साहित्य : काजू+खसखस+तिळ+टरबूज मगज यांचं समप्रमाणातलं मिश्रण एक वाटी, पाव वाटी खवा,साखर,वेलदोणा पूड,मीरेपूड,दालचीनी पूड,जीरे,दुध,फ्रेश क्रीम,बटर,साखर,किसमीस,पायनॅपल टीटबीट्स.

कृती: ही गोड ( गोडसर ) ग्रेव्ही आहे. नट्स चं मिश्रण दिड तास स्वच्छ पाण्यात भिजत ठेवा. नट्स पुर्ण भिजल्यावर पाणी काढून गरज पडलीच तर थोडंसं दुध आणि खवा टाकून अगदी बारीक क्रश करुन घ्या. कणी रहायला नको हे पहा नाहीतर ग्रेव्ही अगदी हवी तशी होणार नाही.

भांड्यात बटर टाकून पुरेसं गरम होऊ द्या. आंच जेमतेम मध्यम असावी नाहीतर बटर करपून त्याचा वास स्वीट ग्रेव्हीला लागेल. फोडणीत जीरे थोडेसे भरडून टाका, आणि लगेच नट्स ची पेस्ट टाका. मुळीच न थांबता सतत एक दोन मिनिटं हलवा, पेस्ट तळाला लगेच चिकटते त्याकडे लक्ष ठेवा. चिकटली तर त्याच्या करपट गुठळ्या होऊन मुळ ग्रेव्हीचा टॊन बदलेल ती प्रोफेशनल वाटणार नाही. आता यात चार कप दुध टाका आणि एकजीव मिश्रण होऊ द्या. मुळीच न कंटाळता हे हलवत रहायचे आहे. ग्रेव्ही घट्ट व्हायला लागली की त्यात जेमतेम पाव टीस्पून वेलदोण्याची पुड, पाच ते सहा चमचे साखर, अर्धा चमचा मीरेपूड टाका. ग्रेव्ही शीजू द्या.... बुडबुडे येत थेंब वर उडायला लागले की थोड्याश्या दुधात दालचीनी पूड मिक्स करुन या ग्रेव्हीत सर्वत्र टाका, मिक्स करा. दोन तीन मिनिटात ग्रेव्ही तयार झालेली असेल. आता यात किसमीस आणी थोडेसे पायनॅपल टीटबीट्स ( अननसाचे तुकडे ) टाका.

कोफ्त्याबरोबर सर्व्ह करतांना यात थोडेसे फ्रेश क्रीम टाकून सर्व्ह करा.

साहित्य :

द्राक्षे २५० ग्रॅम, एक मोसंबी, एक लिंबू, मध तीन चमचे, साखर तीन चमचे, थोडीशी मिरपूड, एक ग्लास पाणी.

कृती :

द्राक्षे धुऊन, कोरडी करुन बिया काढून टाकाव्या. मोसंबी सोलावी, लिंबाचा रस काढावा.

नंतर द्राक्षे, मोसंबी, लिंबू रस, मध, साखर, पाणी एकत्र करुन मिक्सर मधून काढून एकजिनसी करावे. मिश्रण गाळून घ्यावे.

थंड होण्यासाठी फ्रिजमध्ये ठेवा. थंड झाल्यावर त्यात थोडी मिरपूड व पुरेसे पाणी घाला. आणि प्यायला द्या.

साहित्य : दोन पिकलेली (सालीवर काळे ठिपके पडलेली) केळी, दोन वाटया भरून तापवून थंड केलेले दूध, चहाचे तीन चमचे भरुन साखर, वेलदोडयाची पूड असल्यास ती चिमूटभर.

कृती : एका पातेलीत दूध घेऊन त्यात साखर घालून ती विरघळेपर्यंत हलवावी. एका बशीत केळी सोलून ती हाताने खूप कुस्करावीत. कुस्करलेली केळी नंतर साखर घातलेल्या दूधात घालून नीट मिसळावीत व सर्वात शेवटी त्यात वेलदोडयाची पूड घालवून हलवावे. झाले शिकरण तयार.

टीप : हे शिकरण लगेच संपवायचे आहे. फ्रीजमध्ये ठेवले तर काळे पडते. याबरोबर ३-४ पोळया सहज खाता येतात.

साहित्य : पाच काटेरी वांगी, १ लहान वाटी सोडे, आठ ते दहा लसुण पाकळ्या, दिड इंच आल्याचा तुकडा, एक मोठा कांदा, एक मध्यम वाटी सुके खोबरे, ४-५ हिरव्या मिरच्या कोंथिबीर, सीकेपी मसाला, हळद तिखट, तेल, चवीनुसार मीठ आणि गरम मसाला

कृती: कढईत एक पळी तेल घालणे, कांदा, खोबरं, लसुण, आलं, मिरच्या थोड्या तेलावर खमंग भाजणे नंतर वाटून वाटण तयार करणे. कढईतल्या तेलात हे वाटण दोन ते तीन मिनीटे परतुन घेणे. दुसऱ्या कढईत सोडे तळून घेणे व ते सोडे वाटणाच्या ग्रेव्हीत घालणे. त्यात सीकेपी मसाला, हळद, तिखट, थोडे मीठ घालावे ग्रेव्ही घट्ट वाटल्यास थोडे पाणी घालावे. वांग्यास चार चिरा द्याव्यात नंतर तयार झालेले वाटणाचे सारण वांग्यात भरावे आणि थोड्या तेलात ही वांगी टाकून परतावी व वाफेवर शिजू द्यावी. सजावटी साठी कोंथिबीर पेरावी. भाकरी बरोबर ही वांगी खूपच खमंग लागतात.

- भाग्यश्री चंद्रकांत सबनीस

५१ सीकेपी पाककृती व सण-वार या पुस्तकातुन

मोदक म्हटलं की लगेच आठवते ते तांदुळाच्या पिठाच्या गरम उकडीचे, मऊसूत, चाफेकळी नाकाच्या, सुबक पाकळ्यांच्या, भरपूर गूळ-खोबरे-वेलचीयुक्त सारणाच्या मोदकांचा - साजूक तुपाच्या धारेबरोबर - शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गंध असा सर्वांगांनी आस्वाद असलेला हे उकडीचे मोदक जे गणपती आल्यावर पहिल्या जेवणात नैवेद्ध म्हणून असतातच. प्रत्येक घरात गृहिणीनी बनवलेले मोदक, याची एक वेगळीच चव असते. काही जणी तर साचा न वापरता मोदकाच्या पाकळ्या खूप सुंदर करतात.

मोदक हा गणपतीचा आवडता पदार्थ. इतर वेळी चतुर्थी सोडल्यास मोदक सहसा कोणी करत नाही, पण गणपतीचे १० दिवस मात्र सर्व जण आवर्जून तो करतात.

मोदक हे भारताच्या पश्चिम, पूर्व व दक्षिण किनारपट्टीवर स्थानिक पक्वान्न म्हणून प्रसिद्ध आहेतच. संस्कृत व मराठी प्रमाणेच ओरिया, गुजराती व कोंकणी भाषेतही त्यांना 'मोदक'च म्हणतात. तमिळ 'मोदक' वा 'कोळकटै', मल्याळी भाषेत 'कोळकटै', कानडी भाषेत 'मोदक' किंवा 'क़डबू', तेलगू भाषेत 'कुडुमु' म्हणतात. उकडीचे मोदकाप्रमाणेच पण टोक व मुखऱ्या नसणारे, सारण भरून गोल वळलेले कौळकटै हे केरळ व दक्षिण तामिळनाडूत प्रसिद्ध आहेत. तामिळनाडूत हे कोळकटै गणपतीचाच नेवैद्य मानले जातात.

तसेच ओरिसा, आसाम, बंगाल येथे तांदुळपिठाच्या उकडीची पातळ पारी करून त्यात गूळ-खोबऱ्याचे सारण भरून घडी घालून केळीच्या पानांवर पातोळ्याप्रमाणे वाफवतात त्याला 'पीठा' म्हणतात. आज बाजारात वेगवेगळ्या पद्धतीचे मोदक उपलब्ध आहेत.

सादर करत आहे मोदकाचे विविध प्रकार..

-- संजीव वेलणकर , पुणे
९४२२३०१७३३

साहित्य : पाणीपुरीच्या पुर्‍या एक पाकीट (सुमारे ५० पुर्‍या), ३ मोठे उकडलेले बटाटे, दीड वाटी बारीक शेव, दोन कप भरून गोड दही, लाल तिखट २ चहाचे चमचे, मीठ २ चहाचे चमचे, बारीक कापलेला कांदा १ वाटी, धुवून बारीक कापलेली कोथिंबीर, अर्धी वाटी चिंच आणि गूळ यांची गोड चटणी.

कृती : उकडलेले बटाटे सोलून एका ताटात ठेवून बारीक कुस्करा. त्यात १ चमचा मीठ व १ चमचा जिरे पूड घालून ते छान कालवून घ्या. दही घुसमळून त्यात थोडे लाल तिखट व १/२ चमचा मीठ घाला. आता एक प्लेट घेऊन त्यात पाच-सात पुर्‍या ठेवा. पुर्‍या वरून हाताने फोडा, त्यात उकडलेल्या बटाटयाचे तुकडे भरा. त्यावर चमच्याने घुसळलेले दही घाला. त्यावर चिंचेची चटणी थोडी थोडी घाला. त्यावर बारीक शेव घाला, त्यावर थोडा कांदा घाला. हवे असल्यास लाल तिखट व किंचित मीठ टाका. सर्वात शेवटी त्यावर कोथिंबीर घाला.

टीप : सगळया प्लेट्स एकदम भरून ठेवू नयेत. पुर्‍या मऊ पडतात.

साहित्य : अर्धा किलो खिमा, अर्धा इंच आले, ५ ते ६ पाकळ्या लसूण, कांदे दोन ते तीन, टोमॅटो प्युरी करून घेणे) १ ते २ चमचे लाल तिखट, पाव चमचा हळद, १ चमचा गरम मसाला, १ चहाचा चमचा मीठ,

कृती : आले, लसूण गोळी वाटून घ्यावी. खिम्याला चोळावी. कांदा मीठ मसाला व टोमॅटो प्युरी घालून खिमा शिजवून सुका करुन घ्यावा.

२ वाट्या बारीक रवा व १ वाटी मैदा ३ चमचे तेल व चवीपुरते मीठ घालून सारण घट्ट भिजवावे. दोन ते तीन तास पीठ भिजवून ठेवावे नंतर पाट्यावर कुटून हलके करुन घ्यावे. कुटताना थोडे तुप घालावे. पोळी लाटता येईल अशा बेताने मळून घ्यावे. छोट्या छोट्या गोलाकार पुऱ्या लावाच्या एका पोळीला कार्नफ्लॉवरचे सारण लावून त्यावर दुसरी पोळी ठेवावी. अशा तऱ्हेने चार पोळचा एकावर एक ठेवून त्याची गुंडाळी करावी. नंतर त्या गुंडाळीला मधोमध कापून त्याच्या लाट्या कराव्या लाटीची पुरी करुन त्यात वरील खिम्याचे सारण भरावे व तुपात कानोले तळावे.

- सौ. मेघना राजे

५१ सीकेपी पाककृती व सण-वार या पुस्तकातुन

भोकर हे एक फळ आहे. या फळाचा लहान सुपारी एवढा आकार असतो. भोकर फळाला मराठीत गोंदण, हिंदीत लासोरा, संस्कृत मध्ये श्लेष्मातक, इंग्रजी मध्ये इंडियन चेरी असे ही म्हणतात.

भोकराच्या फळाचा आकार गोलाकार असतो, बोरांएवढी, पिकल्यावर चकचकीत, पिवळसर किंवा गुलाबी पिवळसर रंगाची दिसतात. पिकलेले भोकर चवीला गोड असते. भोकर फोडल्यानंतर घटट् चिकट द्रव बाहेर येतो. आयुर्वेदातही भोकराचा उल्लेख आढळतो. आदिवासी लोक भोकराच्या झाडाची पाने चवीने खातात. विशेष म्हणजे भोकराचे झाडात औषधी गुण आढळतात. भोकर हे शक्तीवर्धन फळ मानले जाते. भोकराच्या झाडाची सुकलेली साल आणि कापूर यांचे मिश्रण करून सुजलेल्या भागावर मालिश केल्याने आराम मिळतो. भोकराच्या बिया बारीक करून गजकरण झालेल्या जागेवर लावल्याने त्वरीत आराम मिळतो. भोकराच्या झाडाच्या साल उकळून त्याचा काढा नियमित घेतल्याने गळ्याचे सर्व आजार बरे होतात. भोकराच्या झाडाची पाने वाटून त्याचा रस पिल्याने अतिसार तसेच कावीळ सारखे आजार बरे होतात. भोकराच्या झाडाची साल (२०० ग्रॅम) पाण्यात उकळून घ्यावी. पाणी कोमट झाल्यानंतर गुळण्या कराव्या. दांत आणि हिरड्यांचे आजार बरे होतात.भोकरच्या झाडांच्या पानांचा रस अनेक आजारांवर रामबाण औषध आहे. भोकराच्या सालीचा काढा प्यायल्याने महिलांच्या मासिक पाळीच्याही समस्या दूर होतात.

भोकराचे औषधी गुणधर्म
फळे स्नेहन व संग्राहक आहेत. भोकराचे फळ कृमिनाशक, कफोत्सारक व खोकल्यापासून आराम देणारे आहे. फळ मूत्रवर्धक व सारक गुणधर्माचे आहे. कोरडा खोकला, छाती व मूत्रनलिकेचे रोग, पित्तप्रकोप, दीर्घकालीन ताप, तहान कमी करणे, मूत्र जळजळ, जखम व व्रण भरण्यासाठी भोकरीचे फळ उपयुक्त आहे. सांधेदुखी, घशाची जळजळ यासाठीही भोकरीचे फळ उपयोगी आहे. फळे शोथशामक असल्याने खोकला, छातीचे रोग, गर्भाशय व मूत्रमार्गाचे रोग तसेच प्लिहेच्या रोगात भोकरीची फळे वापरतात. भोकरीची साल संग्राहक व पौष्टिक आहे. भोकरीची साल स्तंभक असल्याने फुफ्फुसांच्या सर्व रोगात उपयुक्त आहे. साल फांटाच्या रूपात गुळण्या करण्यासाठी वापरतात. सालीचा रस खोबरेल तेलाबरोबर आतड्याच्या व पोटाच्या दुखण्यावर उपयुक्त आहे. साल सौम्य शक्तिवर्धक म्हणून उपयोगी आहे. सालीचे चूर्ण बाह्य उपाय म्हणून खाजेवर व त्वचारोगांवर वापरतात. सालीचा काढा जीर्णज्वरात आणि पुष्टी येण्यास देतात. कफ ढिला होण्यास, लघवीची आग कमी होण्यास व अतिसारात फळांचा काढा देतात. यामुळे आतड्यास जोम येतो. भोकराच्या सालीची राख तेलात खलून व्रण लवकर भरून येण्यासाठी लावतात. पिकलेले भोकर फळ, अडूळसा पाने व बेहडा फळे समप्रमाणात घेऊन काढा करून खोकल्यावर देतात. अतिसारावर भोकरीची साल पाण्यात उगाळून देतात. मोडशीवर भोकरीची साल हरभऱ्यांच्या आंबीत उगाळून द्यावी. भोकरीची पाने व्रण व डोकेदुखीवर उपयुक्त आहेत. भोकराच्या भाजीचे औषधी गुणधर्म भोकराच्या फळांची भाजी करतात व लोणचे बनवितात. भोकराच्या कोवळ्या पानांचीही भाजी करतात. भोकराच्या फळांच्या भाजीचा उपयोग अतिसारात होतो. या भाजीमुळे आतड्याची ताकद वाढते व पुष्टी येते. भोकराच्या फळांचे लोणचे खूप चविष्ट असून, हे राजस्थान, गुजरात व महाराष्ट्रात अगदी प्रसिद्ध आहे. भोकराचे लोणचे अग्निवर्धक, भूक वाढविण्यास व पचनासाठी चांगले आहे. रक्तपित्तात भोकरीच्या पानांची भाजी उपयोगी आहे. रायगड भागात जास्त पिकलेली भोकरे, कोंडा आणि गूळ वापरून एक केक करतात. हे मिश्रण रात्रभर मातीच्या तवलीत(भांडे) घालून मंद आचेवर ठेवतात. सकाळी याचा केक तयार होतो. कोकणात उन्हाळी वाळवणात ताकात भोकरं भिजवून नंतर वाळवून ठेवतात. सणासुदीला तळणीच्या पदार्थांमध्ये याचाही समावेश असतो.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

काही भोकरा पासून बनवलेले पदार्थ
भोकराचे सरबत
साहित्य:- तयार भोकराचा गर, लिंबू, मीठ व साखर, पाणी.
कृती:- भोकराचा गर, लिंबू, मीठ व साखर, पाणी ह्या सर्व गोष्टी एकत्र करून फ्रीज मध्ये ठेवा.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

भोकराच्या पानांची भाजी
साहित्य:- भोकराची कोवळी पाने, भिजवलेली मूगडाळ, हिरव्या मिरच्या, कांदा, तेल, हळद, मीठ.
कृती:- भोकराची कोवळी पाने निवडून, स्वच्छ पाण्याने धुऊन घ्यावीत. पानांचे देठ काढून टाकावेत व पाने बारीक चिरून घ्यावीत. तेलात चिरलेला कांदा व मिरच्या परतून तांबूस होईपर्यंत तळून-भाजून घ्यावे. नंतर चिरलेली भाजी व भिजवलेली मूगडाळ घालावी. नंतर हळद, मीठ घालून सर्व भाजी चांगली परतून घेऊन अगदी थोडे पाणी घालून शिजवून घ्यावी.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

भोकराच्या फळांची भाजी
साहित्य:- भोकरीची हिरवी कच्ची फळे, तीळ, खसखस, ओले खोबरे, आले, लसूण, तेल, तिखट, मीठ, हळद, कांदा इत्यादी.
कृती:- भोकराची कोवळी फळे धुऊन चिरावीत. बिया काढून टाकाव्यात व परत फळे चिरून घ्यावीत. तीळ, खसखस थोडे भाजावेत. ओले खोबरे किसून घ्यावे. नंतर तीळ, खसखस, खोबरे, लसूण, आले मिक्सचरमध्ये बारीक करून ओला मसाला तयार करावा. तेलात चिरलेला कांदा भाजून घ्यावा व त्यात चिरलेली फळे घालावीत. हळद, तिखट, मीठ घालून भाजी परतून घ्यावी व नंतर ओला मसाला घालून परतावी. नंतर भाजी शिजवून घ्यावी.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

भोकराच्या फळांचे लोणचे प्रकार एक
साहित्य:- भोकराची हिरवी कच्ची फळे, तेल, मिरेपूड, मोहरी डाळ, मिरची पावडर, मीठ, हिंग, हळद, मेथी पावडर, लोणच्याचा मसाला इत्यादी.
कृती:- भोकराची कोवळी फळे धुऊन चिरावीत व त्यातील बिया काढून टाकाव्यात व परत फळांच्या (गरजेप्रमाणे) फोडी कराव्यात. काही ठिकाणी फळे न चिरता अखंड फळे लोणच्यासाठी वापरतात. नंतर फोडींना मीठ लावून चोळावे. तेल गरम करून त्यात मोहरी डाळ, मिरची पावडर, मिरेपूड, हिंग पावडर, मेथी पावडर, हळद टाकून फोडणी करावी. फोडणी थंड झाल्यानंतर मीठ लावलेल्या फोडींवर ओतावे व सर्व मिश्रण चांगले मिसळून घ्यावे. आवश्‍यकता असल्यास लोणच्याचा मसाला घालावा. नंतर हे सर्व बरणीत भरावे व झाकण बंद करून काही दिवस ठेवावे व नंतर लोणच्याचा वापर करावा
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

भोकराचे लोणचे प्रकार दोन
साहित्य:- कच्ची भोकरे एक किलो, कैरीच्या सालासकट फोडी अर्धा किलो, एक वाटी मेथीचा जाडसर रवा, तीन चे चार चमचे हिंग, अर्धी वाटी मोहरीची डाळ, चार चमचे हळद, एक वाटी लाल तिखट, तेल.
कृती:- भोकरे जरा ठेचून, त्यांना मीठ लावून, त्यांतील बिया व चिकट पदार्थ असतो, तो काढून टाकावा. मीठ लावल्याने चिकटपणा कमी होतो. कैरीच्या सालीसकट फोडी कराव्या. मेथीचा रवा तेलात बदामी रंगावर करून घ्यावा व मग त्या तेलात हिंग, मोहरी व हळद घालून, फोडणी करून, ती गार झाल्यावर त्यात लाल तिखट, मीठ, मोहरीची डाळ व वरीलप्रमाणे तयार केलेला मेथीचा रवा घालून एकत्र कालवावे. हे मिश्रण भरल्या वांग्याप्रमाणे भोकरात भरावे. नंतर भरलेली भोकरे व कैरीच्या फोडी एकत्र करून, बरणीत भरून, त्यावर लोणचे चांगले बुडेपर्यंत तेल घालून ठेवावे.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

बासमती तांदूळ अर्धा तास अगोदर भिजवून ठेवावा. कोथिंबीर , मिरच्या व कढीलिंब यांची बारीक करा. तेल गरम करून काजू-वाटाणे टाकून परतून घ्यावे . तांदूळ टाकून परतावे.

चुरमु-यामधे फरसाण, शेव, खाक-याचा चुरा आणि खारेदाणे एकत्र करावेत. फळांच्या फोडींवर लिंबू पिळून त्यात मीठ, काळे मीठ, चाट मसाला, साखर आणि कोथिंबीर घालून ते व्यवस्थित एकत्र करून घ्यावेत.