धागा धागा विणून, केली तयार जाळी
गोलाकार नि बहुकोनी घरे, पडली निर निराळी....१,

स्थिर सुबक घरे, जसा स्थितप्रज्ञ वाटे
सर्व दिशांचा तणाव, न दिसे कुणा कोठे....२,

तुटेल फूटेल तरी, सैलपणा येणे नाही
जर ढिला झालाच तर, जाळी दिसणार नाही....३,

जगे तो अभिमानानें, मान ठेवूनीया ताठ
संसारामधील क्लेश, झेलीत होती त्याची पाठ....४

डॉ. भगवान नागापूरकर
९००४०७९८५०
bknagapurkar@gmail.com

भास्करा हेच चैतन्य तुझे
चराचराचाच श्वास आहे

उदय,अस्त, प्राची, पश्चिमी
कांचनकेशरी रंग तूच आहे

सूर्यचंद्र, ग्रह, तारे, तारका
तूच एक प्रकाशसत्ता आहे

सारीच मनभावुक प्रसन्नता
केवळ तुझीच देणगी आहे

तूच सूर्य, सृष्टी जगविणारा
देवत्वाचा साक्षात्कार आहे

ब्रह्मांडी, कालचक्र अविरत
जगण्यासाठी अनिवार्य आहे

सुखनैव, मन:शांती जीवा
तेजोमय प्रकाशमंडल आहे

-- वि.ग.सातपुते (भावकवी)

9766544908

रचना क्र. २२०

३०/८/२०२२

बऱ्याचदा घरी एखादा खास पदार्थ खाल्ल्यावर आपण म्हणतो . . . बनलाय चांगला पण चव मागच्या वेळेसारखी नाही बरं का. किती सहजपणे बोलून जातो आपण. बनवणाऱ्या व्यक्तीने काही दिवस आधी ठरवून आणि काही तास मन लावून बनवलेला असतो हा पदार्थ. जीव ओतून केलेल्या या पदार्थावरची आपली एक कॉमेंट तिचा हिरमोड करायला पुरेशी ठरते आणि नव्याणव टक्के हा पदार्थ बनवणारी व्यक्ती तुमची आई किंवा पत्नी असते.

कशी असेल हो चव मागच्यासारखी सेम टू सेम? बाजारातून आणलेल्या जिन्नसांचं सोडा, पण इतरही अनेक गोष्टी कारणीभूत आहेत चवीत बदल करणाऱ्यासाठी. मला सांगा, पूजेच्या दिवशी सत्यनारायणाचा प्रसाद आणि इतर दिवशी त्याच मापाने बनवलेला शिरा वेगळा का लागतो बरं?

उन्हाळ्यात खाल्लेली आणि पावसाळ्यात खाल्लेली कांदा भजी वेगळी का लागतात? कितीही लज्जतदार जेवणाचा पहिला घास आणि शेवटचा घास सारखाच लागतो का हो ? नाही ना? कारण चवीची अनुभूती स्थलकालऋतू परत्वेच नव्हे तर तुमच्या मनस्थिती (मूड) वर पण अवलंबून असते, तुमच्या भूकेवर अवलंबून असते, तुमच्या त्या व्यक्तीवरच्या प्रेमावर पण अवलंबून असते.

एरवी बघताक्षणीच फस्त होणारे पिठलं भात घडलेल्या एखाद्या दुःखद प्रसंगानंतर खाताना कुठे चवदार लागतय सांगा बरं ! एखाद्या व्यक्तीच्या विरहात किंवा आठवणीत 'अन्न गोड लागत नाही' असे म्हणतात ते यालाच. पदार्थाची चव तीच असते, तुम्हालाच बेचव किंवा वेगळी लागते.

कधी तुमची नववी-दहावीतली मुलगी पहिल्यांदाच तिच्या आईच्या देखरेखीत एखादी साधीशी भाजी बनवते. किती धांदल असते तिची ! काहीतरी नक्कीच कमी पडलेलं असतं त्या भाजीत. पण कसले खुश असता तुम्ही. इथे कौतुकाच्या मसाल्याने त्या भाजीची चव बदललेली असते.

कधी सणकून भूक लागली असते, तेव्हा घरातली शिळी भाकरी पण गोड लागते. रोजच्या घाईत ऑफिसला निघता निघता कसाबसा प्यायलेला चहा आणि सुट्टीच्या दिवशी आरामखुर्चीत पेपर वाचत घेतलेला तोच चहा परत 'घोटभर' प्यावासा वाटतो. कधी कधी लग्न होऊन गेलेल्या बहिणीकडे जेवताना तुम्हाला प्रत्येक घासागणिक तुमच्या आईच्या हातच्या चवीची आठवण येते; टचकन डोळ्यात पाणी येतं आणि नंतरचा तो प्रत्येक घास त्या आठवणीत अधिकच चवदार होत जातो.

भुकेला धर्म नसतो, अन्नाला जात नसते, पण चवीला मात्र नातं असतं. खरंच सांगतो, चव फक्त पदार्थात नसते, चव मनात असते, चव प्रेमात असते, चव आठवणीत असते.

चवीची अनुभूती घेण्यासाठी जीभ नावाचे एक वेगळे इंद्रिय जरी देवाने दिले असले तरी त्या चवदार आठवणींचा अनमोल ठेवा जपण्यासाठी तुमच्या हृदयासारखी दुसरी जागा नाही. म्हणूनच हृदयात रुळणाऱ्या आणि जिभेवर रेंगाळणाऱ्या प्रत्येक चवीबरोबर एकातरी प्रिय व्यक्तीची आठवण नेहेमीच जपलेली असते... !!!

सत्य हे नेहमीच पोरकं असतं
माझ्या जीवनात जर तो आला नसता
तर कदाचित मीही हे मानलं नसतं
पण... तसं व्हायचं नव्हतं

अजूनही मला तो आठवतो आहे
उमदं, आकर्षक व्यक्तिमत्व-हसरा चेहरा
आणि हो, त्याचे डोळे!
त्याचे डोळे विलक्षण पाणीदार होते, विलक्षण बोलके होते
तो भेटताच त्याचे डोळे त्याच्या नकळत
तुमच्याशी संवाद साधायला लागायचे

सत्याबद्दल त्याला अपार आदर होता-असीम निष्ठा होती
आदर्श जगाबद्दल काही कल्पना होत्या त्याच्या
पहिल्या भेटीत मी काहीच बोललो नाही

नंतरच्या भेटीत त्याच्या डोळ्यांशी संवाद साधायचा प्रयत्न केला
त्याची मूल्यांवरची निष्ठा अटळ होती
मी त्याला समजावण्याचा खूप प्रयत्न केला
पण.... त्याने मानलं नाही

त्यानंतर तो अनेकदा भेटला
नेहमी काहीतरी आदर्शवादी बोलायचा
सगळंच काही लक्षात राहणं शक्य नव्हतं पण
त्याचे ते विलक्षण बोलके डोळे मात्र सतत जाणवायचे

असाच एकदा भेटला असताना
मिळालेल्या नोकरीविषयी उत्साहाने बोलत होता
मी त्याला आदर्शवादी भूमिका सोडून द्यायला सांगितली

तडजोडीचा व्यावहारिक अर्थ समजावला... पण
त्याने दुर्लक्ष केले
त्याला सत्यकाम बनायचं होतं
तेव्हाच मला त्याच्या गंभीर भवितव्याची कल्पना आली
पण तरीही; त्याच्या डोळ्यातील तेजस्वीपणाचा मला हेवा वाटला

मध्यंतरी त्याला नोकरीवरुन हाकलण्यात आल्याचं समजलं
'सत्यकाम'च भूत त्याला अद्यापि छळत होतं
एका खटल्यातही त्याला गोवण्यात आलं होतं
त्याबद्दल त्याला मी नंतर हटकल्यावर
'पराभव मान्य!'
एवढंच बोलून तो गप्प झाला
कदाचित ओठांतून व्यथा ओसंडेल म्हणून
ओठ घट्ट आवळून घेतले होते त्याने
आपली निराशा लपवण्याचा आटोकाट प्रयत्न केला त्यानं
पण; आपले डोळे विलक्षण बोलके आहेत
हे मात्र तो विसरला

त्या नंतरच्या भेटीमध्ये, त्याच्या डोळ्यातील तेज
अस्तंगत होत जाणं पहाणंच माझ्या नशीबी होतं
असेच काही दिवस गेले, आणि...
अचानक 'ती' बातमी कानांवर आदळली
झालं ते अटळ असूनही मला खूप वाईट वाटलं
जीवनभर सत्याच्या पाठी धावणाऱ्या वेड्याला
सत्य नेहमी पोरकं असतं हे कटू सत्य उमगलं नव्हतं
आणि अशाप्रकारे सत्य अखेरीस पोरकंच राहिलं
आणखी एका आहुतीनंतरही...!

-- यतीन सामंत

दु:खातची शिकतो सारे, उघडोनी मनाची द्वारे

दु:खा परी नसे कुणी, जो सांगे अनुभवानी

दु:ख मनावरी बिंबविते, वस्तूस्थितीची जाणीव देते

दुसऱ्या परि अस्था देई, जाणीव ठेवूनी कार्य करि

अधिकाराने माज चढतो, खालच्यांना तुच्छ लेखतो

जाता अधिकार हातातूनी, माणूसकीला राही जागूनी

कष्ट करण्याची वृति येते, सर्वांना समावून घेते

श्रीमंतिमध्ये वाहून जाती, आरामाची नशा चढती

गरिबी शिकवते मेहनत, कष्टाने राही आनंदात

अनुभवासारखा शिक्षक, नसे दुजा परि एक दु:ख

डॉ. भगवान नागापूरकर

९००४०७९८५०

‘प्रेम कुणावरही करावे’..ही कुसुमाग्रज यांची ही अत्यंत गाजलेली आणि आपल्याला अंतर्मुख करणारी कविता.

प्रेम कुणावर करावं ?
कुणावरही करावं

प्रेम राधेच्या वत्सल स्तनांवर करावं,
कुब्जेच्या विद्रुप कुबडावर करावं,
भीष्मद्रोणांच्या थकलेल्या तीर्थरुप चरणांवर करावं,
दुर्योधन-कर्णाच्या अभिमानी अपराजित मरणावर करावं।
प्रेम कुणावरही करावं।

प्रेम सुदामा नावाच्या भटजीवर करावं,
अर्जुन नावाच्या राजेन्द्रावर करावं,
बासरीतून पाझरणा-यासप्तस्वरांच्या चांदण्यावर करावं,
यमुनेचा डोह जहरुन टाकणा-या कालियाच्या फण्यावरही करावं,

प्रेम कुणावरही करावं
प्रेम रुक्मिणीच्या लालस ओठांवर करावं,
वक्रतुंडाच्या हास्यास्पद पोटावर करावं,
गाईच्या नेत्रातील अथांग कारुण्यावर करावं,
मोराच्या पिसा-यातीलअद्भुत लावण्यावर करावं,
प्रेम काळजाच्या नात्यावर करावं,प्रेम खड्गाच्या पात्यावरही करावं,
प्रेम कुणावरही करावं

प्रेम गोपींच्या मादक लीलांवर करावं,
पेंद्याच्या बोबडया बोलावर करावं,
यशोदेच्या दुधावर,
देवकीच्या आसवांवर,

प्रेम बलरामाच्या खांद्यावरील नांगराच्या फाळावर करावं
कंसाच्या काळजातील द्वेषाच्या जाळावर करावं,
ज्याला तारायचं,
त्याच्यावर तर करावंच,
पण ज्याला मारायचं,
त्याच्यावरही करावं,

प्रेम कुणावरही करावं
प्रेम योगावर करावं,
भोगावर करावं,
आणि त्याहुनही अधिक,
त्यागावर करावं

प्रेम
चारी पुरुषार्थांची झिंग देणा-या जीवनाच्या द्रवावर करावं,
आणि पारध्याच्या बाणानं घायाळ होऊन अरण्यात एकाकी पडणा-यास्वतःच्या शवावरही करावं,
प्रेम कुणावरही करावं
कारण
प्रेम आहे
माणसाच्या संस्कॄतीचा सारांश त्याच्या इतिहासाचा निष्कर्ष आणि भविष्यकालातील त्याच्या अभ्युदयाची आशा
एकमेव ..... !

कणकण भारत कोसळताना पाहुन अंतरी कळवळला।
कौटिल्याचा ज्ञानदिप तो मार्ग दावितो आम्हाला॥धृ॥

सिमेवरती उभा सिकंदर फिकीर तयाची कोणाला ।
धनानंद हा तुकडे फेकुन जमवीत बसला श्वानांना।
नंदकुळाचा नाश करीन मी भिष्म शब्द तो धगधगला।।१।।

प्रदीप निफाडकरांची गझल

कुणी म्हणावे श्रेष्ठ कुणाला । मानव हा आत्मस्तुती करतो ।

कुणा न येती भाषा बोली । हीच गोम हा जाणून घेतो ।।

निसर्गाने उधळण केली । अनेक गुणांची ।

मानवाच्या हाती लागली । 'कला' कल्पकतेची ।।

विचारांच्या झेपामधूनी । आकाश पातळ गाठले ।

प्रगतीच्या ह्या छलांगानी । श्रेष्ठत्व ठरविले ।।

दुर्बल केले इतर प्राणी । आणि त्यांच्या कलेला ।

विचारांना प्राधान्य देऊनी । ज्ञानी तो समजला ।।

मानवा लाभले विचार कल्पना । त्यातून आले शब्द भांडार ।

स्वतःला श्रेष्ठ समजत । गाजू लागला अधिकार ।।

आधार न घेता शस्त्र अस्त्राचा । सिंह बनला जंगल राजा ।

युक्ती चपलाई आणि विश्वास । हीच त्याची लक्षणे समजा ।।

घारीच्या द्दष्टीतील तीक्ष्णता । आणि सर्पचपळता ना अंगी आली ।

कोळी विनतो कलात्मक जाळे । श्वान शोधी स्वासांनी जे हरवले ।।

नृत्य बघा तुम्ही मोराचे । आणि आवाज ऐका कोकीळेचे ।

उलट्या सुलट्या मर्कट लीला । करमणूकीत परि मानव हरला ।।

आकाशातील भरारी पक्षांची । जात इंद्रधनुष्याखाली जेव्हां ।

दुर्बलतेची जाणीव देतो । मानवाला निसर्ग तेंव्हां ।।

सर्व कला विखुरल्या गेल्या । प्राणी जगतामाजी ।

हास्तगत त्या केल्या त्यांनी । हीच मानवी नाराजी ।।

जर कंठ फुटला, वाणी मिळाली । जिव्हां चलली प्राणी जगती ।

मानव होईल निर्वासित । आणि पळून जाईल मंगळावरती ।।

डॉ. भगवान नागापूरकर

संपर्क - ९००४०७९८५०

bknagapurkar@gmail.com

विषण्यतेने बघत होतो भिंतीवरच्या खुणा

काळ जाऊन वर्षे लोटली आठवणी देती पुन्हा

बसत होतो नदीकांठी बालपणीच्या वेळी

पात्र भरुनी वहात होती गोदावरी त्या काळी

सदैव पूर येउनी तिजला गावास वेढा पडे

गांव वेशीच्या घरांना मग पाण्याचे बसती तडे

चित्र बदलले आज सारे पात्र लहान होई

बांध घातला धरणावरी पाणी अल्पसे येई

खिन्नपणे खूप भटकलो भोवतालच्या भागी

चकित झाले मन बघूनी हिरवळ जागोजागी

इच्छित दिशेने पाणी वाही बांध घातल्यामुळे

सारे जीवन प्रफुल्ल करीं आनंदमय सगळे

डॉ. भगवान नागापूरकर

९००४०७९८५०