अनेक शिक्षक, शाळा, आज ‘सृजनात्मकतेकडे वाटचाल करत आहेत. नावीन्यशील प्रयोगामुळे शिक्षणक्षेत्रात आशाादयक चित्र निर्माण होत आहे. असेच एक शिक्षक आहेत श्री. बालाजी जाधव. आठवणीतील शिक्षक आणि शाळा ही जगण्याची ऊर्मी असते. जसे शिक्षक तंशी शाळा. As is the H.M., so is the school. शिक्षकामुळे शाळा लक्षात राहतात. दुर्गम, दुष्काळी भागात राहून शाळेला बागायती करणारे, नंदनवन करणारे शिक्षक श्री. बालाजी जाधव, गुगल इन्नोव्हेटर शिक्षक. ॲप्स, वेब स्वनिर्मित करुन गुगल मायक्रोसॉफ्टकडून सन्मान. गुगलसोबत दोनशेहून जास्त कार्यशाळा घेऊन दोन लाखाहून जास्त शिक्षक प्रवाहात आणले. शाळा ५० पेक्षा जास्त देशासोबत व्हर्चुअली जोडली आहे. ‘शिक्षणभक्ती’ हे युट्युब चॅनेल आहे. गुगल मायक्रोसॉफ्ट, एक्सेल गुजरात सरकारकडून आयसिटी वर्कबद्दल सन्मान. महाराष्ट्र ई-गव्हर्नमेंट आयटी सेलचे सदस्य. एससीईआरटीचे टेक्नो रिसोर्स पर्सन. कार्यप्रेरणा साधन व्यक्ती. बालभारती ॲप क्रिएशन सदस्य १५ देशात व्हर्चुअल ऑफलाईन, २५ अँड्रॉइड अॅप्लिकेशन केले. शाळेसाठी एसएमएस चॅनल केले. स्पर्धा परीक्षेसाठी ५०० फ्री ऑनलाइन टेस्ट. ओपेन सोर्स टूल फॉर ऑनलाइन टेस्ट. व्हिडिओज, अॅप्स गृहपाठचा वापर लाखो विद्यार्थी करतात. शाळेत लॅपटॉप स्वतः आणला, गैरहजर मुलेही यायला लागली. सुरुवातीला फ्फक्त तेवीस विद्यार्थी येत होते. त्यापैकी १२ विद्यार्थी हजर असायचे. मुलं गावात भटकत असायची. मुलांची आवड जपण्यासाठी स्वतः लॅपटॉप घेतला.

हा गायक -संगीतकार ओरिजिनल होता, जी एक विलक्षण आणि अविश्वसनीय बाब आहे या चित्रसृष्टीत ! भलेही इतरांनी त्याचे अनुकरण केले असो. पण हा मात्र एकांडा शिलेदार ! त्याची काही वैशिष्ट्ये !

हल्ली जीवनशैली कमालीची व्यस्त बनली आहे. सतत धावपळ हा आजच्या जीवनशैलीचा अविभाज्य भाग बनला आहे. अशावेळी कितीही काळजी घेतली तरी काही अपघात घडतात. यामध्ये एक म्हणजे पाय मुरगळणे. काही वेळा चालताना, पायर्या उतरताना पाऊल किंचित तिरके पडते आणि पाय मुरगळतो. पाय मुरगळतो तेव्हा पायातील सांध्यांच्या दोन हाडांना जोडणार्याि उती अर्धवट फाटतात किंवा काही वेळा पूर्णही फाटतात. असे झाले तर पायाच्या घोट्याजवळ सूज येते. सूज आली असता त्या भागावर बर्फाने शेक द्यावा. बर्फाने शेकण्याचीही एक विशिष्ट पद्धत आहे. बर्फाचे खडे जाडसर पिशवीत घेऊन त्यात थोडे मीठ घालावे. पिशवीला गाठ मारावी आणि दुखत असणार्याख जागेवर ही पिशवी काही वेळ ठेवावी. वेदना तीव्र होईपर्यंत ही पिशवी तशीच ठेवावी. नंतर पुन्हा ती दुसर्याे जागेवर ठेवावी. अशा प्रकारे सलग 15 मिनिटे बर्फाने शेकावे. दिवसातून साधारणपणे दोन वेळा बर्फाचा शेक द्यावा. मुरगळल्यानंतर पायाला पूर्ण विश्रांती द्यावी. पाय शक्यतो उशांवर ठेवावा. बाजारामध्ये पायाला बांधण्यासाठीचे बँडेज मिळते. ते पायाच्या बोटांपर्यंत बांधावे जेणेकरून पायांच्या स्नायूंना आधार मिळतो आणि सूज लवकर कमी होण्यास मदत होते.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३
संदर्भ. डॉ. संजय गायकवाड

भुसावळजवळील, वरणगाव येथे माझी आत्या राहते. त्या कुटुंबाला, अहिल्याबाआी होळकरांच्या काळापासून अेका मंदिराची देखभाल करण्याची जबाबदारी सोपविण्यात आली आहे.

रंग चिकित्सा’ किंवा ‘रंगोपचार’ हा उपचार इतका आश्वासक आहे की संबंधिताला अनुभव हा येतोच येतो. रंगज्ञान हे प्रत्येक जीवात्म्याला असतेच. रंगज्ञानाची प्रक्रिया पाहिली तर आपल्या डोळ्यांच्या रचनेत, रेटिनाच्या आतल्या बाजूस असंख्य कोन्स आणि रॉडस असतात. दंडगोल आणि शंकूच्या आकारामधील या घटकांना विशिष्ट रंगाचे ज्ञान असते.  उदाहरणार्थ लाल रंग हा ठराविक कोन्स वा रॉडस ना असतो. प्रत्येक रंग दिसणे या क्रियेसाठी ते ते स्वतंत्र कोन वा रॉडस असतात.

भारतीयांना सिंचनाची कला अनादीकालापासून ज्ञात आहे. जे ज्ञात आहे, त्यात कालमानपरत्वे सुधारणा मात्र झाल्या नाहीत. कधी काळी विकसित झालेल्या पद्धती परंपरेचा भाग बनून अढळ ताऱ्याप्रमाणे निश्चल झाल्या.

स्मार्टफोन म्हणजे हातातला पर्सनल कॉम्प्यूटर होय. या स्मार्टफोनचे मूळ हे टेलीफोन आणि कॉम्प्यूटर तंत्रज्ञान यांच्या एकमेकांशी संलग्न होण्यात दडलेले आहे. १९७३ साली टेलीफोन आणि कॉम्प्यूटर तंत्रज्ञान एकमेकांजवळ येऊ लागले आणि १९९४ मध्ये सेलफोन बाजारात आला.

उन्हाळी असो वा हिवाळी; सर्दी ही सर्दी असते. असा विचार स्वाभाविकपणे आपल्यापैकी काहींच्या मनात येईल. आयुर्वेदानुसार मात्र तसे नसते. विविध ऋतूंत होणारी सर्दीदेखील विविध कारणांमुळे होत असते आणि या कारणांनुसारच तिचे उपचारदेखील बदलत असतात.

नोटा छापणे, नाणी तयार करणे याव्यतिरिक्त देशाचे चलन अधिक सुरक्षित करणे आणि त्याद्वारे बनावट चलनाला दूर ठेवणे ही देखील मोठी जबाबदारी असते. आपली रिझर्व्ह बँक, नोटांची प्रेस आणि नाण्यांची टांकसाळ इथून आवश्यक चलन निर्माण करून त्याची वितरण व्यवस्था करते जी सक्षम आहे.

आयुर्वेदातील मार्गदर्शक तत्वे-क्रमांक अकरा

जे जे देवासाठी ते ते देहासाठी-भाग 9

वस्त्र हे लज्जा रक्षणासाठी असते, असा मंत्र आहे.
सर्वभूषाधिके सौम्यं लोकलज्जानिवारणे.
सर्व भूषणामधे श्रेष्ठ असलेली, लज्जा निवारण करणारी वस्त्रे मी तुला अर्पण करीत आहे. असा उपचार म्हणून सांगितला आहे.

वस्त्र ही फॅशन असली तरी एकवेळ चालेल, पण लोकांनी फक्त माझ्याचकडे पाहिले पाहिजे असे कपडे नकोत. जैन दिगंबर साधू देखील कपड्यांशिवाय वावरतात, त्यांचे वावरणे कुठेही किळसवाणे वाटत नाही, उलट, मला टीचभर कपड्यांची पण गरज नाही, एवढा परित्याग मी माझ्या मनात मान्य केला आहे, असे समजून येते.

मनामधे लाज वाटणारे, भावना चाळवणारे, कपडे परिधान करताना आपण सामाजिक आरोग्य बिघडवीत आहोत, हे पण लक्षात येत नाही. बरे झाले, जागतिक आरोग्य संघटनेच्या निरोगीपणाच्या व्याख्येत सामाजिक हा आणखीन एक स्वतंत्र मुद्दा घेतला आहे. हे सामाजिक आरोग्य म्हणजे फक्त साथीच्या रोगापुरते मर्यादित नाही, हे पण लक्षात घेतले पाहिजे. अर्थात शरीराकडे पहाण्याची पाश्चात्य दृष्टी वेगळी आणि भारतीय दृष्टीकोन वेगळा आहे, हे मान्य केलेच पाहिजे.

भारतीय संस्कृती मधे कपडे थोडे ढगळ, सैल, हवेशीर असतात. याचे कारण येथील हवामान आणि तापमान. पाश्चात्य वकील काळा कोट घालतात, म्हणून भारतातील वकील देखील काळा कोट घालतात, ही अजून शिल्लक राहिलेली गुलामगिरी नव्हे काय ? भारतात पांढरा सदरा आणि सैलसर पायजमा असा भारतीय पोशाख का होऊ शकत नाही? वस्त्र ही देशातील वातावरणाला अनुकुल असावीत. बंद गळ्याचा काळा कोट, टाय, साॅक्स, ग्लोव्हज, बूट हा अति थंड हवेतील योग्य पोशाख आहे. पण असाच पोशाख हट्टाने भारतात घातला तर चालेल का ? नाही ना ! तरीसुद्वा आज भारतात असाच पोशाख हवा असे वाटणे ही मानसिक गुलामगिरी आहे, असे वाटते.

यंत्राच्या जवळ काम करताना कपडे सैल ढगळ असून चालणारच नाही. तिथे अंगाबरोबर बसणारेच कपडे आवश्यक आहेत.

थंडी, ऊन पाऊस वारा यांच्यापासून संरक्षण मिळणारे कपडे असावेत. लोकांच्या विकृत नजरापासून संरक्षण मिळणारे कपडे असावेत. केवळ महिलांचेच कपडे असे असावेत असे नाही तर पुरूषांना देखील कपडे घालून सौंदर्य खुलवता आले पाहिजे.

कायदा करून आणि सेन्साॅर बोर्ड स्थापन करून हा प्रश्न मिटणारा नाही. माझी मुले कशी दिसावीत, माझी बहिण माझा भाऊ कसा दिसावा, त्याच्याकडे इतरांनी कोणत्याही विकृत नजरेने पाहू नये, असे कपडे त्यांनी घालावेत, हा किमान नियम प्रत्येकाने आपल्या घरापुरता पाळला तरी सामाजिक आरोग्य सांभाळले जाईल.

मी माझ्या दवाखान्यात तरी हा नियम म्हणून केला आहे. माझ्याकडे येणाऱ्या रूग्णांनी अंग प्रदर्शन होईल असे कपडे घालू नये, असा फलक दर्शनी भागावर लावला आहे. आणि त्याची कडक अंमलबजावणी करतो. काहींनी याचा राग येतो, पण माझ्या रुग्णांनी माझ्याकडे कसे यावे हे ठरवण्याचा अधिकार घटनेने मला दिलेला आहे. तो अधिकार मी पूर्णपणे वापरतो.

वैद्य सुविनय दामले.
कुडाळ सिंधुदुर्ग.
9673938021
03.06.2017