मोठी माणसे पत्ररुपाने आपल्यात मृत्यूनंतरही असतात. अब्राहम लिकन आज असते तर आपले पत्र शैक्षणिक संस्था विसरल्या की काय? अशी शंका त्यांना आली असती. पत्राला ‘शोपीस केलेलं त्यांनाही आवडलं नसतं. काही पत्र काळाशी इमान ठेवून लिहिलेली असतात. काळ बदलतो, काळ सोकावतो, परिस्थितीचे संदर्भ बदलल्यावरही पत्रातील विचारांची उंची कमी होत नाही. समाज थिटा पडतो. तेव्हा विचारांची उंचीच कामाला येते.

काही वृत्तपत्रात ज्या बातम्या झळकल्या आहेत त्या धक्कादायक आहेत. तसेही आजकाल वृत्तवाहिन्यांची अमाप पीक आल्यापासून धक्कादायक बातम्यांमध्ये जाण राहीली नाही.

जगण्याची आशा हे प्रत्येकाच्या जीवनाचं संचीत असतं. माणसं आशेवर जगतात. निराशेच्या गर्तेत जाणाऱ्या माणसांना सुद्धा कोणती ना कोणती आशा तारते.

मलमली तारुण्य माझे तू पहाटे पांघरावे मोकळ्या केसात माझ्या तू स्वतःला गुंतवावे या आणि अशा अनेक अशा घेऊन माणसे जगतात. प्रत्येकाला मलमली तारुण्य कुठे मिळतं? पण प्रत्येकाचं एक आकाश असतं. आपल्याला पारिजातकाचा सडां होता आलां पाहिजे दुसऱ्याचं अंगण समृद्ध करता आलं पाहिजे. असाच स्वरांचा सडा आमच्या आयुष्यात आशा निर्माण करतो आणि म्हणून जगण्याला अर्थ आहे. गंध फुलांचा गेला सांगून क्षणिक का होईना दुसऱ्याच्या जीवनात सुगंध पेरा व जगण्याच्या आशा पल्लवीत करा.

आशा भोसले, भारतीय गायिका, सर्वाधिक प्रसिद्ध आणि आदरणीय गायकांपैकी एक आहेत. त्यांचा जन्म ८ सप्टेंबर १९३३ रोजी हैदराबादमध्ये झाला. आशा भोसले यांनी हिंदी सिनेमा, मराठी सिनेमा, तसेच विविध भारतीय भाषांमध्ये गाणे गायले आहे. त्यांच्या गायकीला "सुराचे सम्राज्ञी" असं संबोधलं जातं.

आशा भोसले यांच्या करिअरची सुरुवात १९४३ मध्ये झाली होती, आणि त्यांनी ५० हून अधिक वर्षांमध्ये २०,००० पेक्षा जास्त गाणी गायली आहेत. त्यांच्या गायकीत विविध प्रकारच्या गाण्यांचे मिश्रण दिसते, जसे की शास्त्रीय, ठुमरी, भजन, गझल, व फोक गायन. त्यांनी लता मंगेशकर यांच्यासोबत अनेक गाण्यांमध्ये सहकार्य केले आहे.

आशा भोसले यांना "पद्मभूषण" (२००८) आणि "पद्मविभूषण" (२०२०) अशा उच्च मानांकित पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे. त्यांचं गायन आजही प्रेक्षकांच्या मनात ताजं आहे.

आशा भोसले यांनी केवळ गाणे गायलं नाही, घतर प्रत्येक शब्दात, प्रत्येक सुरात, त्या गाण्याची आत्मा उतरवला.

त्यांच्या गायकीचं वैशिष्ट्य म्हणजे गाण्याचा अर्थ, भावना, लय आणि शैली यांचा त्यांनी सुंदर संगम साधला. त्यामुळेच त्या "गाण्याला न्याय देणाऱ्या" ठरतात — कारण त्यांनी जे गायलं, ते केवळ ऐकण्याचं नव्हतं, ते अनुभवण्याचं होतं.

गाण्यातून उलगडणारी आशा भोसलें
"गाण्यातून उलगडणारी आशा भोसले" हा विषय आशा भोसले यांच्या संगीतमय प्रवासाची आणि त्यांच्या गाण्यांमधून साकार झालेल्या विविध भावनांची, व्यक्तिमत्त्वांची आणि काळाच्या बदलांचा एक सुंदर मागोवा घेणारा आहे. या विषयावर आपण लेख लिहू इच्छित असाल, तर पुढीलप्रमाणे मांडणी करता येईल: गाण्यातून उलगडणारी आशा भोसले भारतीय संगीताच्या जगतात एक अजरामर नाव म्हणजे आशा भोसले. त्यांचा आवाज म्हणजे केवळ गाणं नव्हे, तर भावना, शैली आणि अनुभवांचं संमेलन आहे. त्यांच्या प्रत्येक गाण्यातून त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा, कलेच्या समर्पणाचा आणि संगीतप्रेमाचा झराच वाहताना दिसतो.

आशाताईंनी गायलेली गाणी केवळ सुरांमध्ये अडकलेली नाहीत, तर ती काळाच्या ओघात एकेक भावनांची कथा सांगतात. ‘राझ केहे गए दिल के’ मधील कोमलता, ‘दम मारो दम’ मधील बिनधास्तपणा, ‘पिया तू अब तो आजा’ मधील मोहकता, आणि ‘मुग्धा मन हरवले’ मधील लोभसता—प्रत्येक गीत त्यांच्या बहुआयामी प्रतिभेची साक्ष देतं.

त्यांच्या गाण्यांतून आपण एका स्त्रीची आत्मकथा ऐकतो—कधी ती प्रेमात आकंठ बुडालेली असते, कधी बंडखोर, कधी विरहात ओथंबलेली, तर कधी आनंदात न्हालेली. गाण्यांतूनच त्यांची आशा ही केवळ गायिका न राहता एक भावनांचं प्रतीक बनते. आजही त्यांची गाणी ऐकताना काळ थांबलेला वाटतो आणि त्यांच्या आवाजातून उलगडणारी आशा भोसले आपल्याला पुन्हा पुन्हा नव्यानं भेटत राहते.
तुम्हाला हाच लेख अजून वाढवून हवा आहे का, की एखाद्या विशिष्ट स्वरूपात (निबंध, भाषण, पोस्ट) हवा आहे. खाली "गाण्यातून उलगडणारी आशा भोसले" या विषयावर सविस्तर निबंध दिला आहे. हा निबंध शालेय स्पर्धा, भाषण किंवा लेखासाठी वापरता येऊ शकतो. भारतीय संगीताच्या इतिहासात काही आवाज असे आहेत, जे काळाच्या पलीकडे जाऊन आपली छाप सोडतात. अशाच आवाजांपैकी एक म्हणजे आशा भोसले. त्यांच्या गायकीत अशी काही जादू आहे की, त्यांच्या गाण्यांतून फक्त सूर ऐकू येत नाहीत, तर त्या सुरांमध्ये आशाताईंचं जीवन, त्यांचं अनुभवविश्व आणि त्यांची व्यक्तिमत्त्व उलगडतं.

आशा भोसले यांचा जन्म ८ सप्टेंबर १९३३ रोजी झाला. लता मंगेशकर यांची धाकटी बहीण म्हणून ओळख निर्माण झाली असली, तरी स्वतःच्या स्वतंत्र शैलीने, प्रयत्नांनी आणि प्रयोगशीलतेने त्यांनी आपली वेगळी ओळख निर्माण केली. त्यांनी ८००० पेक्षा अधिक गाणी विविध भाषांमध्ये गायली आहेत, आणि त्यांच्या कारकिर्दीचा विस्तार सात दशके आहे. गाण्यांतून व्यक्त झालेलं बहुरंगी व्यक्तिमत्त्व आशा भोसले यांची गायकी म्हणजे केवळ गीत गाणं नव्हे, ती एक सजीव अभिनयशैली आहे. प्रत्येक गाण्याच्या मागे एक भूमिका, एक भावना आणि एक प्रसंग आहे, आणि आशाताई ती पूर्णत्वाने साकारतात. ‘आजा आजा मैं हूं प्यार तेरा’ सारखं जोशातलं गाणं असो की ‘दिल चीज़ क्या है’ सारखं कोमल आणि क्लासिकल, त्यांचा आवाज त्या भावनेत पूर्णपणे रंगून जातो.

‘दम मारो दम’ मधील बेधडकपणा, ‘इन आंखों की मस्ती के’ मधील अदब आणि अदाकारी, ‘चुरा लिया है तुमने जो दिल को’ मधील रोमान्स, ‘सोन्याचा दिनु गेला’ सारखं भावनांनी ओथंबलेलं मराठी गाणं—प्रत्येक गाण्याच्या माध्यमातून आशा भोसले एक नवीन रूप साकारतात. त्या फक्त गात नाहीत, त्या त्या गाण्यात जिवंत होतात.

प्रयोगशीलता आणि नव्या पिढीशी संवाद आशा भोसले यांनी केवळ पारंपरिक गाण्यांवरच नव्हे, तर पाश्चिमात्य संगीत, जाझ, पॉप, फ्युजन अशा अनेक संगीतप्रकारांवरही यशस्वी प्रयोग केले. राहुल देव बर्मन यांच्या संगीतात त्यांनी अनेक ट्रेंडसेटर गाणी गायली, ज्यांनी हिंदी सिनेसंगीताला नवीन दिशा दिली.

त्यांचा आवाज काळानुसार बदलत गेला, पण त्यांचा आत्मा कधीच जुन्या साच्यात अडकला नाही. ९०च्या दशकातही ‘तनुजा तनुजा’, ‘झिंगा झिंगा लाहिला’ आणि अगदी २००० नंतर ‘रंगीला रे’ सारख्या गाण्यांतून त्यांनी तरुणाईच्या मनावर अधिराज्य गाजवलं.

गाण्यांतून व्यक्त झालेली स्त्री
आशा भोसले यांच्या गाण्यांतून एक वेगवेगळी स्त्री आपल्यासमोर उभी राहते—कधी ती प्रेमात आकंठ बुडालेली प्रेयसी असते, कधी तिला आपलं स्वातंत्र्य हवं असतं, कधी ती दुःखाने विदीर्ण झालेली असते, तर कधी आनंदाने नाचणारी. त्यांच्या गाण्यांतून भारतीय स्त्रीचं सामाजिक आणि भावनिक रूपही समोर येतं.

आशा भोसले या केवळ गायिका नाहीत, त्या एक सांस्कृतिक अनुभव आहेत. त्यांच्या गाण्यांतून उलगडणारी आशा म्हणजे जिद्द, प्रयोग, आणि भावना यांचा संगम आहे. त्यांच्या आवाजात केवळ शब्द नाहीत, तर इतिहास आहे, संस्कृती आहे, आणि असंख्य भावनांचं प्रतिबिंब आहे. आजही त्यांच्या गाण्यांनी जगणं सुंदर करतं, आणि त्यांच्या प्रत्येक सुरातून तीच उलगडणारी आशा—नवीन रूपात, नव्या अर्थाने—आपल्याला पुन्हा पुन्हा भेटते जगण्याची आशा हे प्रत्येकाच्या जीवनाचं संचीत असतं. माणसं आशेवर जगतात. निराशेच्या गर्तेत जाणाऱ्या माणसांना सुद्धा कोणती ना कोणती आशा तारते.

मलमली तारुण्य माझे तू पहाटे पांघरावे मोकळ्या केसात माझ्या तू स्वतःला गुंतवावे या आणि अशा अनेक अशा घेऊन माणसे जगतात. प्रत्येकाला मलमली तारुण्य कुठे मिळतं? पण प्रत्येकाचं एक आकाश असतं. आपल्याला पारिजातकाचा सडां होता आलां पाहिजे दुसऱ्याचं अंगण समृद्ध करता आलं पाहिजे. असाच स्वरांचा सडा आमच्या आयुष्यात आशा निर्माण करतो आणि म्हणून जगण्याला अर्थ आहे. गंध फुलांचा गेला सांगून क्षणिक का होईना दुसऱ्याच्या जीवनात सुगंध पेरा व जगण्याच्या आशा पल्लवीत करा.

आशा भोसले, भारतीय गायिका, सर्वाधिक प्रसिद्ध आणि आदरणीय गायकांपैकी एक आहेत. त्यांचा जन्म ८ सप्टेंबर १९३३ रोजी हैदराबादमध्ये झाला. आशा भोसले यांनी हिंदी सिनेमा, मराठी सिनेमा, तसेच विविध भारतीय भाषांमध्ये गाणे गायले आहे. त्यांच्या गायकीला "सुराचे सम्राज्ञी" असं संबोधलं जातं.

आशा भोसले यांच्या करिअरची सुरुवात १९४३ मध्ये झाली होती, आणि त्यांनी ५० हून अधिक वर्षांमध्ये २०,००० पेक्षा जास्त गाणी गायली आहेत. त्यांच्या गायकीत विविध प्रकारच्या गाण्यांचे मिश्रण दिसते, जसे की शास्त्रीय, ठुमरी, भजन, गझल, व फोक गायन. त्यांनी लता मंगेशकर यांच्यासोबत अनेक गाण्यांमध्ये सहकार्य केले आहे.

आशा भोसले यांना "पद्मभूषण" (२००८) आणि "पद्मविभूषण" (२०२०) अशा उच्च मानांकित पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे. त्यांचं गायन आजही प्रेक्षकांच्या मनात ताजं आहे.

आशा भोसले यांनी केवळ गाणे गायलं नाही, घतर प्रत्येक शब्दात, प्रत्येक सुरात, त्या गाण्याची आत्मा उतरवला.

त्यांच्या गायकीचं वैशिष्ट्य म्हणजे गाण्याचा अर्थ, भावना, लय आणि शैली यांचा त्यांनी सुंदर संगम साधला. त्यामुळेच त्या "गाण्याला न्याय देणाऱ्या" ठरतात — कारण त्यांनी जे गायलं, ते केवळ ऐकण्याचं नव्हतं, ते अनुभवण्याचं होतं.

गाण्यातून उलगडणारी आशा भोसलें
"गाण्यातून उलगडणारी आशा भोसले" हा विषय आशा भोसले यांच्या संगीतमय प्रवासाची आणि त्यांच्या गाण्यांमधून साकार झालेल्या विविध भावनांची, व्यक्तिमत्त्वांची आणि काळाच्या बदलांचा एक सुंदर मागोवा घेणारा आहे. या विषयावर आपण लेख लिहू इच्छित असाल, तर पुढीलप्रमाणे मांडणी करता येईल:

गाण्यातून उलगडणारी आशा भोसले
भारतीय संगीताच्या जगतात एक अजरामर नाव म्हणजे आशा भोसले. त्यांचा आवाज म्हणजे केवळ गाणं नव्हे, तर भावना, शैली आणि अनुभवांचं संमेलन आहे. त्यांच्या प्रत्येक गाण्यातून त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा, कलेच्या समर्पणाचा आणि संगीतप्रेमाचा झराच वाहताना दिसतो. आशाताईंनी गायलेली गाणी केवळ सुरांमध्ये अडकलेली नाहीत, तर ती काळाच्या ओघात एकेक भावनांची कथा सांगतात. ‘राझ केहे गए दिल के’ मधील कोमलता, ‘दम मारो दम’ मधील बिनधास्तपणा, ‘पिया तू अब तो आजा’ मधील मोहकता, आणि ‘मुग्धा मन हरवले’ मधील लोभसता—प्रत्येक गीत त्यांच्या बहुआयामी प्रतिभेची साक्ष देतं. त्यांच्या गाण्यांतून आपण एका स्त्रीची आत्मकथा ऐकतो—कधी ती प्रेमात आकंठ बुडालेली असते, कधी बंडखोर, कधी विरहात ओथंबलेली, तर कधी आनंदात न्हालेली. गाण्यांतूनच त्यांची आशा ही केवळ गायिका न राहता एक भावनांचं प्रतीक बनते. आजही त्यांची गाणी ऐकताना काळ थांबलेला वाटतो आणि त्यांच्या आवाजातून उलगडणारी आशा भोसले आपल्याला पुन्हा पुन्हा नव्यानं भेटत राहते. तुम्हाला हाच लेख अजून वाढवून हवा आहे का, की एखाद्या विशिष्ट स्वरूपात (निबंध, भाषण, पोस्ट) हवा आहे.

खाली "गाण्यातून उलगडणारी आशा भोसले" या विषयावर सविस्तर निबंध दिला आहे. हा निबंध शालेय स्पर्धा, भाषण किंवा लेखासाठी वापरता येऊ शकतो. भारतीय संगीताच्या इतिहासात काही आवाज असे आहेत, जे काळाच्या पलीकडे जाऊन आपली छाप सोडतात. अशाच आवाजांपैकी एक म्हणजे आशा भोसले. त्यांच्या गायकीत अशी काही जादू आहे की, त्यांच्या गाण्यांतून फक्त सूर ऐकू येत नाहीत, तर त्या सुरांमध्ये आशाताईंचं जीवन, त्यांचं अनुभवविश्व आणि त्यांची व्यक्तिमत्त्व उलगडतं.

आशा भोसले यांचा जन्म ८ सप्टेंबर १९३३ रोजी झाला. लता मंगेशकर यांची धाकटी बहीण म्हणून ओळख निर्माण झाली असली, तरी स्वतःच्या स्वतंत्र शैलीने, प्रयत्नांनी आणि प्रयोगशीलतेने त्यांनी आपली वेगळी ओळख निर्माण केली. त्यांनी ८००० पेक्षा अधिक गाणी विविध भाषांमध्ये गायली आहेत, आणि त्यांच्या कारकिर्दीचा विस्तार सात दशके आहे.

गाण्यांतून व्यक्त झालेलं बहुरंगी व्यक्तिमत्त्व
आशा भोसले यांची गायकी म्हणजे केवळ गीत गाणं नव्हे, ती एक सजीव अभिनयशैली आहे. प्रत्येक गाण्याच्या मागे एक भूमिका, एक भावना आणि एक प्रसंग आहे, आणि आशाताई ती पूर्णत्वाने साकारतात. ‘आजा आजा मैं हूं प्यार तेरा’ सारखं जोशातलं गाणं असो की ‘दिल चीज़ क्या है’ सारखं कोमल आणि क्लासिकल, त्यांचा आवाज त्या भावनेत पूर्णपणे रंगून जातो.

‘दम मारो दम’ मधील बेधडकपणा, ‘इन आंखों की मस्ती के’ मधील अदब आणि अदाकारी, ‘चुरा लिया है तुमने जो दिल को’ मधील रोमान्स, ‘सोन्याचा दिनु गेला’ सारखं भावनांनी ओथंबलेलं मराठी गाणं—प्रत्येक गाण्याच्या माध्यमातून आशा भोसले एक नवीन रूप साकारतात. त्या फक्त गात नाहीत, त्या त्या गाण्यात जिवंत होतात.

प्रयोगशीलता आणि नव्या पिढीशी संवाद
आशा भोसले यांनी केवळ पारंपरिक गाण्यांवरच नव्हे, तर पाश्चिमात्य संगीत, जाझ, पॉप, फ्युजन अशा अनेक संगीतप्रकारांवरही यशस्वी प्रयोग केले. राहुल देव बर्मन यांच्या संगीतात त्यांनी अनेक ट्रेंडसेटर गाणी गायली, ज्यांनी हिंदी सिनेसंगीताला नवीन दिशा दिली.

त्यांचा आवाज काळानुसार बदलत गेला, पण त्यांचा आत्मा कधीच जुन्या साच्यात अडकला नाही. ९०च्या दशकातही ‘तनुजा तनुजा’, ‘झिंगा झिंगा लाहिला’ आणि अगदी २००० नंतर ‘रंगीला रे’ सारख्या गाण्यांतून त्यांनी तरुणाईच्या मनावर अधिराज्य गाजवलं.

गाण्यांतून व्यक्त झालेली स्त्री
आशा भोसले यांच्या गाण्यांतून एक वेगवेगळी स्त्री आपल्यासमोर उभी राहते—कधी ती प्रेमात आकंठ बुडालेली प्रेयसी असते, कधी तिला आपलं स्वातंत्र्य हवं असतं, कधी ती दुःखाने विदीर्ण झालेली असते, तर कधी आनंदाने नाचणारी. त्यांच्या गाण्यांतून भारतीय स्त्रीचं सामाजिक आणि भावनिक रूपही समोर येतं.

आशा भोसले या केवळ गायिका नाहीत, त्या एक सांस्कृतिक अनुभव आहेत. त्यांच्या गाण्यांतून उलगडणारी आशा म्हणजे जिद्द, प्रयोग, आणि भावना यांचा संगम आहे. त्यांच्या आवाजात केवळ शब्द नाहीत, तर इतिहास आहे, संस्कृती आहे, आणि असंख्य भावनांचं प्रतिबिंब आहे. आजही त्यांच्या गाण्यांनी जगणं सुंदर करतं, आणि त्यांच्या प्रत्येक सुरातून तीच उलगडणारी आशा—नवीन रूपात, नव्या अर्थाने—आपल्याला पुन्हा पुन्हा भेटते

डॉ. अनिल कुलकर्णी
9403805153

गेल्या काही दिवसांत आरक्षणावरून महाराष्ट्रातील राजकीय, सामाजिक वातावरण चांगलेच तापले आहे. धनगर समाजाने अनुसूचित जमातीत आरक्षण मागितले आहे. त्याला आदिवासींनी विरोध केला आहे. वंजारी समाजानेही आरक्षणात तब्बल आठ टक्के वाढ मागितली आहे. म्हणजे सध्याचे दोन मिळवता दहा टक्के आरक्षण त्यांना हवे आहे. नाभिक समाजानेही जळगावात सर्वसमावेश प्रमुख समिती स्थापून अनुसूचित जाती- जमातीत आरक्षण मागितले आहे. या समाजांची आरक्षणाची मागणी वरवर बघता योग्यही आहे.

लोकांनी लोकांसाठी निवडून दिलेल्या लोकांचे सरकार, ही लोकशाहीची व्याख्या किमान आपल्या देशात तरी अतिशय संकुचित झाली आहे. इथे लोकांना फत्त* मतदानाचा किंवा आपले प्रतिनिधी निवडण्याचा हक्क आहे. अर्थात तो हक्कही अनेक मार्गांनी बाधित होत असतो.

खेड्यापाड्यात अवैध सावकारी करणाऱ्यांचे धाबे सध्या दणाणले आहेत. बातमीच तशी आहे; राज्याच्या गृहमंत्र्यांनी अशा सावकारांना अगदी कोपरापासून ढोपरापर्यंत सोलून काढण्याचे आदेशच पोलिस विभागाला दिले आहेत. आबांचाच आदेश म्हटल्यावर पोलिस कशाला सुस्ती करतात, ”खंडणी वसुली करायला त्यांना हातात आयतेच कोलीत सापडले.

मी मायमराठी प्रेमळ व तेजाळ संस्कृति रक्तातच भिनलेला आहे! तेव्हा उत्सवप्रियतेच्या विरूध्द टोकाची भूमिका घेणारा आहे, असा गैरसमज कृपया होऊ देऊ नका. फक्त माझी अट एवढीच आहे की, कंत्राटदारीसारख्या मुख्य व मराठी घरं नासवणार्‍या इतर अनेक अवदसांना (कॅपिटेशन फी घेणारे शिक्षणसम्राट, भ्रष्ट नोकरशहा व राजकारणी इ.) लाथ मारून बाहेर काढून मराठी घरांमधून ’गोकुळ‘ निर्माण झालं पाहिजे, गणपतीच्या रिध्दी-सिध्दी परप्रांतियांच्या नव्हे, तर प्रथम आमच्या घरात पाणी भरताना दिसल्या पाहिजेत

इस्राएल आणि भारत – एक तुलना !!! खूप खूप शिकण्यासारखे आहे आपल्याला त्यांच्याकडून…..

एखाद्या शिक्षकाचा विद्यार्थी अचानक रस्त्यावर भेटतो. ” ओळखलं का सर ? ” असं म्हणतो.” मी आता अमुक एका ठिकाणी असे असे काम करतोय.तुम्ही मला शिकवताना अस म्हणत होता. ” असं म्हणत तो जेव्हा गुरूपुढे नतमस्तक होतो तेव्हा ते गुरू स्वतःला धन्य मानत असतात आणि तोच त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठा पुरस्कार असतो.

समाजजीवनात किंवा वैयक्तिक पातळीवरसुध्दा या नियमाचा प्रत्यय आपण घेतच असतो. आता हेच बघा, भौतिक क्षेत्रात म्हणजेच विज्ञानात मानवाने प्रगतीची शिखरे पादाक्रांत केली आहेत. गेल्या शे-दीडशे वर्षात आपण विज्ञानात केलेल्या प्रगतीचा आढावा घेतल्यास शे-दीडशे वर्षापूर्वीचे जग आणि आताचे जग यामध्ये तुलनाच होऊ शकत नाही. परंतु त्याचवेळी हा प्रश्नदेखील उपस्थित होतो की, विकासाचे घोडे वैज्ञानिक प्रगतीच्या दिशेने चौखूर उधळत असताना विरोध विकास बलाने नेमके कोणत्या दिशेने कार्य केले असावे? या प्रश्नाचे उत्तर फारसे कठीण नाही.