तो’ म्हणतो, तू इतर मुलींसारखी मेकअप करत जा… मोजकेच कपडे परिधान करत जा… केस कशाला वाढवतेस…. केस तू कापलेच पाहिजे. असा ‘त्याचा’ हट्टाहास असतो. एवढेच नव्हेच लग्नाअगोदर ‘एकत्र’ आलो तर बिघडतंय कुठे? असे म्हणून तो हळूहळू पाय पसरवत असतो. अन् ‘ती’ मात्र मन मारत त्याच्या भावनामध्ये अडकतच जाते. तिला ‘तो’ सांगतो, तसं करावंच लागतं….

तुळशीला प्रदक्षिणा घालून तीर्थ म्हणून तुळशीचे पान घातलेले पळीभर पाणी पिणे ही आणखी एक लुप्त होत चाललेली भारतीय परंपरा आहे. आमच्या पिढीने निदान तुळशी वृंदावन तरी पाहिले आहे. नातवाची तिसरी पिढी ते पाहील की नाही याचीच शंका आहे. अर्थात ग्रामीण भारतात अजूनही अंगणात तुळशी वृंदावने आहेत.

मूल जन्माला येते, ते नैसर्गिकरित्या सुडौल व बांधेसूदच असते. त्यानंतर वाढीच्या वयात आहार व व्यायाम जसा असेल त्याप्रमाणे शरीराचे आकारमान, वजन बदलत जाते. नैसर्गिकरित्या असलेला बांधा/चण मात्र तसाच राहतो. उदाहरणार्थ, व्यक्ती बारीक, मध्यम किंवा रुंद चणीच्या असू शकतात.

ज्या व्यक्ती मुळातच बारीक चणीच्या आहेत, त्यांनी कितीही आहार व व्यायाम केला तरी मूळची चण बदलत नाही. त्यावर चरबीची किंवा स्नायूंची वाढ होऊन वजन वाढेलही, पण एकदा आहार व व्यायाम थांबला की काही काळातच शरीर पुन्हा नैसर्गिक चण धारण करेल.

याच प्रकारे मध्यम व रुंद बांध्याचेही होते. म्हणूनच शरीर सुडौल, बांधेसूद करायची सुरुवात करण्याआधी आपला मूळचा बांधा कसा आहे हे माहीत असणे अत्यंत गरजेचे असते.
एकदा आपला बांधा कळला की मग आपले वजन किती असावे हे ठरवता येते. बारीक चणीच्या व्यक्तीचे वजन मध्यम चणीच्या व्यक्तीत योग्य वजनापेक्षा 2-3 किलो किलो जास्त असू शकते.

उदाहरणार्थ - 5 फूट 2 इंच उंचीच्या तीन व्यक्ती आहेत. एक बारीक चणीची, एक मध्यम व तिसरी रुंद चणीची.
या उंचीसाठी मध्यम चणीच्या व्यक्तीचे योग्य वजन 50 ते 55 किलोदरम्यान असते, तर बारीक चणीच्या व्यक्तीचे योग्य वजन 47 ते 52 किलो व रुंद चणीच्या व्यक्तीचे 52 ते 57 किलो असू शकते. त्यामुळे आपली उंची व बांधा यावर आपले योग्य वजन अवलंबून असते, हे प्रथमत: लक्षात घ्यायला हवे.
तुमचे वजन व उंची प्रमाणात आहे किंवा नाही हे मोजायचे एक प्रमाण असते. त्याला Body Mass Index असेही म्हणतात. जर हा Index 18 ते 25च्या मध्ये असेल, तर तुमचे वजन उंचीच्या प्रमाणात आहे, असे म्हणता येते.

मात्र या वजनाच्या खेळात एक मेख मात्र आहे! आपल्या शरीराचा डौलदारपणा, सुबकपणा व आरोग्य यावर अवलंबून असते.
आपल्या एकूण वजनाच्या किती टक्के भाग स्नायूंनी व किती टक्के भाग चरबीने बनलेला आहे, याचे प्रमाण हीच ती मेख! वजन जरी उंचीप्रमाणे योग्य असेल, पण जर त्यात चरबीचे प्रमाण जास्त असेल, तर शरीर बेढब व स्थूल दिसते. पण जर स्नायूंचे प्रमाण जास्त असेल, तर मात्र शरीर सुबक, पिळदार व कसलेले दिसते. म्हणूनच वजन कमी करण्यापेक्षा शरीरातील अतिरिक्त चरबी कमी करणे हे सुडौल बांधा मिळवण्यासाठी नितांत आवश्यक आहे. स्त्रियांमध्ये ही चरबी मुख्यत्वे कमरेच्या आजूबाजूस साचते, तर पुरुषांमध्ये पोटावर. त्यामुळेच स्त्रियांमधील स्थूलता ही पेअरच्या आकाराची व पुरुषांमधील सफरचंदाच्या आकारासारखी दिसते. मासिक पाळी संपल्यावर मात्र स्त्रियांमध्येही पुरुषांप्रमाणे पोटावरही चरबी साठू शकते. म्हणूनच या वयानंतर स्त्रियांच्या पोटाचा घेरही वाढलेला दिसतो. स्नायू व चरबी यांचे प्रमाण स्त्री-पुरुषांमध्ये वेगवेगळे असते.

पुरुषांमध्ये चरबीचे प्रमाण वजनाच्या कमीत कमी 12-15% असणे व स्त्रियांमध्ये 25-28% असणे हे आरोग्याच्या दृष्टीने आवश्यक असते. त्यामुळे सुडौल बनवण्याच्या नादात चरबीचे प्रमाण यापेक्षा कमी करण्याचा प्रयत्न केला, तर हानिकारक ठरू शकते. स्थूलपणाचे दुष्परिणामही बरेच आहेत. गुडघेदुखी, कंबरदुखी, थकवा, जडत्व, Varicose Veins, सायटिका, उच्च रक्तदाब, मधुमेह, हृदयरोग इ.इ. त्यामुळे शरीर सुडौल दिसण्याबरोबरच ते निरोगी ठेवण्यासाठी वजन त्यामुळे आटोक्यात असणे गरजेचे असते.

आजकाल ठिकठिकाणी Gyms, Yoga Centres यांचे पेव फुटलेले दिसते. प्रत्येक ठिकाणी वेगवेगळे सल्ले मिळतात. त्यामुळे नक्की कसे व किती वजन कमी करावे याबाबत गोंधळ असतो. सुडौल बांध्यासाठी योग्य आहार व व्यायाम याला पर्याय नाही.
* प्रथमत: हे लक्षात घ्यावे की व्यायाम आपल्यावर लादलेली गोष्ट न होता ती जीवनशैली बनली पाहिजे.
* आठवडयातून 4-5 वेळा एक तासभर योग्य प्रकारे व्यायाम केल्यास शरीर सुडौल व निरोगी बनतेच.
* व्यायामही वेगवेगळया प्रकारचे असतात. त्यातील एक प्रकार म्हणजे एरोबिक पध्दतीचे व्यायाम - उदा. चालणे, पळणे, पोहणे, नृत्य. सध्या प्रचलित असलेला झुंबा याच प्रकारात मोडतो. अतिरिक्त चरबी घटवण्यासाठी या प्रकारच्या व्यायामांची गरज असते. मात्र त्यासाठी कुठलाही एरोबिक व्यायाम कमीत कमी अर्धा तास, न थांबता व मध्यम गतीने करणे आवश्यक आहे.

तुमचे वय व शारीरिक व्याधी - उदा. गुडघेदुखी, कंबरदुखी तसेच मधुमेह, उच्च रक्तदाब यांसारखे आजार इ. ध्यानात धरूनच एरोबिक व्यायाम प्रकार व त्याची गती निश्चित करावी. अन्यथा त्याचे दुष्परिणाम होऊ शकतात.
दुसरा प्रकार म्हणजे वजन उचलण्याचे व्यायाम. यामध्ये स्नायूंना बळकटी मिळते व स्नायूंचे आकारमानही वाढते. यामुळे शरीर पुष्ट, सशक्त व पिळदार होते. वजन वाढवण्यासाठी असे व्यायाम खूप उपयुक्त असतात.

शरीरातील स्नायूंचे प्रमाण वाढल्यामुळे अतिरिक्त चरबी निघून जाण्यासही मदत होते.
तिसरा प्रकार म्हणजे लवचीकता वाढवणारे व्यायाम प्रकार. यात सांध्यांचे व्यायाम, सूक्ष्म व्यायाम व योगासने यांचा समावेश होतो.
व्यायामांमुळेच नवीन बनलेले, बळकट झालेले स्नायू लवचीक असतीलच असे नाही. असे कडक स्नायू ताण सहन करू शकत नाहीत. त्यामुळे लचक भरणे, सांधे दुखणे असे त्रास होऊ शकतात.

लवचीकपणा वाढविणाऱ्या व्यायामांमुळे हे स्नायू लवचीक होतात व कुठल्याही प्रकारचा ताण सहन करू शकतात. त्यामुळे पाय मुरगळणे, मुका मार लागणे, सांधेदुखी इ. छोटया-मोठया दुखापती टळू शकतात.
वजन उचलण्याचे व्यायाम केल्यामुळे स्नायूंमध्ये जर Soreness किंवा ताठरपणा येत असेल तर या व्यायामांमुळे तो कमी होण्यास खूप मदत होते.

संजीव वेलणकर पुणे
९४२२३०१७३३
संदर्भ. वृषाली वझे आहारतज्ज्ञ

वर्ल्ड हेल्थ ऑर्गनायझेशन (WHO) म्हणजेच डब्ल्यू.एच.ओ. नुसार, दरवर्षी जवळपास 3 लाख लोकं श्वसनासंबंधी आजारांनी पीडित होतात , ह्याचे मूळ कारण दूषित हवा आणि धकाधकीचा दिनक्रम असून, असा दिनक्रम तुमच्या फुफ्फुसांना नुकसान पोहोचवत राहतो. त्यामुळे तुम्हाला कालांतराने श्वास घेण्यास त्रास होऊन श्वसनासंदर्भातील विकारही होऊ शकतात. तज्ञांच्या म्हणण्यानुसार , योग्य आहार आणि जीवनशैलीमुळे तुम्हाला फुफ्फुसांचं आरोग्य राखण्यास मदत होऊ शकते.

आपण किचन क्लिनीक मध्ये आता पर्यंत मसाले वर्ग व पालेभाज्यांचे घरगुती उपचारांमध्ये उपयोग पाहिले आहेत.आता वेळ आली आहे आणखी एका नवीन गटाची ओळख करून घेण्याची,मग मला वाटले तो गट हा भाज्यांच्या भाऊबंदकितला का नसावा अर्थात तो आहे फळभाज्यांचा.

आपण प्रत्येक जण ह्या फळ भाज्यांचा उपयोग आपल्या दररोजच्या स्वयंपाकामध्ये निरनिराळे पक्वान्न करायला करत असतो.पण ह्याच फळभाज्यांचा उपयोग घरगुती उपचारांमध्ये देखील होतो हे एकुन आता तरी आपल्याला नवल वाटणार नाही हे मला पक्के माहित झाले आहे.

चला तर आता पहिल्या भाजी पासुन सुरूवात करूया ना.बरं मग हि पहिली भाजी कोणती बरे,चला एक क्लु देते रामदेव बाबांच्या योग शिबिरे व योग व्याख्यानांमुळे ह्या महाशयांना बरीच प्रसिध्दी लाभली आहे.

आता कसे बरोब्बर ओळखलेत तुम्ही हा दुसरा तिसरा कोणी नसून दुधीभोपळा किंवा ज्याला आपण कोकणदुधी म्हणतो तोच हा बरं का!

भारताच्या समुद्रकिनार्‍यालगत एका सरकारी अहवालानुसार १.४ कोटी कोळी समाज रहात आहेत. यापैकी ४० लाख कोळी बांधव हे समुद्रात मासेमारी करिता जातात असा अंदाज आहे. अडीच ते तीन लाख मासेमारी करणार्‍या बोटींच्या साहाय्याने ते ही मासेमारी करतात.

डेनीस ब्लोशचा जन्म पॅरिस मध्ये २१ जानेवारी १९१६ रोजी पॅरिस येथे एका ज्यू कुटुंबात झाला.तिला तीन भाऊ होते. १९४० मध्ये त्यापैकी दोन भाऊ व वडील फ्रेंच लष्करात होते.  त्यांना १९४० मध्ये जर्मनांनी तुरुंगात टाकले.ती,तिची आई व एक भाऊ तुरुंगवास टाळण्यासाठी खोटी ओळख व कागदपत्रे मिळवून  भूमिगत आयुष्य जगत होते.

स्क्वेअर-कट आणि खिलाडुवृत्तीसाठी विश्वविख्यात झालेला गुन्डप्पा विश्वनाथ

मुरुड शिंगी :
प्राचीन काळापासून वनस्पतींचा वापर औषध म्हणून केला जातो, संघटित (आयुर्वेद, युनानी आणि सिद्ध) आणि असंघटित (लोक, स्थानिक आणि आदिवासी) स्वरूपात. या प्रणालींमध्ये, औषधांचे वर्णन संस्कृत किंवा स्थानिक भाषांमध्ये केले जाते. मुरुड शिंगी ही एक औषधी वनस्पती आहे, जी 'केवण' किंवा 'शामली' या नावांनीही ओळखली जाते. या वनस्पतीचे शास्त्रीय नाव Helicteres isora असून, ती स्टर्क्युलिएसी कुलातील आहे. भारत, चीन, मलेशिया आणि ऑस्ट्रेलियामध्ये ती आढळते. ही वनस्पती ताप, श्वसनाचे विकार, पोटदुखी आणि जुलाब यांसारख्या आजारांवर उपयोगी आहे आणि 'बाळगुटी' मध्ये वापरली जाते.
शास्त्रीय आणि पारंपरिक माहिती
• शास्त्रीय नाव: Helicteres isora.
• कुळ: स्टर्क्युलिएसी (Striculiaceae).
• इतर नावे:

भाषा नावे
संस्कृत मुरवा, अवर्तानी, अवर्तफळा
हिंदी मरोडफळी, मरोरफळी, एन्ठाणी, गोमठी
मराठी केवड, मुरादशेंग
बंगाल अँटमोरा
गुजरात मरादशिंग, मरादशिंगी
तमिळ बालमपारी
तेलगू गुवादर्रा
कन्नड पेडामुरी
मल्याळम ईश्वरमुरी
उडिया मुरमुरिया
इंग्रजी ईस्ट इंडिया स्क्रू ट्री, इंडियन स्क्रू ट्री

• आढळ:
भारत, चीन, मलेशिया, सौदी अरेबिया आणि ऑस्ट्रेलिया यांसारख्या देशांमध्ये आढळते.

उपयोग:
• औषधी उपयोग: ताप, श्वसनाचे विकार, पोटदुखी, जुलाब आणि उलट्या यांसारख्या समस्यांवर मुरुड शिंगीचा वापर होतो.
• मुरुड शेंगेचे मुख्यता अनेक औषधी उपयोग आहेत मधुमेह, अपचन, बाळंत रोग, पोटाचे विकार यामध्ये वापर केला जातो तसेच या पासून शक्तिवर्धक औषधे बनवतात खोडा पासून धागे बनवले जातात हे धागे पिशव्या बनवणे बांधकाम इत्यादी मध्ये वापरले जातात.
• बाळगुटी: लहान मुलांच्या बाळगुटीमध्ये एक महत्त्वाचा घटक म्हणून याचा समावेश असतो, ज्यामुळे बाळांचे आरोग्य सुधारते आणि पचनक्रिया सुलभ होते.
• पोटाचे विकार:
• मुरुड शेंग पोटदुखी, जुलाब आणि मुरडा यांसारख्या समस्यांवर आराम देते.
• लहान मुलांच्या पोटात मुरडा झाल्यास मुरुड शेंगेचा उपयोग होतो.
• सूक्ष्मजीव आणि मधुमेह विरोधी:
• मुरुड शेंगेत प्रतिऑक्सिडीकारक, प्रतिकर्करोधी आणि सूक्ष्मजीवरोधी गुणधर्म आहेत.
• मधुमेहाच्या उपचारांमध्येही ती गुणकारी असल्याचे मानले जाते.

• औषधी गुणधर्म:
अँटिऑक्सिडंट क्रियाकलाप
हायपोलिपिडेमिक क्रियाकलाप
बॅक्टेरियाविरोधी आणि प्लाझ्मिडविरोधी क्रियाकलाप
हृदयाची अँटीऑक्सिडंट आणि अँटीपेरोक्सिडेटिव्ह क्षमता
मेंदूची अँटीऑक्सिडेशन क्षमता
कर्करोगविरोधी क्रियाकलाप
अँटीनोसिसेप्टिव्ह क्रियाकलाप
यकृतासंबंधी संरक्षणात्मक क्रियाकलाप
अतिसारविरोधी क्रियाकलाप
जंतनाशक क्रियाकलाप

आयुर्वेदिक गुण:
गुना लघु, रुक्षा
रासा कसाया
विपाक काटू
विर्या सीता

• इतर उपयोग:
• ही शेंग शीतल असल्याने शरीरातील उष्णता कमी करते.
• कान दुखत असल्यास किंवा खरूज झाल्यास मुरुड शेंगेची पेस्ट लावली जाते.
• कृमी कमी करण्यासाठीही याचा उपयोग होतो.
• लहान मुलांना शौचाला लागली तर हमखास ती उगळून तिचे चाटून मुलांना दिले जायचे अर्थात तिचा त्वरित परिणाम होतो.
• ही देखील पचनाला मदत करते; ताप बरा करते; बालकांचे पोषण करते आणि पोटदुखी, जुलाब व उलट्या होत असता उपयोगी असते.
• तेल चोळणे:
• भारतीय परंपरेत बाळांना तेल लावण्याचे फार महत्त्व आहे. तीळ, शेंगदाणे, खोबरे,सूर्यफूल, इत्यादींची तेले अंगाला चोळण्यासाठी वापरता येतात. टाळू भरण्याबरोबरच अंगाला तेल चोळण्याने शरीरात ते शोषले जाऊन पोषण होते. कृश दुबळी मुलेही या उपायाने सुधारतात असे सिध्द झाले आहे. अति कुपोषण असलेल्या मुलांना मात्र तेल मालिश करू नये.
• बालकांसाठी विशेष उपयोगी ही देखील पचनाला मदत करते;
यात सूक्ष्मजीवरोधी आणि दाहक-विरोधी गुणधर्म असतात.

पर्यावरणातील भूमिका: ही वनस्पती लहान कीटक आणि पक्ष्यांसाठी निवारा पुरवते, ज्यामुळे परिसंस्थेतील विविधता वाढते.

वर्णन:
ही वनस्पती दाट जंगलात डोंगर उतारावर आढळून येते झाड झुडुप या प्रकारात मोडते झाडाची उंची चार ते सहा फुटापर्यंत आढळून येते झाडाच्या करवंदी सारख्या दाट जाळ्या असतात पाने लंब गोलाकार दंतुर असून त्यावर लव असते पान हाताला खरखरीत लागते. फुले लाल भडक रंगाची असून एका डहाळीवर चार-पाच या संख्येत येतात. फुले एकटी किंवा विरळ गुच्छांमध्ये लाल प्रतिबिंबित पाकळ्यांसह असतात, जुनी झाल्यावर फिकट निळी होतात. फळे ५.० सेमी लांब, हिरवट-तपकिरी, चोचीची आणि ५ सर्पिल वळलेल्या कार्पेलसह दंडगोलाकार असतात. बिया कंदयुक्त असतात.फुलांचा अंडकोष पिवळसर रंगाचा असतो फुले सप्टेंबर ते जानेवारी या कालावधीत येतात फळ शेंगेच्या आकाराचे पिळदार असते त्यामध्ये असंख्य बिया असतात फळ दोन ते तीन इंच लांबीचे असते फळ सुकल्यावर तडकून बिया बाहेर येतात व यांपासून नवीन रोपे तयार होतात.

त्यावर विखुरलेले तारे असतात. पाने दातेदार, तिरकस कॉर्डेट किंवा अंडाकृती असतात, आणि पाने खाली प्यूबेसेंट असतात. वनस्पतीची फळे, बिया, साल आणि मुळे वापरली जातात. एच. आयसोराचा फुलांचा काळ एप्रिल ते डिसेंबर असतो आणि फळधारणेचा काळ ऑक्टोबर ते जून असतो.

या झाडाच्या लाकडा पासून बनवलेला कोळसा बंदुकीच्या काडतूस मध्ये वापरला जातो फुले आकर्षक दिसतात कंपाउंड साठी लावण्यास वनस्पती उपयुक्त आहे.

लोककथा:
कोकणात, साप चावल्यावर औषध म्हणून फळांचा वापर केला जातो. नवजात बाळाच्या अतिसार आणि बद्धकोष्ठतेमध्ये ही फळे वापरली जातात. उत्तर प्रदेशात कुत्र्याच्या चाव्यावर उपचार करण्यासाठी त्याच्या मुळांच्या जलीय अर्कात एक चमचा ३-७ दिवसांसाठी दिला जातो . बिहारमधील सिंगभूम जिल्ह्यातील आदिवासी कुपोषणाच्या आजारावर उपचार करण्यासाठी फळांचा वापर गळ्यात ताबीज म्हणून करतात, ज्याला स्थानिक पातळीवर मुलांमध्ये दुबळी रोग म्हणून ओळखले जाते.

आहारवविहार:
कुपोषित मुलांचे पोषण चांगले होण्यासाठी डबाबंद आहारापेक्षा बाजरी, गहू, चणा,तांदूळ यांचे मिश्रण स्वस्त व सकस असते. या मिश्रणामध्ये काही विशिष्ट औषधी वनस्पती मिसळून अधिक पोषक आहार होतो. बला, अतिबला, जपा, तालीमखाना,इत्यादी बाळगुटीतील वनस्पतींची चूर्णे मिसळून तयार केलेल्या धान्यखिचडीला यवागू असे नाव आहे.

संदर्भ:
आरोग्य विद्या: डॉ. शाम अष्टेकर यांचा लेख
Wealth of India: CSIR
मराठी विश्वकोश
गुगल वरील बरेच लेख.
सर्व फोटो गुगलच्या सौजन्याने

डॉ. दिलीप केशव कुलकर्णी
मोबा: ९८८१२०४९०४
इ मेल : dkkul@yahoo.com
०८.११.२०२५

फ्रान्सच्या एका लहानशा खेड्यात १४१२ साली जन्मलेली एक मुलगी मायभूमीच्या स्वातंत्र्यासाठी अल्पवयात जगातील महान योद्ध्याची भूमिका बजावून इंग्रजांशी लढा देता देता आपल्या प्राणाची आहुती देते, ही घटना आश्चर्यकारक आणि प्रेरणादायी वाटते.