खाद्ययात्रा

साहित्य : केळी, हिरवी मिरची, कोथिंबीर, नारळाचा चव, दही, साखर आणि मीठ.

कृती : सर्वप्रथम केळी सोलून बारिक चिरणे. त्यात हिरवी मिरची बारिक करुन घालणे. नारळाचा चव, साखर, मीठ, दही व थोडी कोथिंबीर घालून ढवळून घेणे. ही कोशिंबीर उपासाला चालते.

-- सौ. सुनिता दामले

साहित्य :- १५० ते २०० ग्राम टोफू, १ गाजर किसलेले, दोन वाटय़ा कणीक (गरजेनुसार कमी-जास्त लागू शकते.), दही, १/२ वाटी बारीक चिरलेली कोथिंबीर, ३ ते ४ हिरव्या मिरच्या, एकदम बारीक चिरून, १/२ चमचा धणेजिरे पूड, १/४ चमचा हळद, चवीपुरते मीठ, पराठे भाजण्यासाठी तेल किंवा बटर
कृती :-टोफू हलक्या हाताने दाबून त्यातील पाणी काढून टाकावे. परातीत किंवा खोलगट भांडय़ात घेऊन टोफू कुस्करून घ्यावा. त्यात कणीक घालून हलकेच मिक्स करावे. नंतर किसलेले गाजर, मिरच्या, धणे जिरेपूड, हळद, मीठ आणि कोथिंबीर घालून चांगले मळावे आणि गरजेप्रमाणे दही घालून पराठय़ासाठी कणीक मळून घ्यावी. खूप घट्ट मळू नये त्यामुळे पराठे कोरडे होऊ शकतात. मळलेले पीठ १० मिनिटे झाकून ठेवावे. नंतर तेलाचा हात घेऊन २ ते अडीच इंचाचे समान गोळे बनवावे. कोरडी पीठ लावून पराठे लाटावेत आणि मध्यम आचेवर पराठे भाजून घ्यावेत. पराठे भाजताना कडेने थोडे तेल किंवा बटर घालावे त्यामुळे खमंग स्वाद येतो आणि पराठे मऊ राहतात.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

दिवाळीच्या सणात इतर फराळाबरोबरच बर्‍याच जणांच्या घरी हमखास केला जाणारा पदार्थ म्हणजे ‘चिरोटे’. अजून दिवाळीला बराच वेळ असला तरी हा पदार्थ आपण कोणत्याही सणाला करु शकतो असाच…

साहित्य :- एक वाटी मोड आलेली कडधान्ये (मूग, मटकी, मसूर, चवळी आवडीनुसार), सहा उकडलेले बटाटे, बारीक चिरलेला कांदा एक वाटी, दोन चमचे हिरवी मिरची-आले पेस्ट, दोन चमचे कॉर्नफ्लोअर, फोडणीचे साहित्य, मीठ, साखर, लिंबूरस चवीनुसार, तेल.

सारणाची कृती :- कडधान्ये वाफवून घ्या. फोडणी करून त्यात कांदा परता. त्यामध्ये मीठ, साखर, कडधान्ये घालून परतून घ्या. वाफ आली, की कडधान्ये गॅसवरून खाली उतरवून थोडी ठेचून घ्या. लिंबू पिळा.

पारीची कृती :- उकडलेल्या बटाट्यामध्ये दोन चमचे कॉर्नफ्लोअर व थोडे मीठ घालून मळा आणि गोळा तयार करा. या मिश्रणातून छोटा भाग घेऊन पारी तयार करा. त्यामध्ये उसळ भरा. पारीचे तोंड बंद करून तळहातावर दाबून तिला चपटा गोल आकार द्या. वर तांदळाचे पीठ भुरभुरून तळा व गरमागरम सर्व्ह करा.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

तांदूळ धुवून १० मिनीटे निथळत ठेवणे. नॉनस्टीक फ्राईंग पॅनमध्ये २ चमचे तेल गरम करून मोहोरी, हळद, काजू घालून तांदूळ परतून घ्यावे. तांदूळ परतताना दुसर्या गॅसवर २ कप पाणी गरम करत ठेवावे. तांदूळ चांगले परतले गेल्यावर त्यात गरम केलेले पाणी घालावे.

पॅनमध्ये तेलावर आले-लसूण पेस्ट परतून उकडून कुस्करलेला बटाटा, लाल तिखट, सोया सॉस, चिली सॉस, मीठ व थोडे पाणी घालून परतून घट्ट मिश्रण बनवा. हे मिश्रण बेबी कॉर्न स्टिकला लावा व दाबून घ्या. या स्टिक्स गरम तेलात डिप फ्राय करा. सॉससह सर्व्ह करा.

सँडविच म्हणजे आपल्या खाण्यातील महत्त्वाचा खाद्यपदार्थ. वडापाव इतकंच सँडविच हे सर्वांना आवडतं. पण पहिलं सँडविच नेमकं कोणी तयार केलं, त्याचा जनक कोण हे मात्र आपल्याला ठाऊक नसेल. व्हेज असो की चिकन सँडविच सर्वसामान्य माणसांचं पोट भरणाऱ्या या सँडविचचा शोध इंग्लंडच्या एका राजाने लावल्याचं सांगितलं, तर तुमचा नक्कीच विश्वास बसणार नाही! पण अनेक शोधांपैकी हा शोधही अतिशय अपघातानेच लागला. इंग्लंडमधल्या सँडविच संस्थानचा अर्ल म्हणजे म्हणजे राजा ज्याचं नाव जॉन माँटेग्यू होतं, त्याने अठराव्या शतकात हा खाद्यपदार्थ लोकप्रिय केला. माँटेग्यूला जुगाराचं व्यसन होतं. एकदा पत्ते खेळायला बसलं की तासन् तास नव्हे, तर कधी कधी संपूर्ण रात्र तो पत्त्यांच्याच गराड्यात पडलेला असे. अशावेळी त्याला तहानभूक कशाचीही आठवण राहत नसे. अशाच एका रात्री माँटेग्यूचा डाव रंगला होता. दुसरीकडे त्याच्या महालातील नोकर राजाला काहीतरी खायला द्यावं, पण डाव न मोडता कसं द्यावं याच्या विचारात होते. खेळात अतिशय गुंग झालेल्या माँटेग्यूने मग चिकन मागवलं. नोकरांनी ते तत्काळ हजरही केलं. पण चिकनचे तुकडे खायचे कसे या विचारात तो पडला. इंग्लंड म्हणजे शिष्टाचारी राजघराणी. खाण्याचे रितीरिवाज न सोडता पोटही भरायचं आणि पत्तेही खेळत राहायचं, असा प्रश्न राजासमोर उभा राहिला. अखेर माँटेग्यूने आपल्या नोकराला फर्मान सोडलं. हे चिकनचे तुकडे ब्रेडच्या दोन तुकड्यांत घालून आण, नोकराने तत्काळ तसं केलं. महालातील सर्वजण आश्चर्यचकित होऊन राजाकडे पाहात राहिले. दोन ब्रेडमध्ये धरलेले चिकनचे तुकडे माँटेग्यूने खाल्ले आणि सर्वांना एक वेगळाच अनुभव मिळाला. मग इतरांनीही नोकरांकडे the same as sandwich अशी मागणी केली. त्यावरूनच दोन ब्रेडमध्ये दुसरा पदार्थ घालून खाण्याला सँडविच म्हटलं जाऊ लागलं. १८ व्या शतकात राजाने केलेल्या एका छोट्याशा कृतीचं रूपांतर एका नव्या खाद्यपदार्थाच्या शोधात झालं. इंग्लंडने जगाला दिलेली ही आगळीवेगळी देणगीच आहे
फ्रेंच बिन्स सॅण्डविच (एमरल्ड सॅण्डविच)
साहित्य - ४-६ ब्राउन ब्रेडचे स्लाईस, १ वाटी फ्रेंच बिन्स, १ चमचा आलं मिरची रगडून, प्रत्येकी १ चमचा जिरे पावडर आणि गरम मसाला, मीठ, १ चमचा तेल, कोथिंबीर, बटर, १ चमचा साय, १-२ चमचे तांदूळ पिठी.
कृती - निवडून घेतलेल्या फ्रेंच बिन्स बारीक चिरून घ्याव्यात. एक चमचा तेल गरम करून त्यात फ्रेंच बिन्स परतायला टाकाव्यात. मीठ घालून झाकण ठेवावं. थोडी वाफ आली की त्यात साय घालून ढवळावं. मिश्रण कोरडं झालं की गॅस बंद करावा. दोन ब्रेडस्लाईसच्या मध्ये तयार भाजी भरून ब्रेडच्या बाहेरच्या बाजूला बटर लावून टोस्टरवर किंवा तव्यावर सॅण्डविच दोन्ही बाजूंनी टोस्ट करून घ्यावं.
रवा मलई सॅंडविच
साहित्य : ४-५ स्लाइस ब्रेड , ५-६ चमचे बारीक रवा , आधा कप मलई (फ्रेश क्रीम) , अर्धा चमाचा जीरे,एक बारीक चिरलेला कांदा, एक बारीक चिरलेला टोमॅटो, दोन बारीक चिरलेल्या हिरव्या मिरच्या,पाव चमचा लाल तिखट, बचकभार बारीक चिरलेली कोथिंबीर,चवीनुसार मीठ,सॅंडविचला लावण्यासाठी आमुळ बटर.
कृती : सॅंडविचचे टॉपिंग बनवण्यासाठी एका बाउलमध्ये रवा,मलई (फ्रेश क्रीम),बारीक चिरलेला कांदा,बारीक चिरलेला टोमॅटो,बारीक चिरलेली हिरवी मिरची,जिरे,लाल मिरचीचे तिखट,चिरलेली कोथिंबीर,आणि चवीनुसार मीठ घालून सगळे घटक पदार्थ ढवळून घेऊन चांगले मिक्स करून घ्या.
आता सॅंडविच बनवण्यासाठी ब्रेडचा एक स्लाइस घेऊन त्याच्या एका बाजूला दोन चमचे टॉपिंगचे मिश्रण लावा.अशाच प्रकारे ब्रेडच्या उरलेल्या सगळ्या स्लाईसेसना सुद्धा टॉपिंगचे मिश्रण लावून ठेवा.
आता गॅसवर एक नॉन-स्टिक तवा गरम करा. तवा गरम झाल्यावर त्याला अमूलचे बटर लावा. गरम तव्यावर ब्रेड स्लाइस टाकून माध्यम आंचेवर बटर लावून एक मिनिट भाजा. त्यानंतर कलथ्याच्या मदतीने खूप काळजीपूर्वक स्लाइस पलटी करा आणि दुसर्यान बाजूने बटर लावून भाजून घ्या.
स्प्राऊट सॅंडविच
साहित्य : सहा नग ब्राऊन ब्रेडचे (गव्हाचा पाव) स्लाइस,एक वाटी मोड आणून वाफवलेले मूग,हरभरे,सोयाबीन ई. ,दोन उकडलेले बटाटे, दोन कांद्याच्या गोल कापलेल्या चकत्या , टोमॅटोच्या गोल कापलेल्या चकत्या,दोन बारीक चिरलेले कांदे,दोन बारीक चिरलेले टोमॅटो,दोन बारीक चिरलेल्या हिरव्या मिरच्या,एक चमचा आले-लसणाची पेस्ट,एक चमचा प्रत्येकी धने-जिरे पावडर, एक छोटा चमचा चाट मसाला, चवीनुसार मीठ, अर्धी वाटी अमूलचे बटर.
कृती : गॅसवर एका फ्राय पॅन मध्ये अमूल बटर गरम करा. त्यात प्रथम कांदा परतून घ्या,मग आले-लसणाची पेस्ट घालून परतून घ्या. नंतर बारीक चिरलेली हिरवी मिरची ,धने-जिरे पूड,हळद,चाट मसाला व काली मिरे पूड घालून परता. आता बारीक चिरलेले टोमॅटो,चवीनुसार मीठ,मोड आणून वाफावलेली मूग,हरभरा व सोयाबीन ई. व मॅश करून उकडलेले बटाटे घालून उलथण्याने ढवळून चांगले मिक्स करून घ्या व मंद आंचेवर ४-५ मिनिटे शिजवून घेऊन गॅस बंद करा.
आता एकेक ब्राऊन ब्रेड स्लाइस घेऊन त्यास सुरीने अमूलचे बटर लावून घ्या व त्यावर प्रथम मोड आणून वाफावलेले स्पाऊटस् पसरा ,मग त्यावर कांदा व टोमॅटोचे काप ठेवा. दुसर्याो स्लाइसळा अमूल बटर लावून तो वर पालथा ठेवा. आशा रीतीने स्प्राऊटस् व कांदा-टोमॅटोचे काप यांचे मिश्रण ठेवलेले स्लाइस तयार करा. हे स्लाइस आता टोस्टर मध्ये ठेऊन भाजून घ्या किंववा ग्रिल करून घ्या.
गरमागरम स्प्रा्उट्स सॅंडविच टोमॅटो सॉस किंवा हिरव्या चटणीसोबत सर्व्ह करा.
कर्ड सॅण्डवीच
साहित्य : १ सॅण्डवीच ब्रेड, २ कप ताजं दही, अर्धी वाटी चिरलेली कोथिंबीर, पाव बारीक चिरलेली हिरवी मिरची, १ इंच बारीक चिरलेलं आलं, २ कढीपत्त्याची पानं, ३ चमचे साखर, मोहरी, आवश्यकतेनुसार तेल आणि चवीनुसार मीठ.
कृती : प्रथम दही पातळ कपडय़ात ३ ते ४ तास बांधून ठेवावं. मग एका बाऊलमधे काढून त्यात साखर, आलं, मिरची, कोथिंबीर आणि चवीनुसार मीठ घालावं. मिश्रण व्यवस्थित एकत्र करून घ्यावं. ब्रेडची एक स्लाईस घेऊन त्यावर दोन चमचे दह्याचे मिश्रण टाकून ब्रेडवर ते सगळीकडे पसरावं व त्यावर ब्रेडची दुसरी स्लाइस ठेवावी. अशा प्रकारे सर्व ब्रेड तयार करून घ्यावेत. एका पॅनमध्ये एक चमचा तेल घालावं. त्यात मोहरी आणि कढीपत्ता टाकून नंतर तयार केलेली ब्रेडची स्लाइस त्यावर ठेवून ती दोन्हीकडून खरपूस भाजून घ्यावी. अशा प्रकारे सर्व ब्रेड भाजून घ्यावेत. ब्रेड त्रिकोणी कापून ते हिरवी चटणी किंवा टोमॅटो सॉससोबत खावेत.
रेनबो सॅण्डविच
साहित्य – ६ ते ८ ब्राउन ब्रेडचे स्लाइस, प्रत्येकी १ वाटी जाड किसलेलं गाजर आणि पत्ताकोबी, अर्धी वाटी चक्का, दोन, तीन कमी तिखट अगदी बारीक चिरलेल्या मिरच्या, १ चमचा बारीक चिरलेला लसूण, १ चमचा इटालिअन हर्बज, १ चमचा पिझा मसाला, मीठ, बटर, लोणी, १ किसलेला चिज क्यूब.
कृती - चक्का काटय़ानं थोडा फेटून घ्यावा. त्यात चिज, मिरची, लसूण, इटालिअन हर्बज, पिझा मसाला आणि मीठ घालून हे सर्व साहित्य व्यवस्थित एकत्र करून घ्यावं. त्यात सगळ्या भाज्या घालून मिश्रण एकजीव करावं. ब्रेडस्लाइसला एका बाजूला बटर लावावं. दुस:या बाजूवर सारण पसरवून त्यावर दुसरी स्लाइस ठेवावी. वरून बटर लावून सॅण्डविच टोस्टरमध्ये किंवा तव्यावर टोस्ट करून घ्यावं. तव्यावर टोस्ट करताना त्यावर एखादी जड काचेची प्लेट ठेवली तर सॅण्डविच छान भाजली जातात.
मका सॅण्डविच
साहित्य : १ कप वाफवलेले मक्याचे दाणे, २ चमचे बारीक चिरलेला कांदा, १ चमचा बटर,
२ (बारिक चिरुन) हिरवी मिरची, सिमला मिरची अर्धा वाटी (बारीक चिरून), मीठ : स्वादानुसार
दीड वाटी व्हाइट सॉस, चीज गरजेनुसार ,६ ब्रेड स्लाइस.
व्हाइट सॉस:- व्हाइट सॉस नेहमी मैदा वापरून तयार केला जातो. पण त्याऐवजी कणीक वापरून तयार केल्यास अधिक चविष्ट आणि पौष्टिक होतो.
कृती : जाड बुडाच्या कढईत २ मोठे चमचे बटर घाला. त्यात २ मोठे चमचे कणीक घाला. हलकं भाजून घ्या. रंग बदलून देऊ नका. गॅस बंद करून त्यात दीड कप दूध घाला. गुठळ्या होऊ देऊ नका. मग मंद आचेवर शिजवा. त्यात मिरी पावडर आणि मीठ घाला. गॅस बंद करा.
कृती :- कढईत बटर घाला. त्यात कांदा घालून परता. रंग बदलू देऊ नका. मग त्यात हिरवी मिरची घाला. वाफवलेले कॉर्न दाणे घालून मिक्स करा. सिमला मिरची घालून परतून घ्या. गरजेनुसार चीज घाला. गॅस बंद करून त्यामध्ये व्हाइट सॉस घालून मिक्स करा. ब्रेड स्लाइसला हे तयार मिश्रण लावून त्यावर दुसरा स्लाइस ठेवा. तव्यावर सॅंडविच खमंग भाजून घ्या. दोन्ही बाजू कट करून सॉससह सर्व करा.
संजीव वेलणकर पुणे
९४२२३०१७३३

डाएट पॅन हा १८ – १० स्टिल पासून बनवलेला असतो. या प्रकारच्या स्टिलला सर्जिकल स्टिलपण म्हणतात. हे अत्यंत उच्चदर्जाचे स्टिल असते. सर्व प्रगत देशांत याच स्टिलची भांडी वापरतात. इतर नॉनस्टिक भांड्याप्रमाणे याला टेफलॉनचे कोटींग नसते, त्यामुळे ही भांडी रोजच्या स्वयंपाकासाठी वापरता येतात. कारण नॉनस्टिक प्रमाणे या भांड्यांचे आयुष्य मर्यादित नसते.

केळ्यामध्ये सोडयम, पोटॅशियम, मॅग्नेशियम हे क्षार अगदी योग्य प्रमाणात असतात. त्याचबरोबर कोलेस्टेरॉल शून्य व फॅटस फक्ता ०.३% यामुळे हे फळ उच्च रक्तलदाब, हायकॉलेस्टेरॉल, धमनीविकार, हायहोयोसिस्टीन, गाऊट या सर्व विकारांमध्ये पथ्यकारक ठरते.
केळ्याचा ग्लायसेपिक लोड जास्त आहे. यामुळे मधुमेहींनी केळे आहारात समाविष्ट करण्याआधी डॉक्टटरांचा सल्ला घ्यावा. १०० ग्रॅम केळ्यात ११६ उष्मांक (साधारणत: एका भाकरी इतके) आहेत व ०.३ ग्रॅम मेद आहे.

केळ्यात तंतू भरपूर असून ते परितृप्ती देणारे फळ आहे. केळ्यामध्ये मानसिक तणाव कमी करणारे घटक आहेत. या सर्व गोष्टींमुळे एक चांगले पोटभरू व पौष्टिक अन्न म्हणून केळ्याचा "वेटलॉस डाएट'मध्ये समावेश करता येऊ शकतो. केळ्याच्या वेफर्समध्ये मात्र १०० ग्रॅम मागे ५७७ उष्मांक व ३५ ग्रॅम फॅट्‌स आहेत. केळ्यामधील उत्तम जीवनसत्त्वे व क्षारांमुळे ते अर्धांगवायूचा धोका कमी करते असे तज्ज्ञ मानतात. केळे हे प्री बायोटिक फूड आहे. ते आतड्यातील आतील श्लेवष्मल स्तराचे आरोग्य चांगले राखते. यामुळे पचनक्रियेस मदत होते. ज्यांना आम्लपित्ताचा त्रास आहे त्यांच्यासाठी केळे हे दोन जेवणांच्या मधील उत्तम खाणे आहे.

केळ्यामुळे आतडे, स्तन व किडनी यांच्या कर्करोगापासून संरक्षण लाभू शकते, असे काही शास्त्रज्ञ मानतात. केळ्यामुळे सरसकट सगळ्याच बालकांना कफ होत नाही. मुलांसाठी ते एक चांगले "एनर्जी फूड' आहे तेव्हा आपल्या डॉक्टरांनी स्पष्टपणे सांगितले असेल तरच मुलांना केळे देऊ नका. रोज दोन केळी खाल्याने सर्व प्रकारच्या व्हिटॅमिन्सची गरज पूर्ण होते. सकाळी दोन केळीसोबत गरम दूध प्यायला पाहिजे, केळी खाणारे लोक नेहमी तंदरूस्त असतात. जेवणानंतर नियमित दोन केळी सेवन केले तर पचनक्रिया सुरळीत चालते. एक ग्लास दुधात एक चमचा तूप व चिमुटभर इलायची पूड मिसळावी. हे दूध केळीसोबत प्यावे. केळी नियमित खाल्याने शरीर स्वस्थ होऊन स्मरणशक्तीत वाढ होते.

काही पदार्थ केळ्याचे
खमंग केळ्याची शेव
साहित्य:- पाव भांडे तांदळाचे पीठ, अर्धा पेला बेसन, १ कच्चे वाफवलेले केळे, २ चमचे आले-लसूण पेस्ट, हिरवी मिरची पेस्ट, अर्धा चमचा लिंबाचा रस, अर्धा चमचा बेकिंग पावडर, मीठ, तेल.
कृती:- तांदळाचे पीठ, बेसन व सोडा एकत्र चाळणीने चाळून घ्या. त्यात उकडलेले केळे सोलून मिसळा. आले-लसूण-मिरची पेस्ट, मीठ व एक चमचा तेल टाकून मिसळा. कढईत तेल गरम करा. शेव गाळण्याच्या यंत्राने बारीक शेव पाडून तळा.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

कच्या केळीची भजी
साहित्य:-६ कच्ची केळी, २०० ग्रॅम बेसन पीठ, गरम मसाला, मीठ, तिखट, हळद पूड, शोफ, एक कांदा, 3-4 बारीक कापलेल्या हिरव्या मिरच्या व तेल.
कृती:- कच्ची केळी वाफवून घ्या. त्यानंतर त्यावरील सालटे काढून त्याच्या स्लाइड तयार करा. बेसन पीठ पाण्यात भिजवून घ्या. त्यात केळीच्या चकत्या, कापलेली इतर साम्रगी व मसाले चांगल्या प्रकारे मिक्स करून घ्या. तेल गरम करण्यासाठी ठेवा व तेल गरम होताच आच मंद करून भजे राखाड्या रंगाचे होइस्तर तळा. सकाळच्या सोबत किंवा रिमझिम पडणार्या पावसात गरमागरम कच्ची केळीची भजे खायला मज्जा येते. त्यासोबत चाट मसाल्याचा वापर करा.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

मद्रासी केळी वेफर्स
साहित्य:- कच्ची केळी ४ ते ५ घेऊन ती तळण्यासाठी रिफाईड तेल, मसाला, २ चमचा साजूक तूप, हिंगाचा लहान डबा, सुक्या लाल मिरच्या आणि थोडे मीठ लागते.
कृती : एकावेळी एकाच केळीच्या (साल काढून) चकत्या (वेफर्स) करून लगेच तळून घ्या. पुन्हा दुसरे केळ सोलून चकत्या करून तळा. साजूक तुपावर हिंगाचा खडा व मिरच्या मिरच्या परता. मिठाबरोबर कुटून वेफर्सवर टाकून हलवून घ्या.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

कच्च्या केळीचे वडे
साहित्य:-४ - ५ कच्ची केळी, ४ हिरव्या मिरच्या, अर्धा चमचा हळद मोहरी, मीठ, डाळीचे पीठ, तेल.
कृती:- केळी सोलून लहान तुकडे करून पाणी न घालता वाफवून घ्या. हे काम कुकरवर भाताच्या ताटलीवर ठेवून करता येते. लगदा करून घ्या. मोहरी, लाल मिरच्यांची फोडणी देऊन त्यामध्ये केळाचा लगदा परता. गार झाल्यावर हिरव्या मिरच्या व आले जाडसर वाटून घाला. मीठ घाला. बटाटेवडे बनवताना डाळीचे पीठ भिजवतो त्या प्रमाणे भिजवा. केळाच्या मिश्रणाचे वडे बनवून बेसनात बुडवून तळून घ्या. वडे खोबर्याच्या चटणीबरोबर खाण्यास वापरावे.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

भरली केळी
लांब, पिवळी मद्रासी केळी साले काढून आडवी दोन भागात चिरावीत. आता प्रत्येकाला उभी चिर द्यावी. एका पातेलीत ओल्या खोबर्यायचा कीस, साखर व वेलची पावडर मिक्स करून ते मिश्रण केळ्यात भरावे. आता कढईत तूप तापवून त्यात एक एक केळ्याचा तुकडा रचावा. वर झाकण ठेवून शिजवावे.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

केळ्याचा कीस
कच्ची केळी साले काढून किसावीत. कीस मिठाच्या पाण्यात ठेवावा. आता कढईत तूप घालून त्यात जिरे व हिरव्या मिरच्या तडतडाव्यात. त्यावर हा कीस पिळून पसरून घालावा. त्यात मीठ, दाण्याचे कूट किंचित साखर व लिंबाचा रस घालून मिश्रण ढवळावे. झाकण ठेवून शिजवावे. अधूनमधून ढवळावे.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

केळी वेफर्स
वेफर्ससाठी कोणत्याही जातीची केळी घेतली तरी चालते. परंतु राजेळी जातीची केळी वेफर्स बनविण्यासाठी सर्वोत्कृष्ट समजली जाते.
कृती:- पूर्ण वाढ झालेली १०% परिपक्क अशी केळी घ्या. ही केळी स्वच्छ पाण्याने घुवून किंवा ओल्या, स्वच्छ फडक्याने पुसून घ्यावीत. स्टीलच्या चाकूने फळांची साल काढावी. स्टीलच्या चाकूने गोल, पातळ काप करावेत. साध्या चाकूने काप केल्यास ते काळे पडतात. काप काळसर पडू नये व ते पांढरेशुभ्र होण्यासाठी ते ०.१ टक्के सायट्रीक अॅसीड (लिंबू भुकटी) किंवा पोटॅशियम मेटॅबाय सल्फाईडच्या द्रावणात (अॅण्टी ऑक्साईड) १५ ते २० मिनीटे बुडवून ठेवावेत. नंतर चकत्या उकळत्या पाण्यात ४ ते ५ मिनीटे थंड करून (ब्लाचींग करून) प्रती किलो चकत्यास ४ ग्रॅम ह्या प्रमाणात गंधक घेऊन त्याची धुरी द्यावी. ह्या चकत्या उन्हात किंवा ड्रायरमध्ये सुकवाव्यात. जर ड्रायरमध्ये चकत्या सुकवायच्या असतील तर ड्रायरमधील तापमान ५० ते ५५ अंश से.ग़्रे. एवढे ठेवावे. ह्या चकत्या हाताने दाबल्या असता मोडल्यास, त्या तयार झाल्या आहेत असे समजावे व सुकविण्याचे काम थांबवावे. जास्त दिवस टिकविण्यासाठी हे वेफर्स हाय डेन्सीटी पॉलीथीन पिशव्यात घालून हवाबंद डब्यात साठवाव्यात.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

सुकेळी
कृती :- सुकेळीसाठी ताजी, पिकलेली पण टणक फळे घ्यावीत. (अपक्क अगर जास्त पिकलेली फळे सुकेळी बनविण्यास अयोग्य असतात. २) साल काढलेली संपूर्ण केळी त्यांचे काप सुकेळी करण्यासाठी वापरतात. साधारणत: १ किलो केळीसाठी २.५ ग्रॅम गंधक ह्या प्रमाणात धुरी देण्यासाठी वापरावे.
धुरी देताना आर्द्रता राहावी म्हणून त्याठिकाणी पाणी ठेवणे आवश्यक असते. या धुरीमुळे केळी जास्त दिवस टिकण्यास मदत होते. तसेच सुकेळींना आकर्षक सोनेरी पिवळी छटा येते.
धुरी दिल्यानंतर ती केळी कोवळ्या उन्हात वाळवितात. उन्हात वाळवितांना ती पातळ मलमलच्या कापडाने झाकावी. त्यामुळे त्यांच्या वर धूळ बसणार नाही किंवा ती काळी पडणार नाहीत.
केळी डीहायड्रेटेडमध्ये वाळवायची असल्यास १४० अंश फॅरनाईट तापमानावर वाळवावीत. सुमारे १५ तासानंतर उष्णतामान कमी करावे. ही सुकविण्याची क्रिया करताना फळे २ - ३ वेळेस पालटावी लागतात. अशा रितीने तयार झालेली सुकेळी उघड्यावर ठेवल्यास ती झटपट खराब होतात. त्याकरीता तयार झालेली सुकेळी काचेच्या बंद बाटलीत किंवा पॉलीथीनच्या कागदात गुंडाळून किंवा पॉलीथीनच्या पिशव्यात भरून ठेवावीत. राजेळी जातींची केळी सुकेळी तयार करण्यास चांगली असते. कोकण विभागात सुकेळी जास्त प्रमाणात केळी जाते.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

केळीचा जॅम
कृती:- पूर्ण पिकलेली केळी घ्या. १ किलो गरात १ किलो साखर, ३ ग्रॅम सायट्रीक अॅसीड (लिंबू भुकटी), ५ ग्रॅम पेक्टीन व खाद्य रंग टाकावे. नंतर हे मिश्रण घट्ट होईपर्यंत शिजवावे. शिजवितांना ते स्टीलच्या पळीने सतत हलवावे. म्हणजे गर करपत नाही व जॅम चांगल्या प्रतीचा तयार होतो. मिश्रणाचा ब्रीक्स ६८ ते ७० आल्यास जॅम तयार झाला असे समजावे व तयार झालेला जॅम कोरड्या व निर्जंतुक केलेल्या रुंद तोंडाच्या बरण्यात भरावे.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

केळ्याची भुकटी (पावडर)
कृती : केळीच्या भुकटीला परदेशात भरपूर मागणी आहे. त्यापासून आपणास परकीय चलनही मिळू शकते. पुर्ण पिकलेली फळे घ्यावीत. फळांच्या साली सोलून घ्याव्यात. हा गर स्प्रे ड्रायरमध्ये किंवा ड्रम ड्रायरमध्ये वाळवून भुकटी तयार करतात. स्प्रे ड्रायरमध्ये साधारणपाने ७० किलो भुकटी प्रति तास ह्या प्रमाणात मिळते. स्प्रे ड्रायरमध्ये ताज्या केळीच्या ८ ते ११ टक्के उतारा मिळतो. तर ड्रम ड्रायरमध्ये ११ टक्के उतारा मिळतो. केळी फळामध्ये ग्लुकोज व फ्रुक्टोज या साखरेचे प्रमाण जास्त असल्यामुले ती स्प्रे ड्रायरच्या आतील भागास चिकटते. त्यामुळे ड्रायरमधून भुकटी बाहेर व्यवस्थित पडत नाही. हे टाळण्यासाठी भुकटी करतांना केळीच्या गरात १० टक्के दुध भुकटी टाकावी, त्यामुळे वाळविण्याची क्रिया सोपी होते. वरील सर्व प्रकिया स्वच्छ व निर्जंतुक वातावरणात व्हायला पाहिजेत अन्यथा ही वाळविण्याच्या किंवा पॅकींगच्या वेळेस हवेतील बाष्प शोषून घेऊन सॅल्मोनेला या जिवाणुमुळे खराब होते.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

केळी व पपईचे पापड
कृती:- पिकलेली केळी घ्या. त्यांची साल काढा. ही साल काढलेली केळी १.५ टक्का पोटॅशिअम मेटाबायसल्फाईडच्या द्रावणात ५ मिनीटे बुडवून ठेवा. म्हणजे ती काळी पडणार नाहीत.
केळी व पपई यांचा गर १:४ या प्रमाणात घ्यावा. हा केळी व पपईचा मिश्र गर एकजीव करून घ्या.
हे मिश्रण ट्रेमध्ये किंवा स्टीलच्या ताटात १.५ सें. मी. जाडीचा थर होईल या बेताने टाकावा. गर ताटात किंवा ट्रेमध्ये टाकण्याच्या अगोदर ट्रे किंवा स्टीलच्या ताटाला तूप किंवा ग्लीसरीन चोळून घ्यावे. म्हणजे ते पापड चिटकणार नाहीत.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

सातूचे पीठ कसे करावे आणि त्यापासून बनणारे विविध पदार्थ. ही माझ्या पणजीची डिश आहे
लागणारा वेळ: १ दिवस
लागणारे जिन्नस:सातूचं पीठ तयार करण्याकरता: अर्धा किलो गहू, अर्धा किलो पंढरपुरी डाळवं (चिवड्यात वापरतो ते), अर्धा चमचा (टी-स्पून) सुंठ पूड, पाव चमचा (टी-स्पून) वेलची पावडर.

पुढील कृती करता: तिखट प्रकार, तयार सातूचं पीठ अर्धी ते एक वाटी, पाव ते अर्धी वाटी जाडे पोहे, २ काकड्या, हवा असेल तर एक कांदा, आवडत असेल तर एखादी हिरवी मिरची, कोथिंबीर, चवीनुसार मीठ, साखर आणि लाल तिखट (तिखट मसाला नको), मोसमात असेल तर अर्धी कैरी.

गोड प्रकार:
गोड पीठ
- तयार सातूचं पीठ अर्धी ते एक वाटी
- आवडीनुसार गूळ
- दूध किंवा पाणी
- आवडत असेल तर थोडं खवणून घेतलेलं ओलं खोबरं किंवा जरासा सुक्या खोबर्‍याचा कीस

लाडू
- तयार सातूचं पीठ एक वाटी
- साखर आवडीप्रमाणे
- तूप

क्रमवार पाककृती:
पीठ तयार करण्याची कृती:
- गहू धूवून जरावेळ (१०-१५ मिनिटं) भिजवून नंतर कपड्यावर काढून निथळावेत.
- जरा ओलसर असतांनाच खल-बत्याच्या मदतीनं हलक्या हातानी कांडून, फोलपटं काढावीत
- नंतर हे फोलपटं काढलेले गहू पूर्ण वाळवावेत
- वाळलेले गहू लोखंडी कढईत मंद आचेवर खमंग, लालसर भाजावेत
- आता भाजलेले गहू + पंढरपुरी डाळवं घरगुती चक्कीवरून दळून आणावेत
- डाळवं खुटखुटीत नसेल तर तेही जरा शेकवून घ्यावेत (हे भाजायचे नाहीत)
- तयार झालेल्या पिठात सुंठपूड आणि वेलचीची पूड घालून एकदा चांगलं मिसळावं आणि मग चाळून घ्यावं.
- ते पीठ तयार झालं
- कोरड्या बरणीत/डब्यात भरून ठेवावं आणि लागेल तसं वापरावं. पुष्कळ दिवस टिकतं हे.
या पिठापासून पुढे दिलेले प्रकार करता येतील.

तिखट प्रकार
- पोहे जरा तेलावर भाजून, कुरकुरीत करून घ्यावे
- काकडीची सालं काढून, कोचवून घ्यावी
- कांदा (वापरत असाल तर), हिरवी मिरची आणि कोथिंबीर बारीक चिरून घ्यावी
- कैरी असेल तर तीही अगदी बारीक चिरावी
- आता पिठात तळलेले पोहे, काकडी, कैरी, कांदा, मिरची, कोथिंबीर, चवीनुसार मीठ, साखर आणि लाल तिखट घालून नीट मिसळून घ्यावं
- जरा सुटंसुटंच राहातं हे पण खायला भारी चविष्ट प्रकार. खातांना चमच्यात थोडासाच घेऊन खावा, नाहीतर पार चिकट तोंड होईल आणि तोठरा बसेल.

गोड प्रकार:
गोड पीठ
- तयार सातूच्या पिठामध्ये बारीक चिरलेला गूळ, दूध, मिठाची कणी आणि आवडत असेल तर ओलं/सुकं खोबरं घालून दाटसर पळीवाढी कन्सिटंसीचं करावं
- वाटीत घेऊन चमच्यानी किंवा थेट वाटीनीच प्यावं

लाडू
- सातूच्या पिठात चवीप्रमाणे पिठी साखर किंवा मिळाली तर बुरा साखर नीट मिसळून त्यात गरम तूप घालून लाडू वळावे.
- चविष्ट लाडू तयार

वाढणी/प्रमाण:
खाल तसं
अधिक टिपा:
- पीठ तयार करण्याचं प्रमाण १:१ आहे. सुंठ, वेलची गोड प्रकार करतांना आवडीप्रमाणे वाढवता येतील.
- तिखट प्रकारात कुठलीही भाजी किसून/ठेचा प्रकार करून घेऊ नका. पदार्थ नीट होत नाही. एक्स्पेक्टेड टेक्श्चर आणि पर्यायानी चवही साधणार नाही. फुप्रोतून एक ब्लिट्झ देऊन चालतील भाज्या.
- पोहे जरा तेलावरच करणं आवश्यक आहे. नुसते भाजून घेतले तर त्याला पीठ चिकटणार नाही.
- पीठ तयार करायलाच काय तो वेळ लागतो. नंतरच्या कृती फटाफट होतात.
- उन्हाळ्यात मोस्टली हा प्रकार शक्यतो केला आणि खाल्ला जातोच आमच्या घरी कारण सातूचं पीठ थंड असतं आणि एकदा खाल्लं की बराच वेळ भूक धरवते
- सकाळच्या नाश्त्याला गोड पीठ ५ मिनिटात होतं. यात गूळाऐवजी साखर वापरली तरीही चालेल.
- तान्ह्या बाळांनाही हे देता येतं; त्यांच्याकरता तयार करतांना चमचाभर पीठ, अर्धा चमचा साखर, कणीभर मीठ हे अर्धे दूध, अर्धे पाणी वापरून पातळ (कढी/पन्ह्यासारखं) करून मग भरवावं (आवश्यक वाटलं तर पेडीचा सल्ला नक्की घ्यावा)