फार गंभीर बनून जगू नका. हे विश्वकरोडों वर्षापासून आहे. कित्येक आले आणि गेले. कुणावाचून कुणाचे काही थांबत नाही. जे व्हायचे ते होत राहणार आहे. तुम्हाला विचारुन काही घडणार नाही.

उंच उंच जावूनी झाडे चुंबीत होती गगनाला ।
चंद्र चांदणे, भव्य पर्वत आणिक नदी नाला ।।

किती आनंद तो मनी जहाला बघूनी निसर्ग शोभा ।
गुंग होऊनी नाचू लागलो सुटला चित्त ताबा ।।

सुंदर वाटे रूप आपले बिंब बघता दर्पणी ।
पोंच मिळते समाधानाची केवळ अंतर्मनातूनी ।।

पूजा करीता तल्लीन होई मूर्ती बघूनी देवाची ।
शक्तीमान ते रूप समजूनी विस्मृती होई स्वत:ची ।।

निसर्ग, देह वा वस्तू असो, अस्तित्व ईश्वरी जेथे ।
उचंबळती प्रेम भावना एकरूप होण्या त्याते ।।

डॉ. भगवान नागापूरकर
९००४०७९८५०
bknagapurkar@gmail.com

लय फोफावलय तणकटं....
धुरे सोडून मध्ये रानातं घुसलयं.....
रान कमी पडलं मनुन काय की,
आत्ता डाळणाच्या उरावरंबी फोफावलयं...
आत्ता तं पिकबी तणकटाच्या सावलीपुढं,
निमुट मानं टाकुण मुक उभ दिसायलयं...
काल घरातुन निंघताना भिंतीवर
एक पिंपळाचं झाड पाह्यलं...
मनात विचार आला,
मायझं,भुतायलं जागा कमी पडायलीय,
मनुनं ईथबी एक उगवलय काय की?
लय फोफावलयं....
गल्लीतंबी अन दिल्लीतंबी,
घरातंबी अन दारातंबी...
कुठं नाही मनुन सांगु,
ईथं जागाचं शिल्लक राह्यली नाही...
रस्त्यावुन पुढ चलतांनी,
याच तनकटांचे दोरखंडं व्हवून,
माघं खेचतायतं मलं...
असं वारंवार जाणवायलय आजकालं...
आज तं कहरच झाला...
मह्याच मस्तीत विहरत असतांनी ,
अचानक तनकटाच्या दोरखंडांनी,
महे पायचं आवळून जागीच थिजवले...
तसं पाह्यलं तं त्या तणकटाचं,
मह्या मार्गावर,
अतिक्रमनचं व्हतं ते......!
मी पुर्ण ताकदीनिशी मुक्तं व्हवू पहातं व्हतो....
जोर जोरातं ओरडतं मदतीची याचना करत व्हतो....
पण कुनिही मह्या मदतीलं येतं नव्हतं....
जो तो मह्याकडं पाहूनं हसतं व्हता...
मी स्थितप्रज्ञ राहण्याचा प्रयत्न करतं व्हतो.....
पण न का जाने मह्याबी मनातं घालमेलं चालली व्हती....
क्षणातचं मह्याबी अंगावरं सळसळत्या गवताची,
हालचाल जानवाय लागली व्हती...
रोम आता राह्यलाचं नव्हता...
मह्या रोम रोमात तणकटं भिनतं व्हतं....
का मीच तणकटं बनतं व्हतो...?
मी भांबावलो,बावचळलो.....
सहज आजुबाजुलं पाह्यलं .....
आत्ता सगळ्या लोकांच्या डोक्यावरं
मलं तणकटं दिसतं व्हतं.....
अन त्याची मुळं,
आरपार मेंदुतं रूजलेली जानवतं व्हती.....
मी ओरडलो....तळमळलो....शेवटी हतबल झालो....
मग शेवटी त्या विधात्यालचं मनलो,
हे विधात्या.....,
तणनाशकानं शेतातल्या तनाचा नाश करता येईल रे....
पण मेंदुतल्या तनाचा नाश कुठल्या तननाशकानं करायचा.....?

©गोडाती बबनराव काळे
9405807079

ऊन पडले कोवळे,
धरणीवर तरंगत आले,
प्रकाशाचे खेळ सारे,
किरण हवे तसे रमले,--!!!

आकाशाचा गोल घुमट,
कसा तापून गेला,
किमया कशी तेजाची,
धरतीवर जमली पसरट,--!!!

दुपारचे ऊन,मध्यान्हाचे,
उष्ण उष्ण निखार,
मित्रराज" तळपता उभा,
रोपट्यांना फुटले धुमार,--!!!

वाढत गेला किरणांचा गरिमा,
झाडे सारी शोषती प्रकाश,
जीवन कसे तरारले,
हा निसर्गाचाच महिमा,--!!!

वाढे दुपारचे ऊन,
हळूहळू कलंडू लागे,
कलाकलाने मग ते सारे,
वामकुक्षी घेऊ लागे,--!!!

बराच काळ लोटला,
संध्या समय आला,
सोनेरी वातावरणाचा,
मुलामा,गगनी चढला,--!!!

आकाशातून ओघळते रंग,
त्यांना संधिप्रकाशाचा संग,
अंधाराचे वलय भोवती,
पक्ष्यांचे फडफडते पंख,--!!!!

हिमगौरी कर्वे

कशासवे तुलना करुं गे आई, तव प्रेमाची
कां शब्द न सुचतां म्हणू तुजला, ' प्रेमची '

वात्सल्याची देवता, करुणा दिसे नसानसातूनी
हात फिरवीता ज्याचे वरती, ह्रदय येते उचंबळूनी

जेव्हां पडते संकट, आठवण करितो आपली आई
विश्वासाचे दोन शब्द, उभारी त्यासी देई

नऊ मास असता उदरीं, शक्ति तेज आणि सत्व देई ते
ह्याच ईश्वरी गुण बिजानी, वाढ तयाची होऊन जाते

रक्ताचे नाते असतां, प्रेम बंधन दिसे ते
काटा रुजतां तुमच्या पायी, डोळ्यांत तिच्या पाणी येते

धन दौलत ही असता हाती, मिळेल तुम्हां सारे कांही
आई तुमची एक बिचारी, पर्याय तिजला जगांत नाहीं

डॉ. भगवान नागापूरकर
९००४०७९८५०
bknagapurkar@gmail.com

विश्वामध्ये वावरतां भोंवती विश्व पसारा
रमतो गमतो खेळतो जीवन घालवी सारा,

संबंध येई हर गोष्टींचा, गोष्टी येथें अगणित
प्रत्येक ती निर्माण करी आपलेच विश्व त्यांत

जीव निर्जीव विखूरल्या वस्तू अनेक
आगळ्या त्या परि ठरे एकाचीच घटक,

विश्वामध्येच विश्व असते राहून बघे विश्वांत
समरस होता त्याच विश्वाशी प्रभूमय सारे होत

डॉ. भगवान नागापूरकर
9004079850
bknagapurkar@gmail.com

मित्र'
मात्र ध्वनि नाही,
मात्र शब्द नाही
तो एक अर्थ आहे,
आणि अर्थच नाही तर
एक भावार्थ आहे,

जो वाचला जाऊ शकत नाही
जो ऐकला जाऊ शकत नाही
जो केवळ समजला जाऊ शकतो,

काय ती पूजेतील फक्त एक घंटी आहे?
का तो फक्त अंगाऱ्याचा एक रंग आहे?
नाही
तो अनेक तुकड्यात विभागून सुद्धा
एकसंध आहे,
जे सार्थक करतात
माझ्या अस्तित्वाला !!!

त्या तुकड्यातील सारांश घेत
मी भविष्याचा शोध घेत
वाटचाल करीत आहे,
कारण
ते पुन्हा देतील चंद्र ताऱ्यातील संगीत
ते पुन्हा भरतील चित्रात रंग
पुन्हा मिळेल ती संजीवनी
जी मना मनाला जोडेल,

याच साठी मित्र
'मित्र' मात्र ध्वनि नाही,
मात्र शब्द नाही
तो एक अर्थ आहे,
आणि अर्थच नाही तर
एक भावार्थ आहे !!!

*****

मूळ हिंदी कविता-
रेखा राजवंशी, सिडनी ऑस्ट्रेलिया
Rekha Rajvanshi

मराठी अनुवाद-
विजय नगरकर
vpnagarkar@gmail.com

आला आषाढ श्रावण
आल्या पावसाच्या सरी,
किती चातकचोचीने
प्यावा वर्षाऋूतू तरी
काळ्या ढेकाळांच्या गेला
गंध भरुन कळ्यात
काळ्या डांबरी रस्त्याचा
झाला निर्मळ निवांत

कविवर्य बा.सी.मर्ढेकरांनी श्रावणाचे केलेले हे वर्णन प्रत्येक वर्षी श्रावण आला आठवत राहते. श्रावणाचे हे मोहक रुप कथा कादंबऱ्या, कवितांमधून वाचताना होणारा आनंद कुठे हिरावलाय कोण जाणे? श्रावण सरी कुठे लोप पावल्या? उन पावसाचा खेळ, पारिजाकाचा मंद सुगंध, रानातल्या हिरव्यागार पिकांमधून वाहणारा मंद वारा त्यामुळे शेतकऱ्याच्या चेहऱ्यावरचे समाधान आणि आनंद यांची जागा न बरसणाऱ्या आषाढातल्या काळ्याकुट्ट ढगांनी घेतली. पाण्याअभावी भेगाळलेल्या भुईच्या रेषा शेतकऱ्याच्या चेहऱ्यावर दुष्काळ बनून उमटल्या त्याला आता चार वर्ष सरत आली. कृषी संस्कृतीतल्या गावगाड्याला चैतन्य देणारा श्रावण. मृगात पाऊसाच्या मुहूर्तावर पेरण्या झालेल्या. आषाढतल्या पावसाने पिके तरारलेली. श्रावण येईपर्यंत रानातली कामे संपलेली. जरा निवांतपणा आलेला गावगाडा श्रावणाचा आनंद घेतोय हे चित्रच दुष्काळाने हिरावून घेतलेय.

कवी इंद्रजित भालेराव म्हणतात

आला आषाढ श्रावण
गाई बांधल्या घरात
नाही सांजच्याला पीठ
माया फिरते घोरात
झाली फजिती तरीही
यावा आषाढ श्रावण
जातो पळून दुष्काळ
दहा तोंडाचा रावण.

ही कविता लिहताना कवीच्या मनात संदर्भ कदाचित वेगळे असतील आजच्या संदर्भात ही कविता दुष्काळानं श्रावणाचीही कधी घुसमट केलीय हेच सांगते. श्रावण सुरु होताच गावा गावात मंदिराच्या पारावर पोथ्या पुराणाचे पाठ सुरु होतात. कुठे हरिविजय तर कुठे शिवलिलांमृत वाचले जाते. शेतकरी आध्यात्मिक होतो. त्याची धरणीमाता अन्नब्रम्हाच्या पुजेस बसते. श्रावणात शेतकऱ्यानी तीची ओटी भरलेली असल्याने भाद्रपदात गरोदरा होते आणि अश्विनात पिक देते. त्यासाठी मृग आणि आषाढानं आधी तिला पाणी पाजून तिची कूस गर्भधारणेसाठी तयार करावी लागते. आषाढ रुसल्याने सध्या मात्र उन्हाने कडक झालेली जमिनीचीकूस उगवणार नाही. कारण तिला न्हाती धुती करायला श्रावणापर्यंतही पाऊस आलेला नाही.
श्रावण जसा सर्जनशिलतेचे प्रतिक तसेच कृषी संस्कृतीेचे महत्व सांगणारा महिनाही आहे. बोली भाषेतला एक शब्द आहे इर्जिक. त्याचा अर्थ शेतकऱ्याच्या घरचे गोड जेवण. शेतकऱ्यांना अन्नदाता म्हटले आहेच. भुकेल्यांच्या पोटी अन्न घालण्यासाठी पावसाचे चार महिने शेतकरी राबराब राबत असतो. थोडा निवांतपणा त्याला मिळतो तो श्रावणातच. एकमेकांना मदत करत शेतीची कामे करणे, लोकांच्या तोंडी गोड घास घालत अयल्याने कृषी संस्कृतीत शेतकऱ्याला प्रतिष्ठ होती. त्याला स्वाभिमान होता. परिस्थितीने स्वाभिमान हिरावल्यांनतर शेतकरी खंगला, हारला आणि त्याने मृत्यूला जवळ करणे सुरु केले.

बैलाची पाठ भिजवायला
पोळ्याच्या दिवशी पाऊस येतो
सुताची गाठ भिजवायला
पोळ्याच्या दिवशी पाऊस येतो.
देवळाचा कळस भिजवायला
पोळ्याच्या दिवशी पाऊस येतो
जुवातला पळस भिजवायला
पोळ्याच्या दिवशी पाऊस येतो.

श्रावण आणि गावगाड्यातल्या सणवारांची ही घट्ट विण उसवली तीही दुष्काळानं. शेतकऱ्यासाठी सर्वात मोठा असलेला हा सण त्या दिवशी बैलांची खांदे मळणी करण्यासाठीही खेड्यापाड्यात पाणी मिळत नाही ही आजची परिस्थीती. वाहनांसाठींच्या वॉशिंग सेंटरवर नेऊन बैलांना आंघोळ घालावी लागते. याच दरम्यान नागपंचमी येते.

श्रावणसडा, माहेरी धाडा
दाटली हुरहूर डोळ्यात
बाईचे हे बाईपण
जणू भोगतो श्रावण

एका अनामिक कवीची ही कविता पंचमीच्या सणासाठी माहेरच्या वाटेवर डोळे लावून बसलेल्या सासुरवाशीनीची आंतररिक हुरहूर व्यक्त करतात. इकडे पंचमीजवळ येताच तिच्या वडील आणि भावाच्या मनात भिती दाटते. पोरीला चोळीबांगडी करायलाही पैसा हातात नसतो. श्रावणात तिला माहेरी आणायचे तरी कसे याची खंत त्याला असते. श्रावणातही कोरड्या भकास शेताकडे पहात त्याला लहानी पोर उजवण्याची चिंता लागलेली असते. एक दशक झालं शेतकऱ्यांच्या चेहऱ्यावरचा चेहऱ्यावरचा आनंद दुष्काळानं हिरावल्यानं श्रावणाची ही घुसमट सुरुच आहे. पुढची दहा वर्ष ही घुसमट सुरुच राहणार आहे. हवामानं तसा डाव साधला आहे. मर्ढेकरांच्या शब्दात सांगायचे तर

ओशाळला येथे यम,
वीज ओशळली थोडी,
धावणाऱ्या क्षणालाही
आली ओलसर गोडी.

ही गोडी सध्या क्वचीत पडणाऱ्या सरींची आहे. यावर्षीच्या श्रावणानं तरी पावसाचं भरभरुन दान द्यावं आणि गावगाड्याचं रुतलेलं चाक पुन्हा फिरु लागावं इतकीच अपेक्षा.

प्रदीप निफाडकरांची गझल

अशी माती काळीभोर तिला हिरव्याचं भान