वॉशिंग्टन, डी.सी. येथील कॅपिटल हिलवर दिमाखात उभी असलेली 'लायब्ररी ऑफ काँग्रेस' ही केवळ अमेरिकेचीच नव्हे, तर संपूर्ण जगातील सर्वात मोठी लायब्ररी म्हणून ओळखली जाते. मानवी संस्कृती, इतिहास आणि ज्ञानाचा एक अथांग महासागर अशी या ग्रंथालयाची ख्याती आहे.

हे ग्रंथालय प्रामुख्याने अमेरिकन संसदेचे अधिकृत संशोधन विभाग म्हणून काम करत असले, तरी त्याचा विस्तार आणि कक्षा जागतिक स्तरावर पसरलेली आहे. आज या ग्रंथालयाच्या विस्तीर्ण संग्रहात तब्बल १७.३ कोटींहून अधिक वस्तूंचा समावेश आहे. विशेष म्हणजे येथे केवळ इंग्रजी भाषाच नाही, तर जगातील ४७० हून अधिक भाषांमधील ज्ञान आणि साहित्य उपलब्ध आहे. या भव्य ग्रंथालयाचा निम्म्याहून अधिक संग्रह इंग्रजीव्यतिरिक्त इतर भाषांमध्ये जतन करण्यात आला असून तो थॉमस जेफरसन बिल्डिंग, जॉन ॲडम्स बिल्डिंग आणि जेम्स मॅडिसन मेमोरियल बिल्डिंग या तीन अवाढव्य आणि देखण्या इमारतींमध्ये विभागलेला आहे.

या जागतिक स्तरावरील ग्रंथालयाची स्थापना, त्याचा झालेला विनाश आणि त्यानंतर झालेले पुनरुत्थान याचा इतिहास अत्यंत रंजक आणि तितकाच संघर्षमय आहे. अमेरिकेचे दुसरे राष्ट्रपती जॉन ॲडम्स यांनी २४ एप्रिल १८०० रोजी संसदेच्या एका विशेष कायद्यावर स्वाक्षरी करून या ग्रंथालयाची पायाभरणी केली होती. सुरुवातीला संसदेच्या कामकाजासाठी आणि खासदारांना लागणारी आवश्यक पुस्तके ठेवण्यासाठी ५,००० डॉलर्सचा निधी मंजूर करण्यात आला था आणि हे ग्रंथालय संसद भवनाच्या (कॅपिटल) इमारतीतच सुरू झाले होते. मात्र, १८१२ च्या युद्धादरम्यान या ग्रंथालयावर मोठे संकट आले. २४ ऑगस्ट १८१४ रोजी ब्रिटीश सैन्याने वॉशिंग्टनवर भीषण आक्रमण केले आणि संसद भवनाला आग लावून दिली. या अग्नितांडवात ग्रंथालयातील मूळ ३,००० पुस्तके जळून खाक झाली आणि ग्रंथालय पूर्णपणे नष्ट झाले.

ग्रंथालयाच्या या संपूर्ण विनाशानंतर अमेरिकेचे तिसरे राष्ट्रपती थॉमस जेफरसन यांनी मदतीचा मोठा हात पुढे केला. त्यांनी गेल्या पन्नास वर्षांत अत्यंत कष्टानं गोळा केलेला आपला वैयक्तिक ६,४८७ पुस्तकांचा अमूल्य संग्रह संसदेला २३,९५० डॉलर्समध्ये विकला. जेफरसन यांच्या या संग्रहामुळे ग्रंथालयाचे स्वरूप केवळ कायद्यापुरते मर्यादित न राहता विज्ञान, कला, तत्त्वज्ञान आणि जागतिक इतिहासाकडे व्यापक झाले. म्हणूनच थॉमस जेफरसन यांना या ग्रंथालयाचे खरे शिल्पकार मानले जाते. परंतु, ग्रंथालयाच्या नशिबातील संकटे इथेच संपली नाहीत. २५ डिसेंबर १८५१ रोजी ख्रिसमसच्या दिवशी ग्रंथालयात पुन्हा एकदा भीषण आग लागली. या दुसऱ्या दुर्घटनेत जेफरसन यांच्या संग्रहातील सुमारे दोत तृतीयांश पुस्तकांसह एकूण ३५,००० हून अधिक पुस्तके जळून खाक झाली. या वारंवार होणाऱ्या आगीच्या घटनांनंतर आणि पुस्तकांचा संग्रह झपाट्याने वाढू लागल्यामुळे संसद भवनातील जागा कमी पडू लागली. शेवटी १८१४ आणि १८५१ च्या आगीच्या धक्क्यांमधून सावरून, १८९७ मध्ये ग्रंथालयाला स्वतःची पहिली स्वतंत्र आणि अत्यंत भव्य इमारत मिळाली, ज्याला आज 'थॉमस जेफरसन बिल्डिंग' म्हणून ओळखले जाते. इटालियन रेनेसान्स शैलीत बांधलेली ही इमारत आज वास्तुकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना मानली जाते.

या ग्रंथालयाचा आणखी एक मोठा वैशिष्ट्यपूर्ण पैलू म्हणजे त्याची कॉपीराईट (Copyright System) प्रक्रिया आणि कायदेशीर महत्त्व होय. अमेरिकेत १८७० मध्ये एक असा कायदा करण्यात आला, ज्यानुसार देशात प्रकाशित होणाऱ्या प्रत्येक पुस्तकाची, गाण्याची किंवा कलाकृतीची नोंदणी करण्यासाठी तिच्या दोन प्रती 'लायब्ररी ऑफ काँग्रेस'कडे जमा करणे बंधनकारक झाले. या एकाच नियमामुळे ग्रंथालयाकडे दररोज हजारो नवीन पुस्तके आणि इतर दस्तऐवज जमा होऊ लागले, ज्यामुळे हा संग्रह जगातील सर्वात मोठा संग्रह बनला. सध्याच्या काळात या ग्रंथालयात दररोज सुमारे १०,००० हून अधिक नवीन वस्तू जोडल्या जातात. या प्रचंड आवकमुळे ग्रंथालयातील साहित्याचे वर्गीकरण करणे कठीण झाले होते, ज्यासाठी त्यांनी स्वतःची एक वेगळी वर्गवारी पद्धत शोधून काढली, ज्याला 'लायब्ररी ऑफ काँग्रेस क्लासिफिकेशन' (LCC) म्हटले जाते. आज जगभरातील अनेक मोठी विद्यापीठे आणि संशोधन संस्था पुस्तके मांडण्यासाठी याच पद्धतीचा वापर करतात.

या ग्रंथालयाचा इतिहास जितका थक्क करणारा आहे, तितकाच त्यामध्ये जतन केलेला दुर्मिळ खजिना जगाला विस्मित करणारा आहे. लायब्ररी ऑफ काँग्रेसमध्ये अशा काही अमूल्य वस्तू सुरक्षित ठेवण्यात आल्या आहेत, ज्या संपूर्ण जगात इतर कुठेही पाहायला मिळत नाहीत. यात सर्वात प्रमुख आकर्षण म्हणजे व्हेलमवर म्हणजेच प्राण्यांच्या मऊ त्वचेपासून बनवलेल्या कागदावर छापलेली 'गुटेनबर्ग बायबल'ची संपूर्ण प्रत होय. युरोपमधील फिरत्या टाईपने छापलेले हे पहिले मोठे पुस्तक मानले जाते आणि जगात अशा केवळ तीनच संपूर्ण व परिपूर्ण प्रती शिल्लक आहेत, ज्यातील एक येथे आहे. याशिवाय, मेसोपोटेमिया संस्कृतीतील सुमारे ३००० वर्षे जुन्या मातीच्या विटा (क्युनिफॉर्म टॅब्लेट्स) हा येथील सर्वात प्राचीन संग्रह आहे, ज्यावर तत्कालीन व्यापारी नोंदी आणि हिशोब कोरलेले आहेत.

ग्रंथालयामध्ये इतिहासाला कलाटणी देणाऱ्या वैयक्तिक वस्तूही जतन केल्या आहेत. १४ एप्रिल १८६५ च्या दुर्दैवी रात्री जेव्हा राष्ट्राध्यक्ष अब्राहम लिंकन यांची हत्या करण्यात आली, तेव्हा त्यांच्या खिशात असलेल्या वस्तू म्हणजेच दोन चष्मे, एक छोटा चाकू, रुमाल आणि ५ डॉलर्सची एक नोट आजही येथे जशीच्या तशी पाहायला मिळते. यासोबतच, अमेरिकेच्या स्वातंत्र्याचा मूळ जाहीरनामा, थॉमस जेफरसन आणि जॉर्ज वॉशिंग्टन यांच्या हाताने लिहिलेल्या डायऱ्या आणि महत्त्वाची ऐतिहासिक कागदपत्रे येथे सुरक्षित आहेत. पुस्तकांच्या आकाराचा विचार केल्यास, येथे जगातील सर्वात लहान पुस्तक उपलब्ध आहे, ज्याची पाने उलटण्यासाठी सुईचा वापर करावा लागतो, तर दुसरीकडे अवाढव्य आकाराचे नकाशेही पाहायला मिळतात. केवळ हस्तलिखितेच नाही, तर जगातील पहिल्या ऑडिओ रेकॉर्डिंग्जपासून ते लाखो संगीताच्या दुर्मिळ तबकड्या आणि मौल्यवान जुनी वाद्ये (जसे की स्ट्रॅडिव्हेरियस व्हायोलिन) या ग्रंथालयाच्या अमूल्य खजिन्याचा भाग आहेत.

आधुनिक युगाशी पाऊल जुळवत लायब्ररी ऑफ काँग्रेसने युनेस्को (UNESCO) सोबत मिळून 'जागतिक डिजिटल लायब्ररी' (World Digital Library) प्रकल्प सुरू केला. याद्वारे जगभरातील महत्त्वाच्या सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक दस्तऐवजांचे डिजिटलायझेशन करून ते इंटरनेटवर सर्वांसाठी मोफत उपलब्ध करून देण्यात आले आहे. याशिवाय, ग्रंथालयाच्या आवारात एक अतिशय प्रसिद्ध आणि अवाढव्य 'मेन रीडिंग रूम' (Main Reading Room) आहे. या वाचनालयाचा घुमट आणि तिथली वास्तुकला एवढी भव्य आहे की, ती पाहण्यासाठी दरवर्षी लाखो पर्यटक वॉशिंग्टनला भेट देतात. मात्र, येथे बसून अभ्यास करण्यासाठी केवळ सामान्य नागरिक चालत नाही, तर वाचकाचे वय किमान १६ वर्षे असावे लागते आणि त्यांच्याकडे ग्रंथालयाचे अधिकृत 'रीडर कार्ड' असणे आवश्यक असते. या ग्रंथालयाच्या व्यवस्थापनाची जबाबदारी 'लायब्रेरियन ऑफ काँग्रेस' यांच्यावर असते, ज्यांची नियुक्ती थेट अमेरिकेचे राष्ट्रपती करतात.

लायब्ररी ऑफ काँग्रेस हे केवळ पाश्चात्त्य इतिहासाचे केंद्र नसून, त्यामध्ये भारताच्या आणि दक्षिण आशियाच्या समृद्ध सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक वारशाचा अतिशय मोठा खजिना दडलेला आहे. या ग्रंथालयाच्या 'एशियन डिव्हिजन' (Asian Division) अंतर्गत दक्षिण आशियाई संग्रहात भारताशी संबंधित हजारो दुर्मिळ हस्तलिखिते, पुस्तके आणि दस्तऐवज अत्यंत सुरक्षितपणे जतन करण्यात आले आहेत. या संग्रहाची सुरुवात विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला, म्हणजेच १९०४ मध्ये झाली, जेव्हा ग्रंथालयाने अल्ब्रेक्ट वेबर या प्रसिद्ध जर्मन भारततज्ज्ञाचा वैयक्तिक संग्रह विकत घेतला. या संग्रहात तब्बल ४,००० हून अधिक पुस्तके, दुर्मिळ लेख आणि महत्त्वपूर्ण पत्रव्यवहार समाविष्ट होते. यामध्ये एकोणिसाव्या शतकातील 'ऐतरेय ब्राह्मण' आणि 'अग्निष्टोमप्रयोग' यांसारख्या प्राचीन संस्कृत वैदिक ग्रंथांच्या मौल्यवान हस्तलिखितांचा समावेश आहे.

या ग्रंथालयाकडे 'इंडो-आर्यन मॅन्युस्क्रिप्ट सिरीज' नावाचा एक विशेष विभाग आहे, ज्यामध्ये ४७२ हून अधिक अत्यंत दुर्मिळ हस्तलिखिते आहेत. हे दस्तऐवज मुख्यत्वे संस्कृत भाषेत असले, तरी महाराष्ट्रातील वाचकांसाठी अभिमानाची गोष्ट म्हणजे यात काही जुनी मराठी हस्तलिखितेही जतन केलेली आहेत. उदाहरणार्थ, संत साहित्याशी आणि तत्त्वज्ञानाशी संबंधित असलेल्या 'शुकाष्टकटीका' (Śukāstakaṭīkā) या जुन्या मराठी ग्रंथाची मूळ हस्तलिखित प्रत या ग्रंथालयात सुरक्षित आहे. याशिवाय प्राकृत भाषेतील जैन धर्मग्रंथ 'कल्पसूत्र' देखील येथे पाहायला मिळते. ही हस्तलिखिते प्रामुख्याने १५९८ ते १९०४ या काळातील असून, १९३० आणि १९४० च्या दशकात भारतातून गोळा करून अमेरिकेला आणली गेली होती.

या प्राचीन धार्मिक आणि साहित्यिक खजिन्यासोबतच, भारताच्या आधुनिक राजकीय इतिहासातील सर्वात महत्त्वाचा दस्तऐवजही येथे उपलब्ध आहे. भारताचे राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांनी स्वतःच्या हाताने लिहिलेला एका निबंधाचा मसुदा (Mahatma Gandhi Essay Draft) या ग्रंथालयाच्या विशेष संग्रहात अत्यंत आदराने जतन करून ठेवण्यात आला आहे. एवढेच नव्हे, तर भारताच्या स्वातंत्र्यापूर्वीच्या काळातील विविध 'संस्थानिकांची अधिकृत कागदपत्रे' (Princely State Papers) आणि जुनी वृत्तपत्रे देखील येथे संशोधकांसाठी उपलब्ध आहेत. अशा प्रकारे, वाशिंग्टनमध्ये बसूनही एखादा अभ्यासक भारताच्या प्राचीन वेदांपासून ते थेट महात्मा गांधींच्या विचारांपर्यंतचा संपूर्ण इतिहास या ग्रंथालयाच्या माध्यमातून सखोलपणे अभ्यासू शकतो. संकटांच्या अनेक आगींमधून तावून सुलाखून निघालेले हे ग्रंथालय आज केवळ एक वाचनालय राहिलेले नसून, ते संपूर्ण मानवी प्रगतीचे, ज्ञानाचे आणि जागतिक वारशाचे जिवंत प्रतीक बनले आहे.

पाकिस्तानला आपल्या नेतृत्वाखाली विसविशीत विश्वचषक जिंकून देणार्‍या युनूस खानचा जन्म.

आयुर्वेदात अश्याकाही वनस्पतीयोजना आहेत की जन्मल्यापासुन निरोगीआयुष्य पुर्ण होईस्तोवर तुम्ही त्यावर अवलंबून राहु शकता. आजीबाईचा बटवा हे त्याच उत्तम उदाहरण होय. लहानपणीत बाळगुटी व आयुर्वेदात बाळासांठी दिलेले सर्व वनस्पती योग्यवेळी वापरल्या तर पुढं चालुन त्या मुलामुलींना आजार नगण्य राहुन नक्की संपुर्ण आयुष्य निरोगी राहता येते हेच आयुर्वेद सांगते.

माणूस : देवा रागावणार नसशील तर एक प्रश्न विचारु का?

देव : विचार ना.

माणूस : देवा, माझा आजचा दिवस तू एकदम खराब केलास. असं का केलंस तू देवा?

देव : अरे काय झालं पण ?

माणूस : सकाळी अलार्म वाजलाच नाही . मला उठायला खूप उशीर झाला .

देव : बरं मग ?

माणूस : मग माझी स्कूटर पण चालू होत नव्हती . कशीबशी रिक्षा मिळाली .

देव : मग?

माणूस : आज कँटीन पण बंद . बाहेर सँडविच खाल्लं . ते पण बेकार होतं .

देव : (नुसताच हसला )

माणूस : मला एक महत्त्वाचा फोन आला होता . त्या माणसाशी बोलताना माझा फोनच बंद पडला .

देव : बरं मग

माणूस : संध्याकाळी घरी गेलो तर लाईट गेली होती.मी इतका थकलो होतो की ए .सी. लावून झोपणार होतो .
का तू असं केलंस देवा माझ्या बरोबर ?

देव : आता नीट ऐक .
आज तुझा मृत्यूयोग होता. मी माझ्या देवदूतांना पाठवून तो थांबवला. त्या गडबडीत अलार्म पण थांबला .

तुझी स्कूटर मी सुरू होऊ दिली नाही कारण स्कूटरला अपघात होणार होता .

कँटीनच्या जेवणातून तुला विषबाधा होणार होती. ते सँडविच वर निभावलं.

तुझा फोन मी बंद पाडला कारण समोरचा माणूस तुला एका कारस्थानात अडकवणार होता.

संध्याकाळी तुझ्या घरी शॉर्टसर्किट होऊन आग लागणार होती म्हणून मी लाईट घालवली .

माणूस : देवा मला क्षमा कर .

देव : क्षमा मागू नकोस. फक्त विश्वास ठेव. माझ्या योजनांविषयी कधीच शंका घेऊ नकोस . आपल्या आयुष्यात जे बरं वाईट घडतं त्याचा अर्थ फार उशीरा लागतो आपल्याला

आपण खरंच देवावर श्रद्धा आहे असं म्हणतो. मग प्रार्थनेच्या वेळी डुलक्या का येतात ? तीन तासाच्या पिक्चर मध्ये जराही झोप येत नाही. ...

आपल्या आयुष्याला सुंदर बनवणारे विचार आपण दुर्लक्षित करतो आणि नको ते मेसेज फॉरवर्ड करतो.....

देवाशीच संगत केली तर आपल्याला एकटं का वाटावं? तोच तर हलवतो सगळी सूत्र......
माणूस हा सवडीनुसार ,वागत असतो...!
चहात माशी पडली तर चहा फेकून देतो,

पण साजूक तूपात माशी पडली तर तो
माशी फेकून देतो तूप नाही..
अगदी तसच...

आवडत्या माणसाने चूक केली तर
काहीही न बोलता ती पोटात घालतो पण
जर नावडत्याने केली तर आकांडतांडव
करून बोभाटा करतो.

'माझं' म्हणून नाही "आपलं" म्हणून जगता आलं पाहिजे ...
जग खुप 'चांगलं' आहे फक्त चांगलं "वागता" आलं पाहिजे ...
सगळं विकत घेता येतं पण संस्कार नाही।
कितीही केल तरी वाळवंटात आणि समुद्रात पिक घेता येत नाही

देह सर्वांचा सारखाच. फरक फक्त विचारांचा.... 

शिखा शर्माचा जन्म १९ नोव्हेंबर १९५८ रोजी झाला. त्यांच्या वडिलांनी भारतीय सैन्यात सेवा बजावली, ऑर्डनन्स कॉर्प्समध्ये ब्रिगेडियर पदापर्यंत पोहोचले आणि १९६५ आणि १९७१ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धांमध्ये लढले.

३ मे १९१३ रोजी गिरगावातील 'कॉरोनेशन सिनेमा' च्या परिसरात जमलेल्या गर्दीनं एक अद्भुत क्षण अनुभवला. दादासाहेब फाळके निर्मित "राजा हरिश्चंद्र" हा भारतीय चित्रपट जगतातील पहिला चित्रपट या दिवशी दाखवण्यात आला आणि ह्या मूकपटाच्या प्रदर्शनानं भारतीय चित्रपट सृष्टीच्या इतिहासाचा श्रीगणेशा झाला. दादासाहेब फाळके यांनी "राजा हरिश्चंद्र‘ या चित्रपटाद्वारे प्रथमच "हलत्या चित्रां‘चे दर्शन घडवीत भारतीयांच्या "चित्रपट वेडाची‘ मुहूर्तमेढ रोवली. गेल्या शंभर वर्षांत हिंदी चित्रपटसृष्टीने मोठी भरारी घेतली असतानाच मराठी, तमीळ व बंगालीसारख्या प्रादेशिक भाषांतील चित्रपटांनीही आपलं महत्त्वपूर्ण योगदान दिलं. "हलत्या चित्रांचा विजय असो,‘ म्हणत फाळक्यांनी लावलेल्या वृक्षाचे आता वटवृक्षात रूपांतर झाले आहे. परदेशामध्ये फिल्मच्या मदतीने पडद्यावर हलते चित्रपट दाखविण्याचा प्रयोग होऊ लागला व हे तंत्रज्ञान भारतात आणण्यासाठी दादासाहेब फाळके या अवलियानं कंबर कसली व "राजा हरिश्चंद्र" च्या रूपानं भारतात मोठ्या पडद्यावर हलती चित्रे दिसली. "भस्मासुर मोहिनी‘ फाळकेंच्या दुसऱ्या चित्रपटात अभिनेत्रीचा प्रवेश झाला आणखी एक इतिहास घडला. फाळकेंकडून प्रेरणा घेऊन अनेक निर्माते व दिग्दर्शक चित्रपट निर्मितीकडे वळले.

१९१८ मध्ये इंडियन सिनेमॅटोग्राफ कायदा पास झाला व मुंबई, कलकत्ता, मद्रास व लाहोर बोर्ड १९२० मध्ये सुरू झाले. कलकत्त्यामध्ये धीरेन गांगुली व मुंबईमध्ये चंदुलाल शहा यांनी ब्रिटिश आणि जर्मनांची मदत घेत चित्रपट आधुनिक करण्यास सुरवात केली. हिमांशू रॉय यांनी "द लाइट ऑफ एशिया‘ची निर्मिती करीत भारतीय सिनेमाला आंतरराष्ट्रीय दर्जा दिला. १९२९ मध्ये प्रभात फिल्म कंपनीची स्थापना झाली. याच दरम्यान इम्पिरिअल फिल्म कंपनीने १४ मार्च १९३१ ला "आलम आरा‘ या भारतातील पहिल्या बोलपटाची निर्मिती केली. या चित्रपटात प्रथम गाण्यांचा समावेश केला गेला व चित्रपटाच्या यशामुळे भारतीयांच्या गाणी व संवादांच्या आवडीचं बीज रोवलं गेलं! चलचित्रांबरोबरच आवाजही आल्यानं "टॉकीज‘चा जन्म झाला.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३
संदर्भ.इंटरनेट

प्रभात’ची स्थापना १ जून १९२९ रोजी कोल्हापुरातील मंगळवार पेठेत झाली. आज ‘प्रभात’च्या स्थापनेस ९१ वर्ष होत आहेत. प्रभातचा महिमा आणि जादू इतकी जबरदस्त होती की, देशभरात गावोगावी ‘प्रभात’ नावाची अनेक सिनेमा थिएटर्स अस्तित्वात आली. आजही प्रत्येक मराठी चित्रपट संगीताच्या कार्यक्रमाची सुरुवात ‘प्रभात’ मधील ‘लख लख चंदेरी’ गाण्याने होते’.

समुद्राचं जग समजून घेण्यासाठीच आपल्याला त्याच्या अधिवासांची ओळख करून घ्यायला हवी. समुद्राचं जग सुरू होतं वाळूच्या किनाऱ्यापासून!  वालुकामय, चिखलयुक्त  किंवा खडकाळ किनारे, किनाऱ्यांवरील खारफुटीची जंगले, खाड्या आणि प्रवाळांचे क्षेत्र हे या सागरी जगाचे महत्त्वाचे भाग. त्या-त्या प्रदेशानुसार इथली जैवविविधता बदलते आणि त्यामुळेच कोकण किनारपट्टी ही समृद्ध बनते.

आयुर्वेदातील मार्गदर्शक तत्वे- क्रमांक अकरा

जे जे देवासाठी ते ते देहासाठी-भाग 33

नैवेद्यम् समर्पयामी-भाग सात

मुळातच चंचल असलेला वात वाढू नये, यासाठी आधीच वाताला शांत करून घ्यायचे. विरोधकांना कसे चहापानाला बोलावतात तसे ! यासाठी त्या प्रत्येकाचे नाव घेऊन पुकारा करायचा..
प्राणाय स्वाहा
अपानाय स्वाहा
व्यानाय स्वाहा
उदानाय स्वाहा
समानाय स्वाहा
ब्रह्मणे स्वाहा

अन्न गिळण्याचे काम करणारा वात म्हणजे प्राण, ढेकर काढून पोचपावती देणारा वात म्हणजे उदान, अन्नाला आतमध्ये नेऊन मिक्सरमध्ये फिरवणारा, अग्निला प्रज्वलीत करणारा तो समान, अन्नाला पुढे पुढे ढकलत नेणारा अपान आणि तयार पोषकांशाचे रक्तात रूपांतर झाल्यावर ही उर्जा, ह्रदयामार्फत सर्व शरीरात आत बाहेर फिरवणारा तो व्यान. असे हे पाच भाऊ, भांडण न करता, नेमून दिलेले काम चोख बजावत असतात. पित्त आणि कफ हे दोघेही पंगु. स्वतःची गती नाही. वात येऊन ढकलणार, तेव्हा या पित्त आणि कफाचे काम पूर्ण होणार. म्हणून पित्त कफापेक्षा व्रात्य वाताला जिंकण्यासाठी या आहुत्या फक्त वातालाच !

सर्व सामर्थ्यवान ब्रह्मरूप असलेल्या वाताला माझा नमस्कार असो. मी सेवन करीत असलेल्या भोज्य चोष्य लेह्य पेय अशा चारही प्रकारचे अन्नाचे पचन नीट होवो. आणि त्यापासून ज्ञानेंद्रिये, कर्मेंद्रिये मन, शरीरातील आणि बाहेरील सर्व अवयव यांचे उत्तम प्रकारे पोषण होवो, या सेवन करीत असलेल्या आहाराने, मला माझे धर्म अर्थ काम आणि मोक्ष प्राप्त करणे, या पुरूषार्थाच्या प्राप्तीसाठी उत्तम बुद्धि आणि शारीर मानस आणि आध्यात्मिक शक्ती प्राप्त होवो, अशी प्रार्थना या पाच प्रकारच्या वातांकडे करावी.

असे म्हणून वाढलेल्या पानाभोवती पाणी फिरवायचे हे झाले कर्मकांड.

आता देवाला सांगायचे,
"हं, करा सुरवात ! होऊ दे सावकाश !"
तो आपल्या हाताने स्वतःच कुठला जेवतोय.?
मग आपण मानसभावाने त्याला एकेक घास भरवायचा. जणुकाही समोर देव बसलेलाच आहे, तसा भाव ठेवीत भरवावे. बाळ नीट पोटभर जेवला म्हणजे स्वतः न जेवता आईचे पोट भरते तसे आहे. मध्ये मध्ये थोडावेळ थांबावे. त्याला घास चावायला गिळायला वेळ द्यावा. बकाबक, घाईघाईने जेवणाऱ्या (गिळणाऱ्या) मंडळींना ह्रदयरोग होतात, असेही वाचनात आले आहे.

जेवण म्हणजे "जाणिजे यज्ञकर्म " असं समर्थ रामदास स्वामी देखील सांगत आहेत. जो यज्ञ असतो, त्यात आहुती घालताना देखील सावकाश अर्पण करायची असते. नाहीतर अग्निच्या ज्वाला तयार न होता, नुसता धुरच होईल. ऐसे न व्हावे.

तोंडात घेतलेला घास आपण किती वेळ इकडे तिकडे फिरवतो, यावर आज थोडे लक्ष द्यावे. सर्वसाधारणपणे पंधरा ते वीस वेळा, अगदीच डोक्यावरून पाणी म्हणजे पंचवीस वेळा आपण घास चावतो. आणखी फक्त पाच सात वेळा जास्ती चावावा, म्हणजे घास बत्तीस वेळा सावकाश चावायचा, दात बत्तिस असतात, प्रत्येक दाताला त्याचे काम द्यावे म्हणजे पचन व्यवस्थित होते. अर्धे पचन तोंडातच करून घेतले की पोटातील पुढील अवयवांवरचा ताण आपोआपच कमी होतो.

सर्व काही चालले आहे ते पोट भरण्यासाठीच ना. मग तिथे घाई कशाला ? घाई घाईने जेवून पोट बिघडवून घ्यायचे आणि जास्त काम करून मिळवलेले पैसै तब्येत ठीक होण्यासाठी परत डाॅक्टरना देऊन टाकायचे ? म्हणजे पैसे कोणासाठी मिळवायचे ?
या निमित्ताने याचा पुनः एकदा विचार करावा लागेल.

वैद्य सुविनय दामले.
कुडाळ सिंधुदुर्ग.
9673938021
26.06.2017

नविन वर्षात आपल्या शरीराला गुदगुल्या करणारं, काहीतरी हवंहवंसं वाटणारं रोज घडो. त्याचसाठी तर आपण धडपडत असतो..परंतू त्याच बरोबर मनाच्या माध्यामातून मेंदूला गुदगुल्या करणारं, विचार करण्यास भाग पाडणारं, सदसदविवेकबुद्धी जागृत करणारंही काहीतरी घडो ह्या शुभेच्छा