेस, पाणी आहेस, आकाश आहेस,पृथ्वी आहेस, आत्मा आहेस, असे मर्यादित शब्द प्रगल्भ लोक तुझ्याबद्दल वापरू देत, पण आम्हाला अशी एकही गोष्ट ठाऊक नाही ज्यात तू नाहीस.

शशी वन्ही वारा दिनकर तसा तूच अससी
धरित्री तू आत्मा जल नि नभही तूच अससी ।
अशा व्याख्या मर्यादित सुबुध देती तुजप्रती
जिथे तू ना होसी अणुहि नच जाणे मम मती ॥ २६ ॥

त्रयीं तिस्रो वृत्तीस्त्रिभुवनमथो त्रीनपि सुरा
नकाराद्यैर्वर्णैस्त्रिभिरभिदधत्तीर्णविकृतिः ।
तुरीयं ते धाम ध्वनिभिरवरुन्धानमणुभिः
समस्तं व्यस्तं त्वां शरणद गृणात्योमितिपदम् ।।२७।।

मराठी- हे (भक्तांना) आश्रय देणार्‍या शंभो, तीन वेद (ऋग्वेद, यजु, साम), तीन अवस्था (जागृती, स्वप्न, सुषुप्ती), तीन भुवने (भूः, भुवः, स्वः किंवा स्वर्ग, मृत्यु, पाताळ), आणि तीन देव (ब्रह्मा, विष्णु, महेश) यांचा (अ-उ-म् या) तीन वर्णांनी बोध करणारे, सर्व विपर्यासांवर मात करणारे व मंद ध्वनीसह चौथी अवस्था (तुरीय) दाखविणारे तुझे भवन असलेले ॐ हे पद मूर्त आणि अमूर्त स्वरूपातील तुझी स्तुती करते.

तिन्ही वेदां, देवां, भुवन, स्थिति, वा बोध करते
तिन्हीं वर्णाद्वारे, सुगम बनती, मंद ध्वनि ते ।
स्थिती चौथी तुर्या, भवन तव ॐ कार पद ते
नुरे शंका, व्यक्ती समुह स्वरुपा व्यक्त करते ॥ २७ ॥

भवः शर्वो रुद्रः पशुपतिरथोग्रः सह महां
स्तथा भीमेशानाविति यदभिधानाष्टकमिदम् ।
अमुष्मिन्प्रत्येकं प्रविचरति देव ! श्रुतिरपि
प्रियायास्मै धाम्ने प्रणिहितनमस्योऽस्मि भवते ।।२८।।

मराठी- हे ईश्वरा, भव, शर्व, रुद्र, पशुपति, उग्र, महादेव, भीम तसेच ईशान हे तुझ्या नावांचे जे अष्टक, त्यातील प्रत्येकात वेदांचा सुद्धा संचार आहे. त्यामुळे या माझ्या आवडत्या तेजाला (परमात्मस्वरूप असलेल्या तुला) लीन होऊन साष्टांग नमन करतो.

महादेवा रुद्रा पशुपति भवा उग्र हि तसे
तुला शर्वा भीमा म्हणति जन ईशानहि असे ।
तुझ्या नावांमध्ये सकल श्रुति संचार करिती
धराशायी अंगें नमन प्रिय तेजा पशुपती ॥ २८ ॥

टीप- या अष्टकातील प्रत्येक नावासाठी वेगळी मूर्ती कल्पिलेली असून त्या शर्व-क्षितिमूर्ति, भव-जलमूर्ति, रूद्र-अग्निमूर्ति, उग्र-वायुमूर्ति, भीम-आकाशमूर्ति, पशुपति-यजमानमूर्ति, महादेव-चन्द्रमूर्ति, ईशान-सूर्यमूर्ति अशा आहेत. त्यांची मानवी शरीरातील स्थानेही वेगवेगळी आहेत.

नमो नेदिष्ठाय प्रियदव दविष्ठाय च नमो
नमः क्षोदिष्ठाय स्मरहर महिष्ठाय च नमः ।
नमो वर्षिष्ठाय त्रिनयन यविष्ठाय च नमो
नमः सर्वस्मै ते तदिदमिति शर्वाय च नमः ।।२९।।

मराठी- ज्याला राने-वने आवडतात, जो अत्यंत जवळ आहे आणि अत्यंत दूरही आहे, त्या (शंकरा) ला नमस्कार. हे मदनाचा नाश करणार्‍या शंभो, अत्यंत सूक्ष्म आणि अत्यंत विस्तीर्ण असणार्‍या (तुला) नमस्कार. हे त्र्यंबका, अत्यंत प्राचीन आणि अत्यंत अर्वाचीन असणार्‍या (तुला) नमस्कार. ही सर्व रूपे ज्याची आहेत अशा तुला नमस्कार. सर्व जगताचा नाश करणार्‍या शंकरास नमस्कार.

वनांची ज्या गोडी, बहु जवळ, जो, दूर असतो
अणूपेक्षा छोटा, सकल जग व्यापून उरतो |
जुना सर्वापेक्षा, नविनतम तो नित्य ठरतो
अशी सारी रूपे, नमन लय-कर्त्यास करतो ॥ २९ ॥

टीप- या श्लोकात चवथ्या चरणात ‘सर्वाय च नमः’ असा पाठभेद आढळतो. तो घेतल्यास ‘हे सर्व जाणून तुला नमस्कार’ असा अर्थ होईल.

बहुलरजसे विश्वोत्पत्तौ भवाय नमो नमः
प्रबलतमसे तत्संहारे हराय नमो नमः ।
जनसुखकृते सत्त्वोद्रिक्तौ मृडाय नमो नमः
प्रमहसि पदे निस्त्रैगुण्ये शिवाय नमो नमः ।।३०।।

मराठी- विश्वाच्या निर्मितीच्या वेळी ज्याचे ठायी रजो गुणाचे प्राबल्य असते त्या भवाला नमस्कार. विश्वाच्या संहाराचे समयी ज्याचे ठायी तमो गुणाचे प्राबल्य असते त्या हराला नमस्कार. सर्व लोकांच्या सुखासाठी ज्याचे ठायी सत्त्व गुणाचा उद्रेक होतो त्या मृडाला नमस्कार. त्रिगुणांपलिकडे असणार्‍या आणि अत्यंत तेजस्वी पद धारण करणार्‍या शिवाला नमस्कार.

रज गुण वृद्धी विश्वा निर्मी, भवा नमना करू
तम गुण वृद्धी विश्वा नाशी, हरा नमना करू ।
जन सुख वृद्धी सत्त्व गुणे, मृडा नमना करू
त्रिगुणरहिता तेजःपुंजा शिवा नमना करू ॥ ३० ॥

कृशपरिणति चेतः क्लेशवश्यं क्व चेदं
क्व च तव गुणसीमोल्लङ्घिनी शश्वदृद्धिः।
इति चकितममन्दीकृत्य मां भक्तिराधात्
वरद चरणयोस्ते वाक्यपुष्पोपहारम् ।।३१।।

मराठी- हे वरदात्या शंभो, अपूर्ण वाढ झालेले आणि क्लेशांना बळी पडलेले माझे मन कोठे, तर गुणांच्या सर्व सीमा ओलांडून जाणारे तुझे चिरंतन वैभव कोठे ? या विचाराने आश्चर्यचकित झालेल्या माझ्या भक्तीने मला ताकद देऊन तुझ्या चरणांवर शब्दरूपी पुष्पमालेची भेट चढवायला भाग पाडले.

हतबल मन कोठे, त्रस्त नी पिंजलेले
विभव सकल स्थायी गूण मागे गळाले ।
बघुनि तव, थरारे चित्त हे, भक्ति भावे
सबल तव पदी या शब्द हारां वहावे ॥ ३१ ॥

असितगिरिसमं स्यात् कज्जलं सिन्धुपात्रे
सुरतरु-वर-शाखा लेखनी पत्रमुर्वी ।
लिखति यदि गृहीत्वा शारदा सर्वकालं
तदपि तव गुणानामीश पारं न याति ।।३२।।

मराठी- हे प्रभो, शारदा जरी समुद्राएवढ्या दौतीमध्ये काळ्या डोंगराएवढे काजळ (कालवून), कल्पवृक्षाच्या फांदीची लेखणी, पृथ्वीचा कागद (करून), सतत लिहीत राहिली, तरीसुद्धा तुझ्या गुणांच्या (वर्णना) पलिकडे जाणार नाही.

जलधि दउत, शाई काजळी डोंगराची
कलम सुर-तरूचे, पत्रिका धारिणीची । (कलम- लेखणी, धारिणी – पृथ्वी)
सतत लिहित ब्राह्मी राहिली, खंड नाही (ब्राह्मी-शारदा)
तव गुण लिहिताना सोडुनी ते न जाई ॥ ३२ ॥

असुरसुरमुनीद्रैरर्चितस्येन्दुमौले-
र्ग्रथितगुणमहिम्नो निर्गुणस्येश्वरस्य।
सकलगणवरिष्ठः पुष्पदन्ताभिधानो
रुचिरमलघुवृतैः स्तोत्रमेतच्चकार ।।33

मराठी- देव, दानव, श्रेष्ठ मुनी यांनी पूजिलेल्या निर्गुण ईश्वराच्या – चंद्रशेखराच्या – गुणांचे माहात्म्य वर्णन करणार्‍या या रसाळ स्तोत्राची रचना सर्व गणांत प्रमुख असणार्‍या पुष्पदंत नावाच्या (गंधर्वा) ने मोठ्या वृत्तात केली.

ऋषि-सुर-दनुजांनी पूजिले निर्गुणाला
महति शशिशिराची वर्णिली ते रसाळा । (शशिशिर- शंकर)
शिव-गण प्रमुखाने काव्य हे पुष्पदंते
स्तुतिपर रचलेसे भक्तिचे दीर्घ वृत्ते ॥ ३३ ॥

टीप- हे शेवटचे काही श्लोक मालिनी व इतर वृत्तात असले तरी येथे उल्लेखिलेले दीर्घ वृत्त पहिल्या २९ श्लोकांचे ‘ शिखरिणी ’ वृत्त आहे.

अहरहरनवद्यं धूर्जटेः स्तोत्रमेतत्
पठति परमभक्त्या शुद्धचित्तः पुमान्यः ।
स भवति शिवलोके रुद्रतुल्यस्तथाऽत्र
प्रचुरतरधनायुः पुत्रवान्कीर्तिमांश्च ।।३४।।

मराठी- जो मनुष्य शुद्ध मनाने व अत्यंत भक्तिभावाने हे शंकराचे निर्दोष स्तोत्र रोज पठण करील तो शिवलोकात शिवतुल्य होईल आणि इथे (ह्या इहलोकी) त्याला भरपूर धनसंपत्ती, आयुष्य, मुले आणि कीर्ती प्राप्त होईल.

प्रतिदिन म्हणताहे स्तोत्र हे शंकराचे
पुनित, मनुज चित्ते भक्तिने पूर्ण साचे ।
शिवसम शिवलोकी होतसे, येथ प्राप्ती
बहुत धन मिळे त्या पुत्र आयुष्य कीर्ती ॥ ३४ ॥

*************************

-- धनंजय बोरकर.

(९८३३०७७०९१)