लेखसंग्रह

भूतकाळ, वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळ किंवा काल, आज आणि उद्या किंवा घडलेले, घडत असलेले आणि घडणार असलेले, अशा काळाच्या तीन अवस्थांची जाणीव आपल्याला असते. तसेच पाच मिनिटांपूर्वी, सहा तासांपूर्वी किंवा दोन दिवसांपूर्वी घडलेल्या घटनांच्या काळातील फरकाची जाणीवही आपल्या मेंदूला असते. हे कसे घडते या विषयी थोडेसे….

गजानन हा गणांचा प्रमुख आहे. गण म्हणजे समूह. पूर्वी भारतात गणराज्यें होती, तेव्हां गण या शब्दाचा ‘समूह’ हाच अर्थ प्रचलित होता. आजही आपण ‘भारतीय गणराज्य’ अशा नामाभिधानात याच अर्थानें हा शब्द वापरतो. आपलें राष्ट्रगीत ‘जन-गण-मन’ यातही हाच अर्थ अभिप्रेत आहे.

तेव्हां, गणाधीश म्हणजेच ‘समूहाचा प्रमुख’. आतां प्रश्न असा उठतो की, हा समूह कुठला ? तर, हा समूह म्हणजे, ‘देवांचा समूह’, म्हणजेच, ‘परग्रहावरून अवकाशयानातून (स्पेस-शिप मधून) पृथ्वीवर उतरलेला परग्रहवासी अवकाशप्रवाशांचा (‘स्पेस-ट्रॅव्हलर्स’चा) समूह’.

अवकाशप्रवासी म्हणजेच अंतराळयात्री (अर्थात् स्पेस-ट्रॅव्हलर्स, ऍस्टोनॉटस् ) कसे दिसतात याचें कल्पना-चित्र शेकडो वर्षांपूर्वी काय, तर शंभर वर्षांपूर्वीसुद्धा कुणाला काढतां येणें शक्य नव्हतें. पण मानव आतां अंतराळात गेलेला आहे, अवकाश-वासामध्ये (‘स्पेस-स्टेशन’वर) रहातो आहे, त्यातून बाहेर पडून अवकाश-भ्रमण करतो आहे, चंद्रावर पोचलेला आहे. त्यामुळे आतां, आपणां सर्वांना ‘स्पेस-सूट’, (म्हणजेच अवकाशप्रवाशाचा, जाड कवच व तसेच शिरस्त्राण, हा वेश), कसा दिसतो, याची कल्पना आहे. तेव्हा, आपण त्या स्पेस-सूट चें रूप ज़रा पाहूं या.

• रूप :
अवकाशप्रवाशानें घातलेला हा स्पेस-सूट, दाबावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी चांगलाच जाडजूड आहे. त्यामुळे हा ‘स्पेस-ट्रॅव्हलर’ चांगलाच स्थूल व विशाल-उदर दिसतो आहे. या व्यक्तीनें श्वासोछ्वासासाठी एक मुखवटा (हेलमेट अथवा गॅस-मास्क) घातलेला आहे, व त्यातून एक लवचिक-नळी (फ्लेक्सिबल-ट्यूब) बाहेर आलेली आहे, जी पाठीमागील प्राणवायूच्या (किंवा त्या परग्रहवासीयाच्या जीवनाला आवश्यक अशा तत्सम अन्य वायूच्या) टाकीला जोडलेली आहे. टाकी पाठीवर असल्यामुळे दिसत नसली तरी, नळीचें खालचें टोक कंबरेपर्यंत गेलेलें दिसत आहे, व तिथून तें मागील बाजूस गेलें आहे. हा मुखवटा व ही नळी, अनुक्रमें हत्तीचें तोंड व सोंड यांसारखी दिसताहेत.

या व्यक्तीच्या तोंडाजवळ एक फ्लेक्सिबल-शाफ्ट असलेला मायक्रोफोन आहे, ज्याच्याद्वारें ती व्यक्ती बोलूं शकते. ऑफिसमधील टेलिफोन-ऑपरेटर वापरतात, किंवा हल्ली कंप्यूटरवर चॅट करतांना वापरतात, तसा हा लवचिक-दांड्याचा ( फ्लेक्सिबल् ) मायक्रोफोन आहे. त्याचें वरचें टोक, गालाजवळ, मुखवट्यावर बसवलेलें आहे, व त्याचें खालचें टोक, साहजिकच, बोलण्यासाठी, कडेनें पुढे, तोंडाजवळ, वळवून घेतलेलें आहे. हा मायक्रोफोन, हत्तीच्या एक मोठ्या सुळ्यासारखा दिसतो आहे.

या व्यक्तीच्या मुखवट्यावर दोन्हीबाजूंना कानाजवळ, ऐकण्यासाठी, मिनिएचर ‘डिश-ऍन्टेना’, म्हणजेच बशीच्या आकाराचे ‘साउंड-रिसीव्हर’ बसवले आहेत, (ज्यांच्यामुळे चहूंबाजूचे ध्वनी केंद्रित होतात, व त्यामुळे दूरवरचे लहानलहान व अस्पष्ट ध्वनीसुद्धा त्या व्यक्तीला स्पष्ट ऐकूं येतात). या ‘डिश-ऍन्टेना’, हत्तीच्या भल्यामोठ्या, सुपासारख्या कानांप्रमाणेच दिसत आहेत.

ही गोष्ट उघड आहे की, प्रागैतिहासिक काळातील मानवांना ‘स्पेस-सूट’ वगैरे गोष्टींचे ज़राही ज्ञान नव्हतें. त्यामुळे, परग्रहवासी-अवकाशप्रवाशाचें दर्शन झाल्यावर त्या लोकांनी स्वत:ला व इतरांना समजेल अशा संज्ञा वापरून त्याचें वर्णन केले. म्हणून तो परग्रहवासी-अवकाशप्रवासी, ‘गजानन’ म्हटला गेला.

• वाहन :

भूप्रदेशावर प्रवास करण्यासाढी या अवकाशप्रवाशाकडे एक ‘ग्राउंड-कार’ आहे. (म्हणजे, स्पेस-क्राफ्ट नाहीं, असे वाहन). हें वाहन पृथ्वीग्रहावर, जमिनीवरून, पाण्यातून, अथवा आकाशातून-कांहींसें-उंचावरून, प्रवास करू शकणारे, असे आहे. अर्थातच, या वाहनाला घोडे, बैल, गाढवे, असे कुठलेही प्राणी जुंपलेले नाहींत; हें वाहन मोटारीप्रमाणे आतील इंजिनवर चालतें.

फोक्सवॅगन कंपनीची ‘बीटल्’ ही मोटार प्रसिद्धच आहे, व या मोटारचा आकार खरोखरच बीटल् या किड्यासारखाच बनवलेला आहे. त्याचप्रमाणे, अवकाशप्रवाशाची ही
‘ग्राउंड-कार’, हें द्रुतगतीनें धावणारें वाहन, एखाद्या उंदराप्रमाणे, आणि पाठीमागील धूम्ररेषा (एक्झॉस्ट-गॅस) ही उंदराच्या शेपटीप्रमाणें, भासल्यास नवल नव्हे. ज्याप्रमाणे अवकाशप्रवाशाचें वर्णन ‘गजानन’ असें केलें गेलें, त्याचप्रमाणें त्याच्या वाहनाला ‘उंदीर’ म्हटलें गेलें.

• आयुधें व हातांमधे धरलेल्या इतर वस्तू :

गजाननाच्या हातात, शूल, परशू, अंकुश, गदा, पाश, तुटलेला दात, शंख, मोदक इत्यादी वस्तू दाखवलेल्या असतात.

शूल, परशू, कुश, गदा ही आयुधेंच आहेत. आपण , शूल, परशू, दात, पाश यांऐवजी ‘नीडल्-गन’, ‘स्टन्-गन’ (ही ‘गन्’ शरीराला ‘स्टन्’ करते, म्हणजेच शरीराची हालचाल गोठवून टाकते, असे ‘सायन्स-फिक्शन’ कथांमधे कल्पलेलें आहे), ‘लेझर-गन’, ‘लाइट-सोर्ड्’ (हें ‘प्रकाश-खड्ग’ आपण ‘स्टार-वॉर्स’ सिनेमांमधे पाहिलेलें आहे), ‘न्यूरॉनिक व्हिप’ (हा शब्द डॉ. आयझॅक ऍसिमॉव्ह यांच्या कादंबर्‍यांमधे येतो; व हा माणसाच्या मेंदूमधील न्यूरॉन्सवर वेदनामय परिणाम करतो, अशी संकल्पना आहे), असे विज्ञानयुगीन शब्द वापरू या.

गदा, शंख, मोदक यांऐवजी, आपण ‘बाँब’, ‘हँड-ग्रेनेड’, ‘ब्लास्टर’, ‘इम्पॅक्टर’, एनर्जी-बोल्ट’ अशा आधुनिक शब्दांचा उपयोग करू या.

मग गणपतीच्या हातातील वस्तूंचा अर्थ लागलीच स्पष्ट होतो.

( इथें एक प्रश्न मनात येऊं शकतो की, गणपतीच्या हातांतील वस्तूंमधे धनुष्याचा समावेश कसा नाहीं ? अहो, धनुष्यापेक्षा कैकपटींनी प्रगत आयुधें ज्याच्याकडे असतील, त्याला धनुष्याची गरजच काय? किंबहुना, त्या अवकाश-प्रवाशाचे कुठलेही हत्यार धनुष्याप्रमाणे दिसत नाहीये, म्हणून ‘गणपती’च्या हातात धनुष्य नाहीं ).

अशी अतिशक्तिशाली आयुधें धारण करणार्या व्यक्तीपुढे नतमस्तक होण्याव्यतिरिक्त, आणि त्याला अग्रपूजेचा मान दिल्याशिवात, अन्य पर्यायच नाहीं.

-- सुभाष स. नाईक.
मुंबई.
M - 9869002126.

इंटरनेट प्रसार वाढू लागला तशी त्याच्या स्पीडची गरजही वाढली. अकामाई टेक्नॉलॉजीने प्रसिद्ध केलेल्या अहवालानुसार इंटरनेटचा सर्वाधिक स्पीड असलेले हे “टॉप टेन” देश. विशेष म्हणजे, चौदाव्या स्थानी असलेल्या अमेरिकेला “टॉप टेन मध्ये स्थान मिळवता आलेले नाही.

शेतकऱ्यांना दिवसा सिंचन करणे सोयीचे व्हावे व पारंपरिक पद्धतीने कृषिपंपासाठी लागणाऱ्या खर्चात बचत व्हावी, या उद्देशाने राज्यातील कृषी वापराकरिता पारेषणविरहित एक लाख सौर कृषिपंप योजना राज्य शासनाने महावितरणच्या माध्यमातून सुरू केली आहे. या योजनेमुळे अपारंपरिक ऊर्जेचा वापर वाढवण्यास मदत होईल, त्याचबरोबर शेतकऱ्यांचे शाश्वत विजेचे स्वप्न पूर्णत्वास येणार आहे. 

जगभर कृत्रिम बुद्धिमतेची चर्चा सुरू असताना चक्क रोबोटला तेल व्यापारात प्रगत मानल्या जाणाऱ्या सौदी अरेबिया देशाने नागरिकत्व बहाल केले आहे. या रोबोटचे नाव सोफीया असे असून सोफियाची निर्मिती हाँगकाँगच्या हॅन्सन रोबोटिक्स या कंपनीचे संस्थापक डेव्हिड हॅन्सन यांनी केली आहे.

आज वर्षातील सर्वात लहान दिवस आहे. आज केवळ १० तास ४७ मिनिटे सुर्याचे दर्शन घडणार आहे. व उर्वरित तासांची रात्र असणार आहे. २२ डिसेंबर रोजी सुर्य सगळ्यात जास्त दक्षिणेकडे असतो. या बिंदूला 'विंटर सोल्सस्टाईल' असे म्हणतात. या बिंदूवर सुर्य असताना हा दिवस वर्षातील सर्वात लहान दिवस आणि सर्वात मोठी रात्र ठरते. दिवस व रात्रीचा कालावधी हा कमी अधिक होत असल्याचा अनुभव नेहमीच येतो. पृथ्वीचा अक्ष २३.५ अंशाने कललेला असल्याने हे घडते. याचाच परिणाम म्हणून सूर्याचे उत्तरायण व दक्षिणायणचा अनुभवसुद्धा येतो. कोणत्याही वस्तुच्या सावलीचे निरीक्षण केल्यास सूर्याचे दक्षिणायण व उत्तरायण सहज लक्षात येऊ शकतो. पृथ्वीवरील ऋतुसुद्धा अक्षाच्या कलतीच्या स्थितीमुळे निर्माण होतात. आकाशात वैष्विक आणि आयनिक वृत्ताचे दोन काल्पनीक छेंदन बिंदू आहे. यापैकी एका बिंदूत २२ मार्च रोजी सूर्य प्रवेश करतो, याला शरद संपात बिंदू असे म्हणतात, या दोन्ही दिवशी रात्रीचा व दिवसाचा कालावधी हा सारखाच असतो. २१ जून हा ग्रेगेरियन वर्षातील १७२ वा दिवस आणि लीप वर्षात १७३ वा दिवस असून हा विषुवृत्ताच्या उत्तरीय भागात सर्वात मोठा दिवस असतो. २१ जून या दिवसाचे कालमान जवळपास १४ तासांचे तर रात्रीचे कालमान १० तासांच्या जवळपास असते. खगोलीय घटनेप्रमाणे २१ जूनला पृथ्वी आपला गोलार्थ बदलवत असून या दिवसापासून सूर्याचे काल्पनिक दक्षिणायन होण्याला सुरूवात होते. हा क्रम २१ डिसेंबरपर्यंत चालते. तोच २२ डिसेंबर वर्षातील सर्वात लहान दिवस असून त्यानंतर सूर्याची उत्तरायण होण्याची प्रक्रिया सुरू होऊन ती २१ जूनपर्यंत चालत असते. पृथ्वी २४ तासात एक वेळा स्वत: फिरत असून २४ तासात दिवस-रात्र घडत असतात. त्याचप्रमाणे स्वत: भोवती फिरत असताना पृथ्वी ३६५ दिवसांत सूर्याभोवती एक फेरा लावत असते. म्हणून ग्रेगेरियन कॅलेंडरप्रमाणे ३६५ दिवसांचा एक वर्ष मानला जातो. २१ जून नंतर वर्षातील १९३ दिवस उरले असतात. २१ जूनपासून सूर्याचे दक्षिणायन होण्याचे चक्र सुरू होत असून दिवस लहान आणि रात्र मोठी होण्याला सुरूवात होते. हा क्रम चालत असताना २३ सप्टेंबरला रात्र आणि दिवस दोन्ही समान म्हणजे १२-१२ तासांचे असतात. तसेच २२ डिसेंबरला पृथ्वी आपला गोलार्ध बदलून त्यानंतर सूर्याचे उत्तरायण क्रम सुरू होते आणि २३ मार्चला दिवस आणि रात्र समान १२-१२ तासांचे असतात. त्यानंतर दिवस मोठा होण्याचा क्रम सुरू राहत असून मार्चनंतर उन्हाळा व तापमान वाढत असतो. पृथ्वी सूर्याभोवती फिरत असताना दर तीन महिन्यांत आपला गोलार्ध बदलण्याची प्रक्रिया करते. त्यामुळे या दरम्यान काही भाग सूर्याच्या सरळ रेषेत येतो, नंतर काही भाग निरकस दिशेत येतो. त्यामुळे एकाच वेळी पृथ्वीवरील काही भागात उन्हाळा तर काही भागात हिवाळा चालत असतो. पृथ्वीवर काल्पनिक रेखांचे जाळे आहेत. त्यातील आडव्या रेषांना अंक्षांश आणि उभ्या रेषांना देशांश म्हणतात. मधोमध शून्य अंशावरून गेलेली अंक्षाश रेखा विषुवृत्त असून उत्तरेकडे २३(१/२) अंशावर कर्कवृत्त आणि ६६(१/२) वर अर्काटीक वृत्त तर दक्षिणेकडेही एवढ्याच अंतरावर मकरवृत्त व अंटार्टिक वृत्त आहेत. उत्तरेकडील कर्कवृत्त हे भारताच्या मधोमध गेले असून २१ जूनला सूर्याची स्थिती कर्करेषेच्या सरळ रेषेत असून या वेळी प्रचंड तापमान वाढलेले असते. भारतात वेळेचे निर्धारण पृथ्वीवरील उभ्या काल्पनिक देशांश रेखांपैकी ८२(१/२) अंशावरील देशांश रेखा ही वाराणसी या शहराजवळून गेलेली आहे. भारताचे रोजच्या वेळा निर्धारण या ८२(१/२) वरील देशांश रेषेवर होत असते. हा वेळ संपूर्ण भारतात चालतो. यानुसारच घड्याळ्यातील वेळ निश्चित केली जाते. आजच्या दिवसाचा सूर्यास्त पाहण्यासाठी समुद्रकिनारी जगभरातील लोकं गर्दी करतात. आणि वर्षातील मोठी समजल्या जाणाऱ्या रात्रीचे स्वागत करतात. आज ६ वाजून ५ मिनीटांनी सूर्यास्त होणार आहे. तसेच आजपासून उत्तरायण प्रारंभ होत आहे. या दिवसाला हिवाळा अयन दिवस असेही म्हणतात.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३
संदर्भ.इंटरनेट

१६४२ मधे गॅलिलीयो मृत्यू पावला त्याच वर्षी न्यूटन जन्मला. ज्या तारखेला (८ जानेवारी) गॅलिलीयो मृत्यू पावला त्याच तारखेला हॉकिंग जन्मला, ३०० वर्षाच्या अंतराने १९४२ मधे. हॉकिंग याचा उल्लेख योगायोग असाच करतात. जे विश्वाच्या उत्पत्तीचा शोध घेत आहेत ते अशा घटनांना नियमात कसे बसवतील?

जेव्हा कॅरमबोर्डावरच्या सोंगटीला आपण स्ट्रायकरचा वापर करून ढकलतो तेव्हा काय होतं हे बारकाईनं पाहिलं आहेत कधी?

अथर्वशीर्षात गजाननाबद्दल, रक्तिम-वस्त्रे-परिधान-केलेला, रक्तगंधानें-लिप्त-अंग असलेला, रक्तपुष्प-पूजित असे उल्लेख आहेत. गजाननाला रक्तवर्ण (लाल रंग) प्रिय आहे, असे अन्यत्रही उल्लेख आहेत. असें कां बरें ? याचें उत्तर पुरातन वाङ्मयानेंच दिलेले आहे. त्यात उल्लेख केलेला आहे की, गजानन हा आरंभीच्या काळात ‘विघ्नेश’, ‘विघ्नकर्ता’ होता; आणि नंतर त्याचें ‘विघ्नहर्ता’ हें रूप प्रचलित झाले. अरेच्चा !! पण इतका उलटा बदल कसा बरें झाला असावा?

सध्या जगात एक चर्चा जोरात चालू आहे, व ती अशी की, जर अवकाशातून एखादा परग्रहवासी (alien) पृथ्वीवर उतरला, तर तो मानवाचा मित्र असेल की शत्रू, तो शांतताप्रिय असेल की युद्धप्रिय, तो मानवांचा संहार करेल की त्याना मदत करेल ? या विषयावर कादंबर्‍या लिहिल्या गेल्या आहेत, सिनेमे काढले गेले आहेत, आणि विचारवंतांनीही आपली मतें मांडलेली आहेत. आपणही, तशाच दृष्टिकोनातून, ‘गजानन’ या अवकाशप्रवाशाबद्दल विचार केला तर काय उत्तर मिळेल ?

अशी शक्यता नाकारता येत नाहीं, की या परग्रहवासीयांच्या समूहाला सुरुवातीला स्वसंरक्षणार्थ शस्त्रांचा वापर करावा लागला असेल ; त्यामुळे हताहत प्राण्यांचे व मानवांचे रक्त वाहिले असेल, गजाननाच्या अंगावरही उडाले असेल. (कदाचित, त्याला संघर्ष नकोही असेल, पण त्याचा नाइलाज झाला असेल). भूतलवासीयांशी संघर्ष करणारा, त्यांना त्रासणारा, पीडा देणारा, त्यांच्या जीवनात विघ्न आणणारा, असा आरंभीचा गणेश ; आणि म्हणून गजाननाचा सुरुवातीचा उल्लेख ‘विघ्नकर्ता’ असा केला गेला असावा, व त्याला रक्त अथवा रक्तवर्ण प्रिय आहे, असे म्हटले गेलें असावें.

आपण एक हल्लीचें उदाहरण घेऊन हा मुद्दा अधिक स्पष्ट करू. एकोणिसाव्या शतकात, आफ्रिकेतील अप्रगत रहिवाशांसमोर बंदुका व मशीनगन घेऊन उभ्या ठाकलेल्या युरोपियनांबद्दल त्या आदिवासींना कशी भीती वाटत असे, व तत्कालीन युरोपियनांनी आफ्रिकेत किती नरसंहार केला, किती रक्त वहावले, हें आपण वाचलेलें आहे. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला विमानातून उतरलेल्या युरोपियनांसमोर अप्रगत आफ्रिकन जंगलवासीयांनी लोटांगण घातले असेल, तर त्यात नवल काय ? एकोणिसाव्या-विसाव्या शतकातील ही परिस्थिती, तर मग अनेक सहस्त्रकांपूर्वी तसें घडणें अशक्य नव्हेच !

सुरुवातीच्या काळात हा परग्रहवासी-गण ‘विघ्नकर्ता’ वाटला असला, तरी त्याच्यापुढे जग वाकल्यावर, नतमस्तक झाल्यावर, (किंवा, परग्रहवासियांची टोळी येथें स्थिरस्थावर झाल्यामुळे), शांतता प्रस्थापित झाली असावी, व मानव त्याचें पूजनही करू लागले असावेत. त्यामुळे, त्यानंतर त्या अवकाशप्रवाशासी-गणाला स्वसंरक्षणार्थ संहाराची गरज भासली नसणार ; एवढेंच नव्हे तर, त्यानें मानवाला सहाय्यही केलें असणार. म्हणूनच, या नंतरच्या काळात, हा गणपति ‘विघ्नहर्ता’ व ‘सुखकर्ता’ म्हणून ओळखला जाऊं लागला असणार.

आपण गजाननाच्या हातात गव्हाची लोंबी पहातो. गहू हें धान्यच मुळी मूळ भारतीय नव्हे, तर तें मध्य-पूर्वेकडील देशांमधून आलेलें आहे. तिथे इ.स.पू. ८०००-१००० या काळी गहू या रानटी ‘झुडुपाची’ शेती सुरू झाली. (पहा : संजीव सान्याल लिखित ‘लँड ऑफ दि सेव्हन रिव्हर्स’, Yuval Noah Harari याचे ‘Sapiens’, ही पुस्तकें ). म्हणजेच, गणपतीच्या मूर्तीच्या हातातील वस्तूंमधे गव्हाच्या लोंबीचा समावेश ही एक नंतरच्या काळातील घटना आहे.

मात्र एक गोष्ट खरी, की गहू हें शेतीचें प्रतीक आहे. त्यामुळे, असा अर्थ काढतां येतो की, हा अवकाशवासी ‘गजानन’ मानवांचा सहाय्यकर्ता झाल्यानंतर, त्याच्याच मार्गदर्शनाखाली मानवानें शेतीची सुरुवात केलेली असणार, व ह्या घटनेचें प्रतीक म्हणून गजाननाच्या हातात लोंबी दिसते.

-- सुभाष स. नाईक.
मुंबई.
M - 9869002126.

सर अलेक्झांडर फ्लेमिंग हे ब्रिटिश जीवशास्त्रज्ञ, औषधतज्ञ. त्यांनी केलेल्या पेनिसिलीनच्या संशोधनाबद्दल व त्याचा प्रतिजैविक म्हणून वापराच्या शोधाबद्दल त्यांना १९४५ मध्ये नोबेल पारितोषिकाने सन्मानित करण्यात आले.