हा जन्मच सारा तुझ्याचसाठी
गांठ बांधलेली जन्मोजन्मीची...

तुच अशी लाघवी मन प्रीतपरी
उलघाल उरी अधीर स्पंदनांची...

भावशब्दांची तू पावन गंगोत्री
गुणगुणणारी धुन तू बासुरीची....

आत्मरंगला, आत्माराम माझा
मोदे गातो गीता या जीवनाची....

हा अव्यक्त, अनुरागी अनुबंध
जशी रांगोळी प्राजक्त फुलांची....

रंगगंधता जीव सारा चंदन होतो
हीच कृपा कृपाळु त्या अनंताची

रचना क्र. ४९

१५/६/२०२३

- वि.ग.सातपुते.(भावकवी)

9766544908

जीवनातील रगाड्यातून-

वैद्यकीय शास्त्राचा अभ्यास करीत असताना, प्राथमिक ज्ञान मिळाले. शरीरशास्त्राविषयी , निरनीराळे भाग व त्यांची मुळ रचना, ट्यिश्युचा समुह, त्यांच्या सुक्ष्म अशा सेल्स भागाची योजना जाणली. प्रत्येक आवयव व शेवटी सर्व देह सांघिक मदतीने आपआपले कार्य पूर्ण करीतो. त्याची वाढ कशी होते हे कळले. निसर्गाची एक अप्रतिम योजकता ह्या अभ्यासामुळे दिसून आली. ह्या अभ्यासांत मदत झाली ती विद्वान डॉक्टरांनी लिहीलेल्या पुस्तकांची, व मासिकांची. प्राध्यापकांनी केलेल्या मार्गदर्शनपर नोटसची. आम्ही बघीतलेल्या व स्वताः केलेल्या प्रयोगांमुळे. तशीच मदत झाली ती, शरीर विच्छेदनाची (Dissection ), सुक्ष्म दर्शक यंत्राची, चार्टसची, ग्राफसची, आणि अशाच अनेक साधनांची.

मला अध्यात्मिक विषयामध्ये रुची आहे. हा जीव (प्राण वा आत्मा ) ज्याला संबोधीले, तो ह्या देहांत कोठे असतो, कसा असतो, ह्याचा मी शोध घेतला. परंतु तो सापडला नाही. कोणत्याही वैद्यकीय पुस्तकांत, मासिकांत, त्याच्या स्वतंत्र अस्तित्वाबद्दल नोंद आढळून आली नाही. तरीही जेव्हां शरीरांतील टिश्युंचा वा सेल्सचा रचनात्मक उल्लेख होताना, ज्यामध्ये हलचाल दिसे त्याला जीवन्त असल्याची नोंद ' जीवमय ( प्राणमय ) live cells ' अशी होत असे. हलचाल नसलेल्याना ' मृत dead cells ' संबोधीत.

हलचालीचा मुख्य स्रोत, शक्ती, वा उर्जा हीच त्याचा जीव वा प्राण म्हणूनच ओळखली जाते.

यंत्राचे भाग निराळे, परंतु ते कार्यारत होण्यासाठी त्याला उर्जा लागते. ती विद्युत, उष्णता, इलेक्ट्रॉनिक वा दुसऱ्या कोणत्या प्रकारची असेल. जशी उर्जा यंत्रासाठी तसेच प्राण हा देहासाठी असतो. जरी प्राण दिसला नाही, तरी त्याचे अस्तित्व जिवंतपणासाठी गरजेचे. प्राण संपुर्ण देहामध्ये पसरला असतो. देहाचे प्रत्येक सुक्ष्म सेल्स जेव्हां जीवंतपणाचे लक्षण दाखवते, त्याचवेळी तीच्यामध्येंही आत्मा आहे. मेंदूपासून नखापर्यंत जे चैत्यन्य जाणवते. जी जीवंतपणाची लक्षणे दिसतात, ती त्या जीवात्म्यामुळेच. त्या उर्जा शक्तीसाठी, देहामध्ये स्वतंत्र, वेगळे अवयवा सारखे स्थान वा कार्य दिसून आले नाही. संपूर्ण शरीरावर शक्तीरुपाने ताबा ज्याचामुळे असतो, तो जीवात्मा. शरीर मृत होताच त्याच्यातील जीवात्म्याचे अस्तित्व नाहीसे होते. शरीराचे जेव्हां कांही कारणामुळे कार्य बंद पडते, त्याच क्षणी जीवात्म्याचे तेथील अस्तित्व नाहीसे होते. जीवाला शरीरांची एक प्रकारे ओढ असते. तो शरीरांत गुरफटून राहीलेला असतो. संपूर्ण शरीरांत पसरलेला असतो. जीव स्वतः शरीर त्यागीत नसतो. परंतु अवयवातून जे जे सेल्स निकामी होऊ लागतात, तेथून जीवात्मा लोप पावतो. शेवटी शरीराचे कार्य शिथील होता क्षणीच जीवात्मा ते शरीर सोडून देतो. शरीर व जीव दोघेही सदैव एकरुप असतात. फक्त कार्य करणे हे जीवामुळे तर कोणते कार्य करावे हे शरीर ठरवितो. दोन्हीही भिन्न बाबी आहेत. जसे घोडा फक्त घोडेस्वाराला वाहून नेण्याचे कार्य करतो. परंतु कोठे जायचे हे मात्र घोडेस्वारच जाणत असतो. त्याच प्रमाणे देहामधले जे अनेक इंद्रिये आहेत, त्याचे कार्य कसे चालावे हे त्यातील एक इंद्रिय मेंदू वा बुद्धी सतत ठरवित असते. मेंदूची चालक शक्ती जीव ही मेदूला जीवंत ठेवते. मेंदूने कसे व कोणते कार्य करावे हे मेंदूच स्वतंत्रपणे ठरवित असतो.

नैसर्गिक संसारीक घटनांचे पडसाद मेंदूवर सतत पडतात. त्याला जगाचे ज्ञान होत राहते. क्रियात्मक वा प्रतिक्रियात्मक गोष्टी मेंदू आपल्या देहाच्या अवयवाकडून करुन घेतो. संसाराचे चक्र चालत राहते.

मेंदूकडून घेतल्या गेलेल्या निर्णयाचे परिणाम सुख वा दुःख ह्या भावनिक अविष्कारांत होतात. त्या प्रमाणे परिस्थितीचा गुंता होत जातो. ह्या सर्व घटनामध्ये मेंदूचा सहभाग असतो. जीवाचा नव्हे. ह्यालाच केलेल्या कर्माचे फळ म्हणतात. कार्य कोणते व परिणाम कोणता ह्याच्याशी जीवाचा संबंध नसतो. म्हणजेच त्या ईश्वराचा संबंध नसतो. ईश्वर देहाशी एक रुप होऊन देखील नामानिराळा असतो. व्यक्ती अर्थात त्याच्या देहाशी संबंधीत त्याचा मेंदू , बुद्धी, मन, विचार, भावना इत्यादी होणाऱ्या कर्मात प्रत्यक्ष सहभागी असतात. जीव वा त्याची उर्जा नव्हे.

डॉ. भगवान नागापूरकर
९००४०७९८५०
e-mail- bknagapurkar@gmail.com

-- स्वाती ठोंबरे.

चालत असता संथ गतीने, एका वाटेवरती

संगे माझ्या, माझी छाया, मागून येत होती

वेगामधली बघुनी तीव्रता, ती ही वाढावी वेग

खंड न पडता साथ देणे, हेच तिचे अंग

तळपत असता रवि आकाशी, जवळ ती आली

समरस होण्या माझ्यामध्ये, पायी घुटमळली

ढळू लागला सूर्य हळू हळू, पश्चिम दिशेला

प्रकाशातील तीव्रपणा तो कमी होऊ लागला

पडू लागले पावूल माझे मंद मंद आता

श्रमलो दमलो बसलो खाली, अंधार तो होता

दूर दूर ती जावू लागली, छाया मजला सोडूनी

काळोखाच्या गर्भामघ्ये, गेली ती विरुनी

एकटाच मी होतो तेथे, अंधाऱ्या रात्री

प्रकाश्यातली साथ लाभली, ती छाया नव्हती

सुखामधली सोबत सुटते, दु:खाच्या वेळी

सगेसोयरे साथ सोडती, पडत्या संकट काळी

पहाट होता बघू लागलो, पुनरपि छायेला

सोडून गेली रात्री, त्याचा निषेध नोदविला

छाया म्हणते:

रविकिरणांच्या संगे गेली, मीही त्यांच्या मागे

आठव देण्या रवि उदयाची, त्याला मी सांगे

तुझे नि माझे अतूट नाते, त्याच्या अस्तित्वाने

पुनरपि आले तव सहवासे, त्याचाच साक्षीने

डॉ. भगवान नागापूरकर

९००४०७९८५०

लोंबकळलेल्या खाली शेपट्या,
पिल्लू मौज करे कशी,---?
शोधक बुद्धी, चौकस नजर,
अफलातून फळते अशी,--!!

युक्ती,शक्ती, बुद्धी,
जिवाला आहे देणगी,
सदुपयोगाने करा किमया,
मौजेने जगा,ही वानगी,---!!

दिसे पिल्लू छोटेसे,
तरी मस्त आहे कल्पनाशक्ती,
आरामात कसे झोके घेई,
दुनियाच भासे त्यास छोटी,---!!

डोळे मिचकावत, पिल्लू बघते
आजूबाजूच्या साऱ्या सृष्टीकडे,
भरभरून लुटेन आनंद मी,
सोडवेन निसर्गाचे अनवट कोडे,!

©️ हिमगौरी कर्वे.

हृदयात वणवा होता
नजरेत ती होती
मंद गारवा हवेत
मनात उब होती

डोक्यात विचार होता
ओठावर कविता होती
मंद गारवा हवेत
शब्दात उब होती

भोवती प्रेम होते
सुंदर ती होती
मंद गारवा हवेत
तिच्यात उब होती

जगणे सुरू होते
जीवनात मजा होती
मंद गारवा हवेत
जगण्यात उब होती

जवळ ती नाही
फक्त कल्पनेत होती
मंद गारवा हवेत
स्वप्नात उब होती

© निलेश बामणे

सखे तुझं वागणं हे बरं नव्हे,
हे मी आता मनाशीच म्हणतो.
शब्द उरले नाहीत बोलायला,
मौनाचीच आता भाषांतरे.

तू गेलीस तेव्हा रडलो नाही मी,
फक्त श्वास थोडा थांबला होता.
कळलं नाही कोणत्या क्षणी,
आपला संवाद शेवटचा झाला होता.

आठवणींचा आवाज फार मोठा असतो,
तो शांततेतच अधिक बोचतो.
तुझं नाव न उच्चारताही,
रोज तुझ्यासाठी झुरतो.

मी वाट पाहत नाही आता,
फक्त तुझी अनुपस्थिती सवय झाली आहे.
विरह म्हणजे रडणं नव्हे,
तो आत आत विरघळत जाणं आहे.

सखे,
जर कधी माझं अस्तित्व आठवलं,
तर शोधू नकोस मला शब्दांत.
मी त्या शांततेत आहे,
जिथे तू न बोलता निघून गेलीस.

•ॲड.कीर्तिराज शैलेंद्र आगलावे, पुणे ✨
मो:- 9011841212

कणकण भारत कोसळताना पाहुन अंतरी कळवळला।
कौटिल्याचा ज्ञानदिप तो मार्ग दावितो आम्हाला॥धृ॥

सिमेवरती उभा सिकंदर फिकीर तयाची कोणाला ।
धनानंद हा तुकडे फेकुन जमवीत बसला श्वानांना।
नंदकुळाचा नाश करीन मी भिष्म शब्द तो धगधगला।।१।।

जीवन हा एक रंगमंच
जिथे नसते मंच सज्जा
असतात फक्त नटनट्या
कळसुत्रीच्या बाहुलीसारख्या
ज्यांना असतो एकच आधार
पण नसतो एक आकार
त्या साऱ्यांना नाचविणारा
एकच असतो सुत्रधार
घंटा होते, पडदा उघडतो
कलाकार मंचावर येतात
सुत्रधाराच्या मनाप्रमाणे
सारे फक्त नृत्य करतात
दुसऱ्या अंकाच्या सुरुवातीला
नायकनायिकेचे प्रणयाराधन दिसते
पण ते सुद्धा सुत्रधाराच्या
मनाप्रमाणेच असते.
तिसरा अंक सुरु झालाय
वाजतेय मृत्यूची घंटा
आता नायकाची नायिकाही
त्याला सोडून जाते एकटा
सुत्रधाराच्या मनाप्रमाणे
हालतात नायिका आणि नायक
प्रत्येकाच्या जीवनाचे हेच असते नाटक

- सौ. झेलम संजय टिपणीस

प्रभूंनी बँक काढली उघडा खाते

ठेवा पूंजी आपली आणा सुख जीवनाते ।।१।।

जेवढे गुंतवाल मिळेल व्याजा सहित

दरा विषयीं तो आहे अगणित ।।२।।

ही बँकच न्यारी तुम्हां न दिसेल कोठे

धुंडाळूं नका संसारी होईल दुःख मोठे ।।३।।

पाप पुण्याची ठेव जमा करिते बँक

जसा असेल भाव तशी देईल सुख दुःख ।।४।।

गरज पडतां धन मिळणे हे आपल्याच हातीं

परि कामीं येणें पुण्य हें प्रभूचे इच्छांती ।।५।।

जमता पुण्याच्या राशी चांगली कर्मे करुनी

नाते जडतां ईश्वरासी जाल तुम्हीं उद्धरुनी ।।६।।

डॉ. भगवान नागापूरकर

९००४०७९८५०