पालक धुऊन गरम पाण्यात घाला. 2-3 मिनिटांनी बाहेर काढून बारीक चिरा. तेल गरम करून त्यात मिरची पेस्ट आणि कांदा घाला. वाफ आल्यावर पालक घालून परता. पनीर कुस्करून पालकामध्ये मिसळा व हलवा. नंतर धने-जिरे पूड, लिंबूरस, मीठ, साखर घाला. मिश्रण एकजीव करा व गॅस बंद करा. उकडलेले बटाटे, मीठ, डाळीचे पीठ एकत्र करून मळून गोळा तयार करा.

गॅसवर एका फ्राय पॅन मध्ये अमूल बटर गरम करा. त्यात प्रथम कांदा परतून घ्या,मग आले-लसणाची पेस्ट घालून परतून घ्या. नंतर बारीक चिरलेली हिरवी मिरची ,धने-जिरे पूड,हळद,चाट मसाला व काली मिरे पूड घालून परता.

साहित्य: जव्हाच्या पिठाच्या एक वाटी बोटवे, एक वाटी खवणलेले खोबरे. एक वाटी गरम दूध, पाऊण चाटी साखर, तुप पाच चमचे, वेलची पावडर अर्धा चमचा, ड्रायफ्रुट पावडर एक चमचा (काजु - पिस्ता बदाम)

बोटव्याची कृती: गव्हाच्या पिठांत १ चमचा तुप व भिजवण्यापुरते दुध घालुन पिठ व्यवस्थित मलूल प्यावे. व बोटांनी त्या पिठाच्या बारीक बारीक बोटव्या कराव्यात.

बोटव्याच्या शिऱ्याची कृती: वरील प्रमाणे केलेल्या बोटव्या हलक्याशा भाजून घ्याव्यात त्यानंतर एका कढईत तुप घालून तापलेल्या तुपात बोटव्या घालाव्यात त्यानंतर त्यात वणलेले खोबरे घालावे व हे मिश्रण व्यवस्थित परतुन घ्यावे त्यानंतर त्यात गरम दूध घालावे. घातल्यावर मिश्रण फुलून येईल मग त्यात साखर घालून व्यवस्थित घाटून घ्यावे व निमरत हाकावे. चांगली वाफ आल्यावर त्यात वेलची पावडर व ड्रायफ्रुट पावडर टाकावी. व आपल्या आवडीप्रमाणे सजावट करुन बोटव्यांचा शिरा सर्व्ह करावा.

सौ. प्रिती दिलीप देशमुख

५१ सीकेपी पाककृती व सण-वार या पुस्तकातुन

प्रथम मिक्सरच्या द्रव पदार्थासाठीच्या भांड्यात १मोठा कप घट्ट दही,१-१/२ते २ कप दूध,१/२ कप कोकण आगळ व पाणी,चवीप्रमाणे साखर व मीठ घालून फिरवून घ्या व एका मोठ्या स्टीलच्या उभ्या आकाराच्या गंजात काढून नंतर त्यात मिक्सरच्या छोट्या भांड्यातून आल्याचा एक छोटा तुकडा,लसणाच्या ४-५ पाकळ्या,चवीप्रमाणे २-३ मिरच्या,धने-जिरे पावडर,थोडी चिरलेली कोथिंबीर व ४-५ कढीपत्याची पाने ह्यांचे वाटण करून घेऊन ते वाटण आणी ५-६ थेंब स्ट्रौबेरी खाण्याचा रंग घालून एकजीव होईपर्यंत ढवळून घ्या व काचेच्या ग्लासमधून सर्व्ह करतेवेळी सजावटीसाठी वरुण थोडी बारीक चिरलेली कोथिंबीर घाला.

रक्त विकारांमध्ये उदा. नाकाचा घोळणा फुटला असेल, शौचामधून रक्त पडत असेल, आवळा, हिरडा, बेहडा ही द्रव्ये समप्रमाणात घेऊन त्याचं चूर्ण बनवावं यालाच त्रिफळा चूर्ण असं म्हणतात. हे चूर्ण रोज पाण्यात भिजत घालून सकाळी ते पाणी वस्त्रगाळ करून गाळलेल्या पाण्याने डोळे धुवावेत. असं केल्याने डोळ्यांचं तेज वाढतं. तसंच रात्री झोपताना गरम पाण्यातून एक चमचा त्रिफळा चूर्ण घेतलं तर दुसऱ्या दिवशी सकाळी शौचास साफ होतं. जर डोकंदुखीचा त्रास होत असेल तर आवळ्याचं चूर्ण, तूप व खडीसाखर समप्रमाणात घेऊन एकत्र करावं. सकाळच्या वेळी उपाशी पोटी हे मिश्रण सेवन केल्याने डोके दुखीचा त्रास नाहीसा होतो.

केसांच्या तक्रारींवर उदा. केस गळणं, पांढरे होणं, कोंडा होणं, केस निस्तेज होणं या सर्वावर आवळा, शंखपुष्पी, ब्राम्ही, जास्वंद यांनी युक्त तेल केसांना लावावं. काही दिवसांमध्येच केसांची वाढ चांगली होते. केस गळणं थांबतं. केसांचा रंग टिकून राहतो व रात्री शांत झोप लागते. तोंड बेचव होऊन मळमळ किंवा उलटी होत असल्यास आवळ्याचा रस व मध यांचं चाटण करावं. तोंडास रुची प्राप्त होते. गर्भारपणात स्त्रीला उलटी व मळमळ वारंवार होत असते. अशा वेळी आवळा सुपारी, कँडी व सरबत यांचा वापर करावा. यामुळे तोंडास रुची निर्माण होऊन मळमळ कमी होते.

नियमित आवळा सेवनाने शरीरातील रसरक्तभिसरण क्रिया सुरळीत चालू राहते व त्यामुळे कोलेस्टेरॉलचं प्रमाण कमी होऊन हदयविकार टाळता येतो. नियमितपणे आवळा सेवन केल्यास त्यात असणाऱ्या रोगप्रतिकारक शक्तीमुळे हृदय, केस, मांसपेशी व शरीरातील अनेक ग्रंथींना बळ मिळतं व त्यामुळे तारुण्यावस्था जास्त दिवस टिकून ठेवता येते. म्हणूनच वार्धक्यावस्था टाळण्यासाठी च्यवनऋषींनी आवळ्यापासून बनविलेला च्यवनप्राशावलेह सेवन केला व तारुण्यप्राप्त करून घेतलं. म्हणूनच बाराही महिने रोगप्रतिकारक शक्ती चांगली राहण्यासाठी व त्यातून आरोग्य टिकण्यासाठी नियमितपणे च्यवनप्राश सेवन करावा. आवळकाठी पाण्यात वाटून अंगाला उटण्याप्रमाणे लावून ठेवली व काही वेळाने स्नान केले तर कांती उत्तम राहते, त्वचा सुरकुतत नाही.

आवळकाठी व पांढरे तीळ रात्रभर पाण्यात भिजत घालावे. सकाळी बारीक करून तयार झालेला कल्क डोळे बंद करून पापण्यांवर लावल्यास डोळ्यांची आग शमते, डोळे थंड राहतात. उष्णता वाढल्याने नाकातून रक्त पडते, त्यावर तुपात परतलेली आवळकाठी कांजीत वाटून टाळूवर लावल्यास फायदा होतो. अंगावर पित्त उठते, त्यावर आवळकाठी रात्रभर गोमूत्रात भिजत घालावी, सकाळी वाटून घ्यावी व नारळाच्या दुधात मिसळून अंगावर चोळावी. याने पित्ताच्या गांधी येणे बंद होते.

ताप वाढल्याने डोके फार तापले असता आवळकाठी दुधासह बारीक करून लेप करण्याने डोके शांत राहते. वाढत्या वयामुळे शरीराची झीज होणे स्वाभाविक असते. पण ही झीज कमीत कमी व्हावी, धातूंची संपन्नता टिकून राहावी यासाठी मदत करणारी द्रव्ये म्हणजे वयःस्थापन द्रव्ये. शतावरी, गोक्षुर, अश्वदगंधा अशी अनेक द्रव्ये वयःस्थापन करणारी असतात, मात्र यात आवळा सर्वश्रेष्ठ सांगितला आहे.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

आवळा बी चूर्ण
आवळ्याच्या बिया वाळवून त्याची वस्त्रगाळ पूड करावी. त्यात थोडेसे पाणी घालून पेस्ट करावी. ही पेस्ट चेहऱ्याला व अंगाला लावली असता चेहरा व त्वचा मऊ होते.
संजीव वेलणकर पुणे.
पुणे ९४२२३०१७३३

घराच्या घरी च्यवनप्राश
साहित्य:- एक किलो डोंगरी आवळे, एक किलो साखर, दोनशे ग्रॅम चांगला मध, पन्नास ग्रॅम नवसारी लेंडी पिंपळी, पन्नास ग्रॅम अश्वगंधा मूळ, पन्नास ग्रॅम शतावरी मूळ, पन्नास ग्रॅम गुळवेल कांड, पन्नास ग्रॅम ज्येष्ठमध कांड्या,गाईचे तूप.
कृती:- नवसारी लेंडी पिंपळी, अश्वगंधा मूळ, शतावरी मूळ, गुळवेल कांड, ज्येष्ठमध कांड्या या पाच द्रव्यांचे अत्यंत बारीक चूर्ण करावे. प्रथम आवळे स्वच्छ धुऊन कुकरमध्ये उकडून घ्यावेत. उकडल्यानंतर आवळ्यामधील बी काढून टाकावी. राहिलेल गर मिक्सरमध्ये वा पुरणयंत्रात चांगला मऊ, एकजीव करून घ्यावा. नंतर तो गर, गाईचे तूप थोडे थोडे घालून खरपूस परतून घ्यावा.
एक किलो साखरेत पुरेसे पाणी घालून त्याचा एकतारी पाक करावा. या पाकात आवळ्याचा परतलेला खवा घालून मंदाग्नीवर ते मिश्रण पुन्हा शिजवावे. हे मिश्रण थंड झाल्यावर त्यात पाच द्रव्यांचे बनवलेले वरणगाळ चूर्ण हळूहळू मिसळून मधही घालून सर्व मिश्रण चांगले एकजीव करावे व काचेच्या स्वच्छ बाटलीत भरून ठेवावे.
टीप.मुंबई-कोकणच्या दमट हवेत नंतर एखाद्या वेळेस थोडी बुरशी आली तर या च्यवनप्राशास तापवून चटका द्यावा, म्हणजे झाले. हा च्यवनप्राश दोन वर्षांपर्यंत उत्तम गुणकारी राहतो.
संजीव वेलणकर पुणे.
पुणे ९४२२३०१७३३

आवळ्याच्या चटपटीत वड्या
साहित्य:- दहा ते बारा चांगले मोठे आवळे, एक छोटा चमचा हिंग पूड, अर्धा छोटा चमचा लाल तिखट व तेवढेच मीठ, दोन छोटे चमचे ओवा व जिरे पूड, अर्धा छोटा चमचा शेंदेलोण व पादेलोण.
कृती:- प्रथम आवळे चांगले मऊ शिजवून घ्यावेत. त्यातील बी काढावे. सर्व आवळ्याचा गर अगदी बारीक कुस्करावा किंवा वाटण करावे. त्यात बाकीचे सर्व साहित्य घालून खूप कालवावे. तयार लगद्याचे आपण सांडगे घालतो तशा लहान लहान वड्या प्लॅस्टिकच्या कागदावर घालून उन्हात वाळवाव्यात. खडखडीत वाळल्या, की बाटलीत भरून ठेवाव्यात. या वड्या चविष्ट लागतात व तोंडाला रूची आणतात.
संजीव वेलणकर पुणे.
पुणे ९४२२३०१७३३

आवळ्याची सुपारी
साहित्य:- १ किलो आवळे, २५ ग्रॅम सैंधव मीठ, १० ग्रॅम काळी मिरी,
कृती:- आवळे स्टीलच्या किसणीने किसून घ्यावेत. सैंधव मीठ कुटून त्याची पूड करावी. मिरी बारीक कुटावी. हे दोन्ही एकत्र करून आवळयाच्या किसाला ते लावून ठेवावं. किस फडक्यात घेऊन ते स्टीलच्या पातेल्यात रात्रभर ठेवावा. हा कीस सकाळी फडक्यावर पसरून सावलीत वाळवावा. या सुपारीनं तोंडाला चवच येते.
संजीव वेलणकर पुणे.
पुणे ९४२२३०१७३३

आवळा सुपारीच्या गोळ्या
साहित्य:- ५०० ग्रॅम आवळे, १५ ग्रॅम आलं, २ चमचे जिरेपूड, अर्धा चमचा काळी मिरीपूड आणि चवीप्रमाणे मीठ.
कृती:- प्रथम आवळे चांगले उकडून घ्यावेत. बिया काढून टाकाव्यात. आल्याचं वरचं साल सोलून घ्यावं. आवळ्याच्या पाकळ्या बारीक वाटाव्यात. नंतर सर्व जिन्नस एकत्र करून त्याच्या बोराएवढय़ा गोळ्या करून उन्हात वाळवाव्यात.
संजीव वेलणकर पुणे.
पुणे ९४२२३०१७३३

आवळ्याची गोड सुपारी
साहित्य:- १ किलो आवळे, चवीप्रमाणो सैंधव मीठ, १० ग्रॅम काळी मिरीपूड, १० ग्रॅम ओवापूड, १० ग्रॅम आल्याचा रस आणि ५०० ग्रॅम साखर
कृती : सर्वप्रथम आवळे चांगले उकडून घ्यावेत. बिया काढून टाकाव्यात. साखरेचा पाक घट्ट करावा आणि त्यामध्ये आवळ्याच्या पाकळ्या, मीठ, जिरेपूड, मिरेपूड, आल्याचा रस, ओवापूड हे सर्व साहित्य एकत्र करावं. चार दिवस भिजत घालावं. नंतर भिजलेल्या आवळ्याच्या पाकळया चाळणीनं चाळून घ्याव्यात. पाकळया ताटामध्ये किंवा प्लॅस्टिकच्या कागदावर उन्हात वाळवाव्या.
संजीव वेलणकर पुणे.
पुणे ९४२२३०१७३३

साहित्य: १ वाटी चणा डाळ, २ वाटी किसलेला गूळ, पाव वाटी साखर, चिमूटभर मीठ, वेलची, जायफळ पावडर, तेल, २ वाटी बारीक रवा (झीरो नंबर), केशर किंवा केशरी रंग, २ चमचे तेल, दूध पाणी, चिमूटभर मीठ, पोळी लाटण्यासाठी पोळीचा पत्रा, तवा, पोळपाट लाटणे

कृती: पुरण - चणाडाळ दोन ते चार तास चांगली भिजवावी, डाळ कुकरमध्ये घालून शिजवून घ्यावी शिजलेल्या डाळीतील पाणी काढावे. व त्यात चिमूटभर मीठ घालावे. गुळ व साखर घालावे मधून मधून हलवत राहावे. पुरण घट्ट झाले की उतरवावे. पुरण गरम असतानाच पुरणयंत्रातून पुरण बारीक करावे. त्यांत वेलची जायफळ पूड घालावी.

रवा भिजवणे - २ वाटी बारीक रवा घेणे. त्याला दोन टेबलस्पून तेल घालून व चिमूटभर मीठ घालून कोरड्या रव्याला चोळून घेणे.
नंतर दूधपाणी केशरी रंग किंवा केशर घालून कणकेसारखा भिजवावा. खूप घट्ट भिजवू नये हा रवा चार ते पाच तास भिजवावा. नंतर त्याला तेल लावावे. जास्त तेलात ठेवू नये. रवा भिजला की रव्याचे दोन पुरी ऐवढे गोळे करावे व त्याच्या पुऱ्या कराव्यात. पत्र्यावर एका पुरीवर पुरणाचा गोळा घ्यावा. व दुसरी पुरी त्यावर ठेवावी व सर्व बाजूने बंद करावी. दोन्ही बाजूने भरपूर तेल लावावे व लाटण्याने हलके पोळी लाटावी व बाजूच्या कडा सुरीने कापाव्यात व तव्यावर हलकेच टाकावी व त्यावर तेल सोडावे. पोळी उलथताना हलकेच उलथावी व चांगली भाजावी. ही पोळी साजूक तूप किंवा नारळाच्या दुधाबरोबर खावी.

- सौ. शिल्पा रोहित मेढेकर

५१ सीकेपी पाककृती व सण-वार या पुस्तकातुन

साहित्य: २ कप फ्लॉवरचे तुरे, १ अगदी लहान कांदा तुकडे करून, १ टेबलस्पून बारीक चिरलेली सेलरी (फक्त दांडे घ्या), १ टीस्पून घरचं लोणी किंवा बटर, १ कप दूध, मीठ आणि मिरपूड चवीनुसार.

कृती: एका लहान कुकरमध्ये लोणी गरम करा. त्यावर कांदा घालून पारदर्शक होऊ द्या. नंतर त्यात फ्लॉवरचे तुरे घालून जरासं परता. त्यात दूध आणि अर्धा कप पाणी घाला. कुकरचं झाकण लावून शिटी काढा. गार झाल्यावर मिक्सरमध्ये वाटा. गाळायची गरज नाही. त्यात मीठ आणि मिरपूड घालून उकळा. सेलरी घाला आणि मंद गॅसवर ५ मिनिटं उकळा.

याच पद्धतीनं ब्रॉकोलीचंही सूप करता येतं.

जिन्नस : मेथीची मोठी १ जुडी, लाल तिखट पाव चमचा, धने जिरे पूड पाव चमचा, चवीपुरते मीठ, २ ते ३ चमचे डाळीचे पीठ, २ ते ३ चमचे चिरलेला कांदा, लसूण पाकळ्या चिरलेल्या २, १ ते २ मिरचीचे लहान तुकडे, फोडणीकरता तेल, मोहरी, हिंग, हळद.

कृती : मेथी निवडून धुवून घ्या. कूकरमध्ये शिजवून घ्या. कूकर गार झाला की त्यातली शिजलेली मेथी बाहेर काढा व त्यात डाळीचे पीठ मिक्स करा. मिक्स करताना त्यात गुठळी होऊन देवू नका. नंतर त्यात लाल तिखट, धनेजिरे पूड, मीठ घालून डावेने भाजी एकसारखी करून घ्या. मध्यम आचेवर पातेले तापत ठेवा. ते तापले की त्यात तेल घाला. नेहमी फोडणी करतो त्यापेक्षा जरा जास्त तेल घालावे. तेल तापले की त्यात मोहरी, हिंग, हळद घालून फोडणी करा. फोडणीमध्ये चिरलेली मिरची, लसूण व कांदा घाला. कांदा लसूण बारीक चिरा. आच कमी करून हे सर्व जिन्नस थोडे परतून घ्या. नंतर त्यात मेथीचे तयार केलेले मिश्रण घाला. व थोडे पाणी घाला. भाजी ढवळा. एकसारखी करा. नंतर त्यावर झाकण ठेवा. काही सेकंदाने झाकण काढा. गॅस बंद करा. मेथीची भाजी तयार झाली आहे. कांदा लसूण फोडणीत घातल्याने एक छान चव येते. पोळीपेक्षाही ही भाजी गरम भाकरीशी जास्त छान लागते.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

आख्खा मसूर.. ( यालाच आम्ही मसुरीची आमटीही म्हणतो ) वास्तवीक अनेक जण मसूर डाळ वापरतात म्हणून या आमटीला डाळ नसलेली या अर्थाने आख्खा मसूर हे नाव हॉटेल वाल्यांनी फेमस केलं. असो... मुळ मुद्याकडे वळूयात.

साहित्य : भिजवलेले मसूर, कांदा, खवलेला नारळ, आलं लसूण पेस्ट, जिरे, मिरे, लवंग, दालचिनी, शहाजीरे, हिरवा वेलदोणा ( याला अनेक जण हिरवी वेलचीही म्हणतात ), मिठ, हिंग, मोहरी, कोथिंबीर, आमसुलं.

कृती :
कांदा उभा चीरुन तेलावर डार्क ब्राऊन होईपर्यंत परतुन घ्या, नंतर खवलेला नारळ आय मिन ओलं खोबरंही परता. यात,जिरे,मिरे,दालचिनी,लवंग, जीरे, शहाजीरे टाकून अगदी बारीक वाटण तयार करुन ठेवा.

जिरे मोहरीची फक्कड फोडणी करा, यात कांदा टाका मस्त तपकीरी होऊद्या... आलं लसुण रेस्ट टाका आता त्यात हळद हिंग टाका, आणि मग मसूर फोडणीत टाका, यावर आवडीप्रमाणे तिखट टाका, परतुन घ्या, छान खमंग अरोमा आल्यावर यात थोडंसं पाणी टाका, मिठ टाका आणी उकळी येऊ द्या. मसूर चटकन शिजते. उकळी आल्यावर केलेलं वाटण टाका, स्वछ धुवून आमसुलं टाका... दणकुन उकळी आणी वाफ येऊ द्या. आंच बंद करा. कोथिंबीर टाका, आख्खा मसूर तयार आहे.

- संजय वैद्य

साहित्य: ५-६ मध्यम कांदे, २ टी स्पून लोणी, २ टी स्पून कॉर्नफ्लोअर, २ कप दूध, २ कप पाणी, वेळ ३० मिनिटे अर्धी मिरची + मीठ + ३-४ मिरे + थोडे आले सर्व एकत्र वाटून घेणे, १ अंडे फेटून + १ कप दूध, अर्धा कप उकडलेल्या नूडल्स,

कृती: प्रथम कांदा उभा व पातळ चिरावा. लोण्यावर गुलाबी रंगाचा होईपर्यंत परतावा. वाटलेली मीठ-मिरची परतावी. त्यावर दूध व कॉर्नफ्लोअर याची पेस्ट करून घालावी. थोडे पाणी घालून ढवळत राहावे व सूप चांगले उकळवावे. शेवटी फेटलेले अंडे दुधात मिसळून गरम सुपात घालून ढवळावे. बाऊलमध्ये गरम सूप घातल्यावर त्यावर उकडलेल्या नूडल्स घालाव्या. अंडे घातल्यावर सूप पुन्हा उकळवू नये.