खाद्ययात्रा

प्रथम शेवया, एक चमचा तुपावर हलक्या तांबूस भाजून घ्याव्यात. त्यात एक कप पाणी घालून त्या शिजवून घ्याव्यात. शिजवताना त्यात साखर घालावी. हे मिश्रण गार करायला ठेवून द्यावे.

उद्या होळी, सणासुदीला तसेच समारंभात आपल्याकडे पक्वान्नांची खास परंपरा आहे. आपल्या महाराष्ट्रातही होळी हा सण उत्साहात साजरा केला जातो. लहान मुले व मोठेसुद्धा होळी सण साजरा करण्यात उत्साही असतात. होळीला पुरणपोळी हवीच. महिला पुरणपोळ्या बनवण्यात उत्साही असतात. जर आपण नेहमीच्या पुरणपोळीऐवजी दुसऱ्या विविध प्रकारच्या पोळ्या बनवल्या, तर एक वेगळेपण येते.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

काही कृती वेग वेगळ्या पुरणपोळीच्या
पुरणपोळी
शाही पुरणपोळी
आंब्याच्या पोळ्या
स्ट्रॉबेरी पुरणपोळी
बटाट्याच्या पुरणपोळ्या
बुंदीची पुरणपोळी
तेलावरची पुरणपोळी

मिल्क पावडरपासून पेढे बनवूया..

मोड आलेले मूग आणि चणे खाल्ल्यामुळे पचन संस्थाही चांगली होते. यामध्ये असलेल्या प्रोटीनमुळे शरीर चांगलं काम करतं. मोड आलेले मूग आणि चण्यांमुळे चेहऱ्यावरच्या सुरकुत्याही कमी होतात.

या कडधान्यांचे एवढे फायदे असले तरी अनेकांना ती नुसती खायला आवडत नाहीत. त्यामुळे त्याला सलाड बनवूनही तुम्ही खाऊ शकता. पण लक्षात ठेवा मोड आलेल्या या कडधान्यांना उकडलं किंवा तळलं तर त्यामधली पोषक तत्त्व निघून जातात. त्यामुळे ही कडधान्य उकडून सलाडसारखीच खा.

या कडधान्यांना तुम्ही टोमॅटो, कांदा आणि काकडीबरोबरही खाऊ शकता. तसंच त्यामध्ये गरजेनुसार मीठ आणि चाट मसाला टाकून तुम्ही त्याला आणखी भेळे सारखे चविष्ट बनवू शकता.

कडधान्यांना मोड आणण्यासाठी ती रात्री भरपूर पाणी घालून भिजत ठेवावीत. सकाळी निथळून घेऊन भाजी धुण्याच्या रोळीत ठेवून बहुतेक कडधान्यांना 24 ते 36 तासांत चांगले मोड येतात. हिवाळ्यात थोडे उशिरा तर उन्हाळ्यात मोड लवकर येतात. काही कडधान्ये तर फक्त 7-8 तास पाण्यात भिजत ठेवून नंतर मोडाशिवाय वापरली जातात. छोले, राजमा, वाटाणा बहुधा मोडाशिवाय वापरले जातात.

आपण नियमितपणे कडधान्यांच्या उसळी करतो. कधी आमटीही करतो. मटकी, मूग ही कडधान्ये वापरून केलेली कोल्हापुरी मिसळ वा पुणेरी दहीमिसळ खूप लोकप्रिय आहे. पांढऱ्या वाटाण्याचा रगडाही सर्वांना आवडतो. कडधान्यांची भेळ, कडधान्ये घालून सॅलड्‌सही आता बनवली जातात.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

काही कृती कडधान्यांची
कडधान्याचे पॅटिस
साहित्य :- एक वाटी मोड आलेली कडधान्ये (मूग, मटकी, मसूर, चवळी आवडीनुसार), सहा उकडलेले बटाटे, बारीक चिरलेला कांदा एक वाटी, दोन चमचे हिरवी मिरची-आले पेस्ट, दोन चमचे कॉर्नफ्लोअर, फोडणीचे साहित्य, मीठ, साखर, लिंबूरस चवीनुसार, तेल.
सारणाची कृती :- कडधान्ये वाफवून घ्या. फोडणी करून त्यात कांदा परता. त्यामध्ये मीठ, साखर, कडधान्ये घालून परतून घ्या. वाफ आली, की कडधान्ये गॅसवरून खाली उतरवून थोडी ठेचून घ्या. लिंबू पिळा.
पारीची कृती :- उकडलेल्या बटाट्यामध्ये दोन चमचे कॉर्नफ्लोअर व थोडे मीठ घालून मळा आणि गोळा तयार करा. या मिश्रणातून छोटा भाग घेऊन पारी तयार करा. त्यामध्ये उसळ भरा. पारीचे तोंड बंद करून तळहातावर दाबून तिला चपटा गोल आकार द्या. वर तांदळाचे पीठ भुरभुरून तळा व गरमागरम सर्व्ह करा.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

मिक्स कडधान्याचे धिरडे
साहित्य: १ वाटी वरपर्यंत भरून मिश्र कडधान्य (मूग, मटकी, काबुली चणे, मसूर, उडीद, चवळी आणि हिरवे वाटाणे) ३ ते ४ हिरव्या मिरच्या किंवा चवीनुसार १ चमचा जिरे १/४ वाटी तेल १/४ वाटी कोथिंबीर, बारीक चिरून चवीपुरते मीठ
कृती: सर्व कडधान्ये एकत्र करून पाण्यात ८ ते १० तास भिजवावीत. कडधान्ये नीट भिजली की त्यातील न भिजलेली, कडक राहिलेली कडधान्ये वेचून काढून टाकावीत. स्वच्छ केलेली कडधान्ये कापडात बांधून मोड यायला उबदार जागी ठेवावी. ७ ते १० तासांनी मोड येतील. मोड आले की मिक्सरमध्ये कडधान्ये, मिरच्या, मीठ आणि गरजेनुसार पाणी घालून किंचित भरडसर राहील असे फिरवावे. इडली पिठाएवढे घट्ट असावे. चिरलेली कोथिंबीर, जिरे आणि मीठ घालावे. नॉन-स्टिक तवा गरम करून त्यावर थोडेसे तेल घालावे. डावभर पीठ घालून ते जमेल तेवढे पातळ पसरवावे. आच मध्यम ठेवावी. झाकण ठेवून २-३ मिनिटे वाफ काढावी. नंतर झाकण काढून धिरडय़ाच्या कडेने तेल सोडावे. बाजू पालटून दुसरी बाजूही नीट शिजू द्यावी. टोमॅटो केचप किंवा आवडीचे तोंडी लावणे घेऊन गरमच खावे.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

मिक्स बिन्स बर्गर
साहित्य :-
बर्गर :- २ वाटय़ा शिजवलेला राजमा, १ वाटी शिजवलेले ब्लाक बिन्स, १ मोठा उकडलेला बटाटा
२ पाव स्लाईस, बर्गर ब्रेड , लेटूसची पाने, हिरवी मिरची, धणेपूड, एक छोटा तुकडा आलं किसून, जिरेपूड, चाट मसाला, मीठ चवीप्रमाणे
चिंचेची चटणी : चिंचेचा कोळ ६ चमचे, गूळ ३ चमचे, ३-४ खजूर बिया काढून, लाल मिरची १ टीस्पून किंवा आवडीप्रमाणे, मीठ चवीप्रमाणे.
चिंचेची चटणी कृती :- चिंचेचा कोळ, गूळ, लाल मिरची, ३-४ खजूर बिया काढून, मीठ एकत्र करा आणि थोडे पाणी घालून मिक्सरवर वाटून घ्या.
कृती:- एका बाउलमध्ये शिजवलेला राजमा, शिजवलेले ब्लाक बिन्स, उकडलेला बटाटा घेऊन एकत्र करावे. त्यात लागेल तसे पावचे स्लाईस कुस्करून घ्यावे.
त्यात आवडीप्रमाणे हिरवी मिरची, एक छोटा तुकडा आलं किसून, धणेपूड, जिरेपूड, चाट मसाला घाला. चवीप्रमाणे मीठ घालून नीट मळून घ्या. या गोळ्याचे चपटे गोल आकाराचे बर्गर करून घ्या.
तवा गरम करावा. तव्यावर तेल घालून बर्गर शालो फ्राय करा. आता बर्गर ब्रेडवर एका बाजूला चिंचेची चटणी लावा. त्यावर लेटूसचे एक पान ठेवा, त्यावर बर्गर ठेवा. त्यावर टॉमेटोची एक चकती, एक कांद्याची चकती ठेवा. वर अजून थोडी चिंचेची चटणी लावा आणि उरलेला बर्गर स्लाईस त्यावर ठेवून बर्गर बंद करा.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

मटकीची आमटी
साहित्य :- एक वाटी मोडाची मटकी, एक कांदा, चार हिरव्या मिरच्या, ८-१० लसूण पाकळ्या, एक चमचा धने, जिरेपूड, एक चमचा काळा मसाला, दोन आमसूले, गूळ, तेल, मीठ.
कृती :- कांदा बारीक चिरावा. एक चमचा तेलावर मटकी, लसूण, हिरव्या मिरच्या, कांदा, थोडी कोथिंबीर घालून परतावे. थंड झाल्यावर मिक्सळरमधून जाडसर वाटावे. कढईमध्ये दोन चमचे तेलाची मोहरी, जिरे, हळद, कढीलिंब घालून फोडणी करावी. वाटलेली मटकी घालून थोडे परतावे. चार वाट्या पाणी, मीठ, आमसुले, गूळ, धणेजिरे पूड, काळा मसाला घालावा. चांगले उकळावे. आमटीत मिळून येण्यासाठी एक चमचा हरभरा डाळीचे पीठ थोड्या पाण्यात मिसळून आमटीत घालावे. खमंग, चटकदार आमटी भात, भाकरीबरोबर वाढावी.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

फ्रूट, स्प्राऊटेड, पनीर सॅलड
साहित्यः पाव बाउल मोड आलेले मूग-मटकी-चणे-राजमा, एक चमचा उकडलेले दाणे, मीठ, मिरपूड, साखर, एक पेर, एक सफरचंद, एक संत्र, एक काकडी.
कृतीः मोड आलेली कडधान्ये वाफवून घ्या. फळांचे तुकडे करून त्यावर एक चमचा लिंबूरस घालून हलक्याम हाताने हलवून ठेवा. काकडीच्या पातळ चकत्या त्यावर घाला. दोन-तीन चमचे घट्ट दही घेऊन मीठ, साखर, मिरपूड चवीप्रमाणे घाला. दह्यात वरील फळे, कडधान्ये घाला. हवे असल्यास आले किसून घाला. त्यात पनीर बारीक चिरून घाला. त्यावर उकडलेले दाणे व पुदिन्याची तीन-चार पाने बारीक चिरून घाला. लिंबू पिळून खायला द्या.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

मोड आलेल्या मुगाची उसळ
साहित्य :- मुग १ वाटी, ३ वाट्या पाणी, अर्धी वाटी बारीक चिरलेला कांदा, अर्धी वाटी बारीक चिरलेला टोमाटो, अर्धा चमचा तिखट,. धणे जिरे पूड प्रत्येकी १ चमचा
गोडा मसाला २ चमचे, अर्धा चमचा हळद,आलं लसूण किसून प्रत्येकी अर्धा चमचा, फोडणीसाठी तेल, कढीपत्ता ७ ते ८ पानं, मीठ चवीनुसार
कृती :- अख्खे मुग ३ पाण्यात भिजत घालावेत. रात्रभर मुग भिजले की सकाळी त्यातील पाणी निथळून हे मुग एका पातळ कपड्यात हलक्या हाताने बांधून ठेवावेत. खूप घट्ट बंधू नयेत. हे बांधलेले मुग एका पातेल्यात ठेवून वरून झाकावेत व उबदार जागी ठेवावेत. उन्हाळ्याच्या दिवसात कुठल्याही कडधान्याला मोड लवकर येतात. हिवाळ्यामध्ये मोड यायला साधारणपणे दीड दिवस लागतो. मुगाला मोड आले की अगदी जेवढे मुग तेवढेच पाणी घेऊन कुकर मध्ये शिजवून घ्यावेत. मुग शिजले की एका कढईमध्ये ३ ते ४ चमचे तेल घेऊन ते तापले की त्यात मोहरी, हिंग व कढीपत्ता घालावा. कढीपत्ता तडतडला की त्यात चिरलेला कांदा व आलं लसूण घालावे. कांदा मऊ होईपर्यंत परतावे. मग त्यात हळद, तिखट, धणे जिरे पूड, गोडा मसाला हे सर्व घालून मिनिटभर परतावे. मग चिरलेला टोमाटो घालावा. तो मऊ झाला की त्यात मोड आलेले शिजलेले मुग घालावेत. ही उसळ पातळ फावी असेल तर थोडे पाणी व चवीनुसार मीठ घालून छान उकळी आणावी. कोथिंबीर घालून छान सजवावी.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

व्हिटॅमिन भेळ
साहित्य - १०० ग्रॅम मोड आलेले मूग, १०० ग्रॅम मोड आलेले हरभरे, १०० ग्रॅम मोड आलेली मटकी, २ गाजर, ८-१० फ्रेंचबिन्स, २ बटाटे, ४ मोठे टोमॅटो, २ काकड्या, २ कांदे, बारीक शेव आणि कोथिंबीर.
हिरवी चटणी - ८-१० हिरव्या मिरच्या, कोथिंबीर, १ वाटी डाळ्या, १ वाटी पुदिन्याची पानं, मीठ आणि साखर हे मिक्सरमध्ये बारीक वाटावं.
कृती - सर्व कडधान्यं थोडं मीठ घालून वेगवेगळं वाफवून घ्यावं. गाजर, फ्रेंचबिन्स, बटाटे वाफवून घ्यावे. टोमॅटो-कांदे-काकडी-कोथिंबीर बारीक चिरून घ्यावेत. डिशमध्ये आधी उसळी, भाज्या, हिरवी चटणी क्रमानं घालावी. बटाट्याच्या फोडी घालून कांदा-काकडी-टोमॅटोचे काप पेरावे. बारीक शेव आणि थोडा चाट मसाला पेरून ही भेळ लगेच खाण्यास द्यावी.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

हुलगा उसळ
साहित्य : मोड आलेला हुलगा २ वाटया, कांदा कापलेला १ छोटा, सुके खोबरे वाटून २ मोठे चमचे, लाल तिखट, मीठ, गुळ चवीप्रमाणे, नेहमी भाज्यांसाठी वापरतो तो मसाला दीड चमचा, तेल २ छोटे चमचे, फोडणीचे साहित्य.
कृती : मोड आलेला हुलगा थोडेसे पाणी घालून कुकरमध्ये शिजवून घ्या. कढईत फोडणी तयार करून त्यात कांदा, वाटलेले खोबरे हे सर्व परतून घ्या. नंतर उकडलेला हुलगा घालून परत. मसाला तिखट, मीठ, गुळ चवीप्रमाणे घालून चांगली उकळी आल्यानंतर बंद करा.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

डाळींबी भात
साहित्य:- १/२ कप मोड आलेले व सोललेले वाल, कप तांदुळ(स्वच्छ धुतलेले), ४ हिरव्या मिरच्या+४ लसुण पाकळ्या ठेचुन, १ १/२ टीस्पून गोडा मसाला, १ १/२ टीस्पून धने पुड
१ टीस्पून जिरे पुड, २ टेबलस्पून गुळ, ३/४ कप नारळाचे दुध, १ १/४ कप पाणी, चवीनुसार मीठ, चिरलेली कोथिंबीर सजावटीसाठी
फोडणीसाठी साहित्य :- २ टेबलस्पून तेल, कढीपत्ता, १/४ टीस्पून मोहरी, १/४ टीस्पून जिरे, १/४ टीस्पून हळद,.
कृती:- कुकर मध्ये तेल गरम करून फोडणी करा. फोडणीत मोड आलेले वाल, मिर्ची व लसणीचा ठेचा घाला. एक वाफ आणा. नंतर त्यात तांदुळ घाला आणि परता. मग त्याचात धने-जीरे पुड, गोडा मसाला, मीठ, नारळाचे दुध आणि पाणी हे सर्व साहित्य घाला. एक उकळी आली की कुकरचे झाकण लावुन २ शिट्ट्या द्या आणि नंतर मंद आचेवर भात शिजू द्यावा. ५-७ मिनिटांनी आच बंद करावी.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

प्रथम चिकन साफ करून त्याचे बारीक चौकोनी तुकडे करून घ्यावेत. एका भांड्यात वर सांगितलेल्या प्रमाणानुसार अंड्यातला पांढरा भाग, वाईन, मीठ, साखर, कॉर्नफ्लोअर, अजिनोमोटो व सोयासॉस एकत्र करावे. नंतर हे मिश्रण चिकनला लावून अर्धा तास बाजूला ठेवावे.

काचेच्या मोठय़ा भांडय़ात सर्व भाज्या, फोडणी व पाण्यासकट तांदूळ, अख्खा गरम मसाला, मीठ सर्व एकत्र करून अर्धवट झाकण लावून १०० टक्के पॉवरवर ४ मिनिटे शिजू द्या.

आता बाजारात तुरीच्या शेंगा बाजारात दिसत आहेत.
विदर्भात तुरीचे पीक प्रामुख्याने घेतले जाते. हिवाळा आला की, विदर्भात तुरीच्या शेंगांवर जोर असतो, मग त्याच्या दाण्याचा भात, मुगाची तुर दाणे घालुन फोडणीची खिचडी असो का तुर दाण्याची उसळ, आळण, आमटी
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

काही पदार्थ तुरीच्या दाण्याचे
तुरीच्या दाण्याचा झुणका
साहित्य : २ वाटय़ा तुरीचे दाणे, २ उभे कापलेले कांदे, ५ ते ६ बारीक कापलेल्या हिरव्या मिरच्या, पाव वाटी बारीक कापलेली कोथिंबीर, फोडणीसाठी तेल, जिरे, मोहरी, हळद, हिंग, ४ ते ५ कढीपत्त्याची पानं, चवीनुसार मीठ.
कृती : प्रथम तुरीचे दाणे धुवून मिक्सरमधून जाडसर बारीक करून घ्यावेत. कढईत तेल गरम करून जिरे, मोहरी, हिंग, कढीपत्ता, कांदे, मिरची फोडणीत टाकावे. कांदा २,३ मिनिटे परतल्यावर हळद व चवीनुसार मीठ टाकावं. बारीक केलेले तुरीचे दाणे टाकून ते व्यवस्थित परतून गॅस कमी करून शिजू द्यावेत. शिजल्यानंतर वरून कोथिंबीर टाकावी. हा झुणका गरम गरम भाकरीसोबत छान लागतो.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

तुरीच्या दाण्यांची आमटी
साहित्य:- २ वाटय़ा तुरीचे दाणे, १ बारीक चिरलेला कांदा, ४ ते ५ हिरव्या मिरच्या, १ बारीक चिरलेला टोमॅटो, दीड चमचा धणोपुड, १ चमचा जिरेपुड, अर्धा चमचा हळद, आलं-लसूण पेस्ट, जिरे, हिंग, मोहरी, तेल, मीठ, कोथिंबीर आणि आवश्यकतेनुसार गरम पाणी.
कृती:- प्रथम एका पॅनमध्ये एक चमचा तेल गरम करून जिरे, लसूण, मिरची व तुर दाणे टाकावे. दाणे पाच मिनिटं परतून थंड करून घ्यावे. मिक्सरमधे बारीक वाटावे. एका कढईत तेल गरम करून फोडणीत कांदा घालावा. गुलाबीसर परतून आलं-लसूण पेस्ट, तिखट, हळद, धणो, जिरेपूड टाकून परतून घ्यावं. टोमॅटो, मीठ, कोथिंबीर टाकून परत परतून घ्यावं. त्यात वाटलेले दाणे टाकून मिश्रण एकजीव करून घ्यावं. गॅस कमी करून झाकण ठेवून मिश्रण दोन मिनिटं शिजू द्यावं. झाकण काढून त्यात गरम केलेलं पाणी टाकावं. आमटीला उकळी येऊ द्यावी. गॅस बंद केल्यावर वरून कोथिंबीर टाकावी.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

तुरीच्या दाण्याचे कढीगोळे
साहित्य:- (गोळ्यांसाठी)- २ वाटय़ा तुरीचे दाणे, अर्धी वाटी बारीक चिरलेली मेथी, बारीक चिरलेल्या २ हिरव्या मिरच्या, २ चमचे ज्वारीचं पीठ आणि मीठ.
कढीसाठी:- २ वाटय़ा आंबट दही, २ चमचे बेसन, २ हिरव्या मिरच्या, 3-4 लसूण पाकळ्या, कढीपत्त्याची पानं.
कृती : प्रथम तुरीचे दाणे मिक्सरमधून बारीक करून घ्यावेत. त्यात बारीक चिरलेली मेथीची भाजी, ज्वारीचं पीठ, मिरची, मीठ टाकावं. मिश्रण व्यवस्थित एकत्र करून घ्यावं. त्याचे छोटे छोटे गोळे करून चाळणीत ठेवून वाफवून घ्यावेत. कढी करावी. उकळी आल्यावर वाफवलेले गोळे टाकून गॅस कमी करून 7-8 मिनिटं गोळे शिजू द्यावेत. वरून कोथिंबीर टाकावी.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

तुरीच्या दाण्यांचा गोळाभात
साहित्य : २ वाटय़ा तांदूळ, २ वाटय़ा तुरीचे दाणे, अर्धी वाटी शेंगदाण्याचा कूट, पाव वाटी खोब:याचा कीस, २ चमचे धणोपूड, १ चमचा जिरेपुड, अर्धा चमचा तिखट, कोथिंबीर, लिंबू आणि मीठ.
फोडणीसाठी : ३ ते ४ सुक्या लाल मिरच्या, १-२ तेजपान, अर्धा चमचा जिरे, २-3 लवंगा, तेल, हिंग, १ वाटी पाणी.
कृती : प्रथम तांदूळ धुवून भिजवून ठेवावेत. एका कढईत १ चमचा तेल टाकून त्यात तुरीचे दाणे परतून घ्यावेत. मिक्सरमधून बारीक करून त्यात शेंगदाण्याचा कूट, खोब:याचा कीस, धने, जिरेपुड, तिखट, मीठ, कोथिंबीर टाकून व्यवस्थित एकत्र करून घ्यावं. त्याचे लिंबाएवढे गोळे करून घ्यावेत. एका पातेल्यात तेल गरम करून त्यात जिरे, तेजपान, लाल मिरची, लवंग टाकावी. नंतर तांदूळ टाकावेत. ते दोन मिनिटं व्यवस्थित परतून घ्यावेत. नंतर त्यात गरम पाणी टाकावं. मीठ व लिंबू पिळून तयार केलेले गोळे टाकून हलक्या हातानं चमचा फिरवावा. उकळी आल्यावर गॅस कमी करून मंद आचेवर भात शिजू द्यावा. भात शिजला की कोथिंबीर टाकावी. खायला देताना भातावर जिवंत फोडणी घालावी.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

साहित्य - दोन ते अडीच वाट्या ताजा कोवळा हुरडा, एक ते सव्वा वाटी भिजलेली हरभराडाळ (काही जण चणाडाळ व मूगडाळ एकत्रित घेतात).

मसाला - आल्याचा मध्यम तुकडा, चार-पाच हिरव्या मिरच्या, थोडी कोथिंबीर, नावाला थोडा गरम मसाला, लसूण (ऐच्छिक), मीठ, साखर, तळणीसाठी तेल.

कृती - हुरडा, डाळी, सर्व मसाला हे घालून मिक्सयरमधून थोडंसं पाणी घालून वाटून घ्यावे. साधारणत- उडीदवड्याच्या पिठाप्रमाणे हे असावं. जरूर वाटल्यास बाइंडिंगसाठी एखादा उकडून रगडलेला बटाटा वा बेसन घालावं. मीठ, साखर, कोथिंबीर (चवीनुसार) घालून त्याचे छोटे छोटे वडे गरम तेलात तळावेत. हे वडे कच्ची पपई, पुदिना, कोथिंबीर, मिरचीच्या आंबट-गोड चटणीबरोबर देतात.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

साहित्य : दोन वाट्या तांदूळ, अर्धी वाटी मोड आलेली मेथी, हिंग, मोहरी, हळद, तिखट, तेल, वाटणासाठी एक लहान कांदा उभा चिरलेला, 6-7 पाकळ्या लसूण, अर्धा इंच आले, पाव वाटी किसलेले सुके खोबरे.

कृती : तांदूळ धुऊन ठेवा. आले, लसूण, खोबरे तेलावर खरपूस भाजून नंतर त्याचे वाटण तयार करा. तेलात हिंग, मोहरी घालून फोडणी करा. त्यात मोड आलेली मेथी घालून परता. नंतर त्यात धुतलेले तांदूळ, तिखट, हळद, मीठ घालून पुन्हा परता. मग त्यात वरण घालून परता. तांदळाच्या दुप्पट गरम पाणी घालून शिजवा. सर्व्ह करताना ओले खोबरे व कोथिंबीर घालून सजवा.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

हिंदी मध्ये खिरा संस्कृतमध्ये सुशीतला इंग्रजीमध्ये कुकुंबर आणि लॅटिनमध्ये कुकुमिस सटायव्हस म्हणून ओळखली जाणारी काकडी कुकरबिटेसी या कुळातील आहे. कडक उन्हाळ्यात हमखास थंडावा देणारी काकडी आबालवृद्धांना खूप आवडते. मीठ लावून; तसेच शिजवूनही काकडी खाल्ली जाते. ही फळभाजीत मोडते; तरीही भाजीपेक्षा कोशिंबीर, पराठे, भजी असे काकडीचे विविध पदार्थ बनवितात.

उन्हाळ्यात थंडावा देणारी काकडी बहुतांशी सगळ्यांनाच आवडते. त्यात कॅलरीज अगदी कमी, फॅट किंवा कोलेस्टोरॉल अजिबात नाही. शिवाय पुरेसा चोथा असलेली काकडी आतडय़ातली विषारी द्रव्यं बाहेर काढायला मदत करते, वजनही आटोक्यात ठेवते. काकडीत ‘क’ आणि ‘अ’ जीवनसत्त्व असून शरीराला आवश्यक अशा प्रमाणात पोटॅशियम आणि सोडियम यांची मात्रा असते. काकडीतील के जीवनसत्त्व हाडाच्या बळकटीसाठी उपयोगी आहे.

काकडीचे सर्वात पहिले उत्पादन अमेरिकेत घेण्यात आले होते. जगभरात भाजीपाला लागवडीमध्ये सर्वात जास्त काकडीचे उत्पन्न घेतले जाते. थंडगार काकडीचे काप डोळ्यांवर ठेवल्याने डोळ्यांची जळजळ कमी होते. त्वचेचा रंग उजळण्यासाठी काकडीच्या रसाचा उपयोग करतात. काकडीचा रस उन्हाळ्यातील एक आरोग्यदायी पेय आहे. कोवळ्या खिरे काकडय़ा सालासह खाव्यात.उन्हाळ्याच्या दिवसात काकडीतून कॅल्शियम, फॉस्फरस, सोडियम आणि मॅग्नजशियम भरपूर प्रमाणात मिळते. त्यामुळे शरीरातील पाण्याची कमतरता पूर्ण करते, त्याशिवाय पोटासही त्याचा फायदा होतो. त्याशिवाय काकडी खाल्ल्याने शरीरातील उष्णता कमी होते. काकडीमध्ये असणार्या व्हिटॅमिन'बी' मुळे शरीराला त्वरित उर्जा मिळते. यामुळे शरीराचे डीहायड्रेशन होत नाही आणि शरीरात तयार होणारे खराब टॉक्सिन्स बाहेर पडण्यात मदत मिळते. अमेरिकन लोक बर्गरमध्ये सर्वात जास्त प्रमाणात काकडीचा वापर करतात. काकडीमध्ये उन्हाळी काकडी, क्षीरा कर्करी राजील कर्कटी आणि हिरवी अखूड काकडी असे तीन प्रकार आहेत.

काकडीचे फायदे :

वजन घटवणे : काकडीमध्ये कॅलरी कमी प्रमाणात असते. त्यामुळे वजन वाढवण्यावर नियंत्रण ठेवले जाते. त्यामुळे भूक लागल्यास काकडीचे सेवन करावे.

त्वचेसाठी फायदेशीर : त्वचेवरील चिकटपणा दूर करण्यासाठी काकडीचा उपयोग करता येतो. चेहर्याववर काकडी चोळून लावावी आणि चेहरा धुऊन टाकावा. त्यामुळे चेहर्या चा चिकटपणा दूर होतो, त्याशिवाय चेहर्याीवरील डाग कमी होतात.

पचनास उपयुक्तह : काकडीमुळे पोटाच्या समस्या दूर होतात. अपचन, पित्त, वायू होणे या सर्व त्रासापासून काकडी खाल्ल्याने आराम मिळतो. आपल्यापैकी कोणाला अशी समस्या असल्यास काकडीचे सेवन सुरू करणे फायदेशीर ठरते.

पाण्याची कमतरता : काकडीमध्ये पाण्याचे प्रमाण अधिक असते. ज्यांच्या शरीरात पाण्याची कमतरता असते, त्यांनी उन्हाळ्यात काकडीचे सेवन अवश्य करावे.

मधुमेह आणि कोलेस्ट्रॉल : काकडी खाल्ल्याने मधुमेह आणि कोलेस्ट्रॉल यांचे प्रमाणत नियंत्रित राहते. काकडीच्या सेवनाने इन्सुलिनची पातळीही नियंत्रणात राहते. काकडीतील स्टीरॉल नावाचा घटक कोलेस्ट्रॉलची पातळी कमी करतो.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

काही पदार्थ काकडीचे-

काकडी स्मूदी
साहित्य: दोन वाटय़ा काकडीच्या फोडी, ८-९ काजू, एक वाटी साईचं दही, मूठभर कोथिंबीर, एक चमचा आल्याचा कीस, हवा असल्यास हिरव्या मिरचीचा एक लहान तुकडा, पुदिन्याची चार पानं, अर्धा चमचा जिरं, चवीला मीठ, साखर.

कृती: सर्व जिन्नस मिक्सरमध्ये घालून पेस्ट करावी आणि थंड करून प्यायला द्यावी.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

काकडीचे घारवडे
साहित्य. खिरा काकडीचा कीस एक वाटी. दीड वाटी तांदळाची पिठी, पाऊण वाटी गूळ, चिमूटभर मीठ, तेल.

कृती. काकडीचा कीस व गूळ एकत्र शिजत ठेवावा. त्यात मोठा चमचा गरम तेल घालावे. गूळ पूर्ण विरघळल्यावर परातीत काढावे. थंड झाल्यावर चवीपुरते मीठ घालून चांगले मळावे व त्याचे वडे थापून तेलात तळावेत.

टीप. हेच वडे तिखट - मिठाचे करायचे असल्यास गुळाऐवजी हिरवी मिरची पेस्ट, मीठ घालून वडे करावेत.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

काकडीचे पंचामृत
साहित्य. एक मध्यम काकडी, कपभर दही, चार चमचे मध, चार बदामबिया, पाव वाटी साखर, (चवीप्रमाणे कमी - जास्त) वेलचीपूड, 8-10 काळ्या मनुका, पाव वाटी क्रीम किंवा फेटलेली साय, बर्फाचा चुरा.

कृती. बदाम रात्री भिजत घालावेत. सकाळी साल काढून बारीक वाटावेत. मिक्सेरवर दही, बदामपेस्ट व साखर घालून फिरवावे. काकडीची साल काढून ती बारीक चोचवावी किंवा किसावी. मनुके कोमट पाण्यात भिजवून चिरावेत.
साय भरपूर फेटून त्यात मध घालून परत फेटावे किंवा क्रीम असल्यास मध घालून हलवावे. हे मिश्रण काकडीवर घालावे. दह्याचे मिश्रण घालून हलवावे. ग्लासमध्ये काकडी, त्यावर बर्फाचा चुरा, परत वर काकडीचे मिश्रण व थोडा बर्फाचा चुरा घालावा. शेवटी वर मनुका-बदाम काप घालावेत व थंडगार काकडीचे पंचामृत सर्व्ह करावे.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

काकडीची पानगी
साहित्य. एक वाटी नारळाचा चव, पाऊण वाटी गूळ, एक काकडी किसून, तांदळाचे पीठ, हळदीची पाने, काजू, बदाम, बेदाणे, वेलची पूड, केशर, तूप.

कृती. कढईत 2 चमचे तूप घालावे. त्यात चिरलेला गूळ घालून विरघळवून घ्यावा. मग त्यात ओले खोबरे घालून कोरडे होईपर्यंत परतावे. सुक्याा मेव्याचे तुकडे घालून हलवावे व उतरून ठेवावे. काकडीच्या किसात बसेल एवढे तांदळाचे पीठ घालावे. मिश्रण फार घट्ट किंवा पातळ नको. हळदीच्या पानाच्या कडा सोडून मिश्रण पसरावे. त्यावर अर्धा भागावर खोबऱ्याचे सारण पसरावे. पान मधोमध दुमडून चाळणीवर ठेवून वाफवून घ्यावे. वाफवल्यावर पान सोडवून, तूप घालून खायला द्यावे.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

काकडीचा डोसा
साहित्य. तांदळाचे पीठ एक वाटी, अर्धी वाटी रवा, किसलेली काकडी एक वाटी, हळद, मीठ, मिरची, कोथिंबीर व जिरे वाटण एक चमचा, बेकिंग पावडर अर्धा चमचा तेल.

कृती. सर्व साहित्य एकत्र करावे व सरसरीत भिजवून दहा मिनिटे झाकून ठेवावे. नंतर फेटून घ्यावे. निर्लेप तव्यावर डोसा घालावा. वरून व बाजूने तेल सोडावे. कोथिंबीर भुरभुरावी. कुरकुरीत गरमागरम काकडीचा डोसा सर्व्ह करावा.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

काकडीचा ज्यूस
साहित्य. दोन काकड्या, पाव वाटी बिटाचा कीस, एक छोटे गाजर किसून, एक मध्यम आकाराचा लाल टोमॅटो, थोडी पुदिन्याची पाने, अर्धा चमचा आल्याचा कीस, मीठ, चवीपुरती साखर, अर्धा चमचा लिंबाचा रस, जिरेपूड

कृती. काकड्यांची साले काढावीत व त्या चिराव्यात. बिया असल्यास काढून टाकाव्यात. मग सर्व साहित्य मिक्सटरवर फिरवून रस काढावा. त्यात बर्फाचा चुरा घालून परत फिरवावे. लिंबाचा रस, मीठ, साखर घालून हलवून ज्यूस सर्व्ह करावा.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

काकडीचे रायते
साहित्य. एक कोवळी काकडी, एक मोठा ग्लासभर गोड दही, दोन चमचे किसलेले पनीर (ऐच्छिक), दोन सुक्या् लाल मिरच्या, मीठ-साखर चवीप्रमाणे, भाजक्या दाण्याचे जाडसर कूट एक मोठा चमचा, पाव चमचा जिरेपूड, एक छोटा चमचा तेल, जिरे, हिंग, कोथिंबीर, छोटा चमचा लाल तिखट.

कृती. साल काढून काकडी चोचावी. कोमट पाण्यात घालून दोन मिनिटे वाफवावी. रोळीत टाकून पाणी काढावे. एका पातेल्यात तेल घालून जिरे, हिंग घालून फोडणी. सुक्याि मिरच्या घालून, हलवून खाली घ्यावे. दह्यात मीठ, साखर घालून हलवावे. काकडी, दाण्याचे कूट व दही घालावे. जिरेपूड, लाल तिखट व थंड झालेली फोडणी घालावी. कोथिंबीर, पनीर घालून हलवावे.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

काकडीचे कढण
साहित्य. चार कोवळ्या काकड्या, दही एक वाटी, चवीप्रमाणे मीठ आणि साखर, एक टेबलस्पून साजूक तूप. चिमूटभर हिंग व अर्धा चमचा जिरे.

कृती. काकड्यांची साले काढून घ्या व त्या किसणीवर किसून घेऊन त्या किसात दही, चवीनुसार मीठ व साखर घालून कालवून १० मिनिटे एका बाजूला ठेवा. काकडीच्या किसाला चांगले पाणी सुटेल. मग तो कीस हाताने पिळून त्यातील पाणी एका बाउलमध्ये काढा. गॅसवर एका काढल्यात फोडणीसाठी साजूक तूप गरम करून घ्या व त्यात चिमूटभर हिंग आणि अर्धा चमचा जिरे टाकून ते तडतडल्यावर ती फोडणी बाउलमध्ये काढलेल्या कढणावर घालून ढवळा. हे स्वादिष्ट कढण ग्लास मध्ये काढून प्यायला द्या.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

काकडीचे कटलेट
साहित्य. २५0 ग्रॅम काकडी, १00 ग्रॅम बटाटे, १00 ग्रॅम उपवासाची भाजणी, चवीनुसार मीठ, दाण्याचा कूट, हिरवी मिरची पेस्ट, जिरेपूड, चवीपुरती साखर, लिंबाचा रस आणि तळायला तूप किंवा तेल.

कृती. काकडी किसून घ्यावी, बटाटे उकडून सोलून कुस्करावे. काकडी आणि बटाटे एकत्र करून वर उल्लेख केलेलं सर्व साहित्य त्यात घालून ते चांगलं एकजीव करावं. नंतर या मिश्रणाचे लहान गोळे बनवून कटलेटस् बनवावे. ते डीप किंवा श्ॉलो फ्राय करावेत.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३