खळाळून वाहणारी कृष्णा नदी, तिच्या तीरावरील सुंदर दगडी घाट व रेखीव देवळं त्यात चितारली होती आणि त्या पेंटिंगच्या खाली १९६७ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या एका मराठी चित्रपटातील गीताच्या दोन ओळी लिहिल्या होत्या……..

तुम्हाला हमखासपणे हसवणार्‍या नव्या युगातल्या या नव्या व्याख्या…..

दरवळणाऱ्या साजुक तुपाने आपल्या सुवासिक सुगंधाने घरभर रवा आणि साखरेकड़े आनंदाची गोड बातमी आहे अशी वर्दी दिली…मग क़ाय घरभर उत्साह पसरला…सर्वत्र आनंदी आनंद झाला… जो तो उत्सुकतेने वाट पाहू लागला…..

पुण्यात विकल्या जाणाऱ्या प्रत्येक जिन्नसचे काही ना काही वैशिष्ट्य असावेच लागते.

खजूर सगळ्या महाराष्ट्रात मिळतात पण...
"आमचे येथे रसाळ खजूर मिळतील" हे फक्त पुण्यात !

एरवी जर्दाळू सगळीकडे, पण
“पौष्टिक जर्दाळू” फक्त पुण्यात मिळतात !

केशरात "असली" केशर फक्त पुण्यात.

सौजन्य म्हणून चहात वेलची घालायची पद्धत उभ्या भारतात असली तरी
"वेलचीयुक्त चहा" ही पाटी फक्त पुण्यात दिसते.

परवा पेणला गेलो तेंव्हा तिथे पाटी पाहिली-
‘गणपती कारखाना’ पण तेच पुण्यात बघितले तर
“आमचे येथे पेणच्या सर्वांगसुंदर गणेश मुर्ती मिळतील”!

एकदा अप्पा बळवंत चौकात चालत असतांना
“चातुर्मासानिमित्त उत्कृष्ट प्रतिच्या दासबोधावर पाच टक्के घसघशीत सूट” अशी पाटी वाचल्यावर उत्सुकतेनं दुकानात शिरलो.

उत्सुकता ही की उत्कृष्ट प्रतीचा वेगळा काही दासबोध समर्थांनी खास या दुकानाच्या प्रमोशनसाठी लिहीलाय की काय? चौकशीअंती कळलं की उत्कृष्ट प्रतीचा म्हणजे कापडी बांधणीतला दासबोध ! समर्थ रामदासांच्या नशीबानं मजकूरात काही बदल नाही.

एका बिल्डरनं “अप्पा बळवंतच्या ‘निसर्गरम्य’ परिसरात स्वस्तात फ्लॅट मिळवा” अशी जाहिरात अगदी कालपरवा केली होती म्हणे!

मला असा विश्वास वाटू लागलाय की जगातील आद्य ऍड गुरू हा पुण्याच्या बोहरी आळी ते नागनाथ पार किंवा हिराबाग ते ओंकारेश्वर
याच पट्ट्यात कुठेतरी जन्मला असणार !

शनिपाराजवळच्या एका दुकानासमोरच्या पाटीवरचा मजकूर वाचून मी कोलमडायच्याच बेतात होतो. ती पाटी म्हणजे
"येथे टिकाऊ आणि दर्जेदार जानवीजोड मिळतील !!!"

पुण्यात याची देही याची डोळा पाहिलेल्या दोन अविस्मरणीय पाट्या!

येथे खास मालवणी पद्धतीने बनवलेले ओरिजनल चायनीज मिळेल.

पुढील अजून कहर...

येथे सेकंडहॅंड कवळ्या स्वस्तात मिळतील !!!

येथे गेलेल्या फटाक्यांना वाती लावून मिळतील.

ह्या सगळ्या पुणेरी विनोदाबरोबर मी स्वत: १ पाटी वाचली होती. आम्ही एका पुलाजवळ थांबलो होताे तिथे दुकानात "येथे वैकुंठालंकार मिळतील" असे लिहिले होते. मी उत्सुकतेने पाहिले की काय असेल तिथे तर काय सांगू? अंत्यविधीला लागणाऱ्या सामानाचे ते दुकान होते.

-- संकलन : अशोक साने
फेसबुक, WhatsApp यासारख्या माध्यमातून दररोज येणारे चांगले लेख तुमच्यासाठी शेअर करतो.. लेखकाचे नाव माहित नाही.

बगळ्याची कथा

"यार तेरे बगळे में कुछ होताही नही...no nothing.. डार्लिंग माल डाल माल !!"

ऐकनाऱ्या त्यांनी सांगितलं. पण मला यात काय माल टाकावं कळलंच नाही.

"फेस्टिवल टाईप पिच्चर है ... कमर्शिअल व्हॅल्यू (चूक चूक chuckle) पर अच्छा है, देखेंगे. करेंगे आपन"

ऐकनाऱ्यानी हे ही मला सांगितलं. पण पुन्हा त्यांनी बगळ्याकडे वळून सुद्धा पाहिलं नाही.

मेट्रो कर, माल पाहिजे, काहीतरी मोठ्ठा ट्विस्ट यायला पाहिजे, खूप गुडी गुडी आहे, इराणी आहे etc etc ऐकण्यात ऐकण्यात दोन तीन वर्ष निघून गेले. आणि एक दिवस महेश आला. खूप दिवसांनी भेटल्यावर जल्लोष करतो तसा त्याही रात्री सुरु झाला. नवं काय जुनं काय याची उजळणी झाली. मग बोलण्या बोलण्यात विषय निघाला. रायटर असोसिएशनचं कुंकु (ठप्पा )लावून टेबलावर पसरलेली बगळ्याची स्क्रिप्ट होतीच. ती त्याला दाखवली. आणि पहिल्या सीनपासून द एन्ड पर्यंत ती त्याला ऐकवली. आणि पहिल्यांदाच कुणी वजन असलेलं बोललं

"प्रसादया हे एक नंबराय."

मी भरून पावलो. मग मह्या तिच्याबद्दल, बगळ्याच्या स्क्रिप्ट बद्दल बोलत राहिला. आणि तो कोणत्याही कलाकृतीविषयी फार खोलात जाऊन सिरीयसली बोलतो. उगाच बोलायचं म्हणून बोलतंच नाही. त्यामूळं मी त्याला खूप जास्त सिरीयसली घेतो. त्यानं स्क्रिप्टची बांधणी कशी झालीय सांगताना आर्चचं उदाहरण दिलं. आणि सांगितलं की एका गोष्टीला धरून कसा मस्त बगळ्याचा डोलारा उभा राहिलाय. एक जरी वीट काढली की कसा तो ढासळणार. मग त्याने काही सूचना केल्या जशा

“प्रसादया चिंत्याला पैशे मागणार संत्या अजून तीन चार जागी यायला पाहिजे. त्याची आकरा रुपयाची धास्ती थोडी अधोरेखित कर”

मग लहानपणी खेळात येणाऱ्या राज्याच्या गोष्टी निघाल्या. कसं ते राज्य स्वतःवर आल्याचं 'भय' आपल्याला गांगरून टाकायचं, वैगेरे वैगेरे बोलणं झालं. बोलण्या बोलण्यातंच ती बाटली संपली. ती रात्र संपली. पण दोन वर्ष तुंबलेला बगळ्याचा विषय असा परत एकदा नव्यानं सुरु झाला. मी माझ्या 'बगळा' या स्क्रिप्टमध्ये ते बदल केले. फेरबदल केले. पण प्रोड्युसर लोकांचा नन्नाचा पाढा काही केल्या पुढे सरकला नाही.

पुन्हा काही महिने गेले आता 'बगळा' जमालगोटा मला जोरात लागला होता. मला वाटत होतं व्हायला पाहिजे यार ही पिच्चर. पण वाटनंच ते...त्यानं थोडंच काही होतं. आणि अशातच पुन्हा एकदा महेशबरोबर बैठक जमली. पुन्हा आपेय आचमनाबरोबर बगळ्याचाच विषय. मग तो बोल्ला

"प्रसादया मला यात कादंबरी दिसतीय.. तू लिही मी छापतो”

मला छापतो हा शब्द ऐकून भारी वाटलं. बगळा कुणाला तरी दिसतो. आणि तो मी करतो असं म्हणतोय ही भावनाच भारी वाटवायला लावणारी होती माझ्यासाठी. पण तसं पुस्तकातल्या लेखकासारखं लिहणं मला जमणार नाही याबद्दल मला खात्री होती.

'मोठं काम असतं ते' आणि आपण त्यातले नाही असं वाटत होतं. पण महेश बोलला

“अरे नाही बघ तुला जमेल”

आणि ‘बगळा’ पोटुशी राहिला.

मी मह्या म्हणालाय म्हणून लिहीतो म्हणलं. पण कादंबरी? ती खूप मोठी असते, खूप विचार मोठा लागतो, अनुभव हा हवाच. आणि महत्त्वाचं टाईपपण करावं लागतं खूप भरपूर. आणि गेली कित्तेक वर्ष टीवीसाठी दिग्दर्शन आणि तीस सेकंदाच्या कॉप्या लिहणाऱ्या माझ्यासारख्याला ते जमेल का?

आदमी एक प्रश्न अनेक.

पण महेश पुनः उवाचला,

“प्रसाद्या तू लिही जमेल तुला आणि कसं आहे त्या निम्मिताने तुझ्या स्क्रिप्टला आणखी मजबूती येईल नवं काहीतरी मिळेल ना” आणि त्याच्या स्क्रिप्ट को मजबुती या विधानाला मी कॉन्व्हिन्स झालो. बम भोले म्हणत लॅपटॉप समोर बसलो.

बगळयाचं कथासूत्र, सुरुवात, मध्य आणि द एन्ड सगळं माझ्या डोक्यात आणि पेपरवर आधीपासून होतंच. पण फॉर्म वेगळा होता. मी लिहलेली पटकथा होती आणि आता लिहायची होती 'कादंबरी' ती कशी होणार.

प्रश्न?.

उत्तरासाठी फोन केला पण मह्या पहाटे ११च्या आत उठतंच नाही. मग ? आजून ६ तास बाकी होते. तरी मी लॅपटॉप उघडलाच होता. मग सवयीनं कीज दाबायला सुरुवात केल्या रोमनमधून मराठीत काहीतरी आकारलं जात होतं. लिहिण्याची टोट्टल प्रोसेस 'ऑटो'मोड मध्येच. मी लिहिताना काही ठरवलं नव्हतंच म्हणजे तसंही काही ठरवण्याइतकी योग्यता किंवा माझा तितका वकूबही नव्हताच. चार दोन चांगल्या कादंबऱ्या वाचल्या होत्या पण याक्षणी ते काही डोक्यात नव्हतंच. पण १३/१४ वर्ष काम करत असतानाच्या अनुभवानं एक शिकलो होतो

“करत गेलं की काहीतरी होतंयच”.

आणि तसंही मी केलेल्या नोकऱ्यात मी एकाच प्रोफाईलवर अजिबात काम केलेलं नाही नेहमीची सुरक्षितता त्रासदायक वाटायची. टीव्ही'शोज'चं डिरेक्शन करताना मला नेहमी त्याच्या लिखानात सुद्धा उत्सुकता असायची. शोज लिहिताना ऍड लिहिणारे भारी वाटायचे. टीव्ही करताना रेडिओ आवडायचा. अन रेडिओ करताना प्रोमोज. त्यातलं chllenge खुणवायचं. एकंच फंडा होता आपण जे पण करायचं पडून, आपटून, झोकून करायचं, हातचं राखून काहीच नको. थोडक्यात माझ्या अंगात किडे अन मला लागत्या घोड्यांची खूप आवड. आताही मी काही तरी नवीन घेतलेलं करायला ते पण आयुष्यात आधी कधीच नं केलेलं कादंबरी आणि मी.

वर्ड फाईलचा इंटरफेस कोरा होता. आणि टाइपिंग मला करता येत होतं. मग काय दे दणादण. महेश उठेपर्यंत ४/६ प्रकरणं लिहून झालेली. ती त्याला दिली पाठवून आणि फोन करून सांगितलं त्याला म्हटलं फीडबॅक दे. तो बोलला तोंड धुवून देतो. मी मग त्याचं आटपेपर्यंत मी लिहलेलं वाचू लागलो. लिहण्याची सुरुवात मी अगदी स्क्रिप्टमध्ये होती तशीच केली होती. आणि लिहिताना मला अजिबात जाणवलं नव्हतं पण आता मीच लिहलेलं वाचताना लक्षात आलं की, मी मराठीत लिहिताना बोलल्यासारखं लिहिलेलं आणि लिहिन्यात ऑटोमॅटिक माझी बोली भाषा आलेली. वाचलं अन म्हणलं 'गयी भैंस पानी में' आपला प्रकाशक आता आपल्याला तात्काळ 'तखलिया' बोलणार. पण... झालं उलटंच तो एकदम झुमो नाचों गावो मूड मध्ये बोल्ला

"तुला सापडलंय आता थांबू नको” त्यानं मग मला सांगितलं तू ज्या भाषेत लिहतोय तसंच लिही. आणि मग त्यानं मला सांगितलं की कशे एकाऐवजी अनेक न्यारेटर माझ्याकडून वापरले गेलेत. मला त्यानं मला मी लिहलेलं उकलून दाखवायला चालू केलं. मी काय बरं लिहलंय, माझ्याकडून काय चांगलं आलंय, कसं आणखी चांगलं येण्याच्या शक्यता आहेत, चिंत्याच्या स्टोरीत कुठंच चिंत्या येऊन कसा काही बोलत नव्हता, आणि तेच किती चांगलं आहे वैगेरेवैगेरे. थोडक्यात माझी म्हैस पाण्यात जाऊन आता पव्ह्नी खेळूलालती. ती डुबली नव्हती.

आता मला कळूलालतं की की मी चिंत्याची गोष्ट तशीच रचत चाललोय. जशी आपण नकळत कोण्या 'फलाण्या'ची रचतो. त्या फलाण्याबद्दल घरात आई बोलते. तसं बाहेर बाबा बोलतीलंच असं नाही मग शेजार पाजारचे, गावातले,गावाबाहेरचे अशे सगळे आपआपलं व्हर्झन बोलतात आणि ज्याला जसा तो 'फलाना' दिसलाय तसं ते आपल्यासमोर आणत जातात अगदी आपण लहानपणी ऐकीलेल्या 'सात आंधळे अन एक हत्ती' या गोष्टीतल्यासारखं. प्रत्येक आंधळ्याच्या हातात जो पार्ट येतो तसाच त्याला हत्ती दिसतो म्हणजे कुणी कान चाचपडल्यावर त्याला हत्ती सुपासारखा वाटतो तर कुणी तोच हत्ती त्याची सोंड चाचपडून मोठ्या पाइपसारखा आहे म्हणून सांगतो. थोडक्यात या सगळ्यांच्या तुकड्यातुन फलान्याचा कहाणीचा कोलाज आपल्या डोक्यात आकार घेत जाते...'बगळा' मधल्या हिरोचं, चिंतामण पुरुषोत्तमराव सरदेशमुखचं म्हणजे चिंत्याचं अगदी तसंच झालेलं. लिहण्याची सुरुवात झाली ती त्याच्या दोस्तांच्या सांगण्यावरून आणि त्या दोस्तानं त्यानं चिंतूला जितकं पाहिलं तितकं दाखवलं आणि जिथं त्या दोस्तानं चिंत्याला आणून सोडलं तिथून ज्यानं कुणी चिंतूचा हात पकडला त्याच्याप्रमाणे चिंतू चालत-वाहत गेला. मग आई, बाबा, काका, आव्वा, दोस्तायची फौज, गुरुजींचे दल, शंकरमामा, पिंकी, केशा etc etc सांगत गेले आणि चिंतूचं जग उभा राह्यलं.

पटकथा लिहिताना सगळ्या गोष्टी दिसतील अशा लिहाव्या लागतात उदाहरणार्थ आपण जेव्हा लिहितो

"...आणि त्याच्या मनात प्रश्नांचं काहूर माजलं होतं" ते पडद्यावर दाखवणार कसे ? त्याची ही अवस्था चितारणार कशी ?? त्यामुळे मग सीन घडवावा लागतो जेणेकरून त्याची ती अवस्था लोकांसमोर येईल. मी तसंच लिहिलं जितकं लोकांना शब्दांमधून दिसेल उगीचंच शब्दांचे वाफारे मांडणं माझ्या कुवतीबाहेरचंच होतं. चिंतूच्या जागी मी मला नकळत ठेऊन दिले होते त्याकाळात मग माझ्या आजूबाजूला जे कोणते इंटरेस्टिंग एलिमेन्ट्स होते किंवा मला ते तसे वाटले त्यांना मी घेऊन आलो जशे गल्ल्या बोळं,परिसर, वातावरण, लोकांची नावं जे जे मला भावलं ते ते मी उचललं आणि पेपरवर ठेवलं. जसं गर्जे माझ्या वर्गात होता त्याच्या वडिलांचं घड्याळाचं दुकान होता पण तेवढंच खरं. तो नापाश्या,हडकुळा वैगेरे नव्हता त्याच्यात मी दुसरा कुणी मिसळलेला. संदीप नकाशे याच नावाचा माझा शाळेतील मित्र, तो पण बोबडा होता आणि भरडी सुपारी खाऊन त्याची जीभ जड झाली होती. तुम्ही तसं करू नका असं आमचे सर सांगत तिथून मी संदीप उचलला. मग त्याची आई मी आमच्या आजोळी पाहिलेल्या पाटील काकुवरून उचलली त्याचं मोठ कुंकू डोक्यात राहिलेलं. आणि त्याचं घर मी एका माझ्या दुसऱ्या मित्राच्या घरावरून उचललं. त्याची चिडखोर आजी मी आमच्या भावकीतल्या एका म्हातारीवरून उचलली. आणि या वेग वेगळ्या सगळ्यांची मोट बांधून त्याचं एक कुटुंब बनवलं आणि ते बगळ्यात वापरलं. बगळ्यात येणारं प्रत्येक पात्र मी कुठे नं कुठे पाहिलेलं आहे. कोणाचं दिसणं घेतलं आणि कुणाची बोलण्याची लकब घेतली. कुणाचा आवाज घेतला आणि माझं बगळ्यातलं पात्र उभं केलं. आणि एकदा माझी पात्र उभी राहिली त्यांचं दिसणं असणं घर बार ठरलं की मग मात्र त्यांनी जसं मला समोर नेलं तसं मी जात गेलो. माझ्या मर्जीप्रमाणे त्यांना वापरलं नाही. त्यांनी जशी कथा पुढे नेली तशीच ती मी टाईप केली. मला नेहमी असं वाटत आलेलं की बोली प्रत्येकाची स्वतंत्र असते. तोच शब्द, तीच भाषा प्रत्येकजण आप आपल्याप्रमाणे वापरत असतं, उच्चारत असतं. म्हणून मग मी जेंव्हा लिहीत गेलो तेंव्हा पात्रांच्या प्रमाणे बोलत पण गेलो. आणि जो जसं बोलेल असं मला वाटत होतं तशेच्या तशे उच्चार मी टाईप करत गेलो. मग त्यामुळे एकच शब्द कुठे हृस्व आला कुठे दीर्घ.

'बगळा' मी आधी जे लिहिलं होतं जितकं लिहलं होतं ते सगळं रोमन मराठीतून. वाचताना कधी कधी माझं मलाच ते आप लिखे खुदा पढे सारखं व्हायचं . ते तसं बाड टाईप करायला सुद्धा कुणी घेत नव्हतं. मग आम्ही ते टाईप करण्यासाठी सोपं व्हावं म्हणून स्वतः हातानी लिहायचं ठरवलं. आणि महेशने ते मुद्धाम मला तसं सांगितलं की कुणी करण्यापेक्षा तूच कर. मग हातानी लिहीत असताना बऱ्याच वेळेला त्यात सुधारणा होत गेली. काही नवं सुचलेलं टाकता आलं आणि जुनं आता जून वाटत होतं ते माझं मलाच उडवता आलं. थोडक्यात साधारण महिनाभर चाललेलं हे काम आमच्या पथ्यावर पडलं. याच दरम्यान पार प्रकाशनचा बगळा लोकांपर्यँत पोहचावा म्हणून त्याचं शून्य पैसे कॅम्पेन करायचं ठरवलं. आणि पात्रांच्या वन लायनर व्हाट्स अँप आणि फेसबुकवर टाकायला सुरुवात केली. त्यासाठी वन लायनर लिहिताना सुद्धा मला बऱ्याच वेळेला काहीतरी मस्त मिळायचं आणि मग ते बगळ्यात पेरलं जायचं. या वन लायनरचा सगळ्यात मोठा फायदा म्हणजे या वाचूनंच मनोज मानेने स्वतःहुन याचं मुखपृष्ठ करण्याची इच्छा जाहीर केली. आणि त्याने ३ मुखपृष्ठ डिझाइन्स बनवून दिले. ते तिन्ही इतके सुंदर होते कि मग महेशने मोठ्या मुश्किलीने त्यातले दोन बाजूला ठेऊन एक निवडलं. गणेश वसईकर, वार्जेश सोलंकी यांनी बगळ्याचं वाचन करून आम्हाला प्रोत्साहित केलं. पहिलटकर माझा आत्मविश्वास वाढवला. आणि सगळ्यात महत्वाचं बऱ्याच लोकांनी बगळ्याची भाषा नागर करा किंवा बोलीभाषेचा फक्त फ्लेवर वापरा म्हणजे लोक स्वीकारतील अशा हितचिंता व्यक्त केल्या असताना देखील आम्ही उदगिरी बोली ठेवणार या आमच्या मताला त्यांनी कॉन्फिडन्टचं टॉनिक पाजलं. आणि

आणि साधारण अथक पूर्णवेळ सहा महिन्यामध्ये महेशलीलापंडितांची पारावर बसून आमच्या बगळ्याची साठा उत्तराची कहाणी पांचा उत्तरी सुफळ संपूर्ण झाली.

ही कादंबरी निर्मितीची प्रक्रिया, श्री. बाळासाहेब घोंघडे यांच्या नव साहित्यास वाहिलेल्या "अक्षरपेरणी" या सकस मासिकाच्या जुलै ऑगस्टच्या अंकातून पूर्वप्रकाशित.

बगळा

लेखक :- प्रसाद कुमठेकर.

प्रकाशक :- महेशलीला पंडित

पार पब्लिकेशन्स

किमत :- ३००

दूरून डोंगर साजरें........ (प्रवास वर्णन - भाग एक)

1. प्रयाण !

आम्ही बॅंगलूरहून कॅनडाला आल्याला 11 जानेवारी 2017 ला सहा महिने झाले. हे सहा महिने कसे गेले कळलंच नाही. इकडे येण्याआधी कॅऩडा हा प्रदेश कसा असेल अशी उत्सुकता होती.

2016 जुलैच्या १0 तारखेला आम्ही दोघे बेंगलूरूहून निघालो. ऐन वेळी घोटाळा होऊं नये म्हणून हिने टॅक्सी संध्याकाळी 5 वाजतांच बोलवावी असं ठरवलं. फोन केल्यावर टॅक्सी 3 वाजतांच आली. ड्रायव्हर “नानू कायता इद् देने” (मी वाट पहातो) म्हणून गाडीत झोपला. त्याने मीटर आम्ही गाडीत बसल्यावर चालूं केलं. त्याने इमाने इतबारे गाडी साडेसहाच्या सुमारांस केंपेगौडा विमानतळावर आणली. आम़चं अवज़ड सामान ट्रॉलीत चढवून दिलं. इथून आमच्या पुढच्या प्रवासाला सुरूवात झाली.

आम्ही विमानतळाच्या आवारात शिरलो. मी Wheel chair (ढकल खुर्ची ) च्या शोधात निघालो. एक गणवेषातला माणूस व्हील चेयरजवळ उभा होता. त्याच्याकडे चौकशी करावी म्हणून गेलो. हिने त्याला कानडीत विचारलं. त्याला कानडी समजत नसावी असं मला वाटलं. मी हिंदीत विचारलं. त्याने व्यवस्थित उत्तर दिलं. त्याने आम्हाला पायी Air France च्या ऑफिसापर्यंत आणून सोडलं.

Air France च्या ऑफिसात शुकशुकाट होता. अंधारातच एक गणवेषातली तरूण बाई कंप्यूटरवर काम करत होती. हिने सुचवलं म्हणून मी त्या बाईकडे चौकशी केली. तिने माझा पासपोर्ट घेऊन कंप्यूटरवर पहाणी केली. आम्हा दोघांकरता wheel chair आणि diabetic – vegetarian food असं कन्फर्म केलं.

मला लघ्वीला जायचं होतं. ही सामानाच्या ट्रॉलीवर लक्ष ठेवून एका खुर्चावर बसली. मी थोड्या अंतरावर असलेल्या wash room मध्ये जाऊन लघ्वी करून परत निघालो. चालता चालता उजव्या पायात अतिशय कळा येऊं लागल्या. कसाबसा आपल्या जागेवर आलो. हिने लगेच मला समोरच्या Air France च्या ऑफिसात पुन्हा चौकशी करायला सांगितलं. “नेकु काल वली” (“माझा पाय दुखतोय”) या माझ्या उत्तराला हिने नाक मुरडलं. “नाल अडी पोना अंद आफिस. चुम्मा ड्रामा ” (“चार पावलांवर तर ते ऑफिस आहे उगीच नाटक ”) “ड्रामा अल्ला, निजम्मा ओरबाड काल वली ” (“नाटक नाही, खरंच पाय फार दूखतोय”) याखेरीज माझ्याकडे उत्तर नव्हतं. माझ्या शेजारच्या रिकाम्या खुर्ची वर एक काळी एयर होस्टेस येऊन बसली. तिला मी इंगलिशमध्ये सांगितलं. एयर फ्रान्स चं ऑफिस उघडलं होतं. तिथे एक गणवेषातला माणूस काम करत होता. त्या माणसाक़डे त्या एयर होस्टेसने जाऊन सांगितलं. “The man behind the counter will attend to you within 5 minutes” असं ती मला म्हणाली. तो माणूस आला. त्याने सर्व नीट समजावून घेतलं आणि आम्हांला सांगितलं. आम्हां दोघांकरता शाकाहारी जेवण, व्हील चेयर आणि हो ! विमानात बसायच्या जागाही त्याने राखून ठेवल्या. हिच्याकरता खिडकीजवळ, माझ्याकरता हिच्या शेजारी आणि त्यानंतर रिकामी जागा. मला अधून मधून वॉश रूमला जाण्याची सोय ! चेक इन काउण्टरवर तोच असणार असंही म्हणाला.

योग्य वेळी व्हील चेयर घेऊन गणवेषातले दोन इसम आले. त्या दोघांनी आम्हाला व्हील चेयरवर बसवून सर्व formalities करून घेऊन प्रतीक्षा कक्ष waiting longue पर्यंत आणलं. हिने चांगल्या मनाने शंभर रुपये देऊ केले. “नाऊ इब्बुरू इद्देवे” (“आम्ही दोघे आहोंत”) असं म्हणून त्यानी आणखी शंभर रुपये घेतले. विमानाच्या प्रवेशद्वारापर्यंत त्यानी आम्हाला व्हील चेयरने आणलं. त्यानंतर एका एयर होस्टेसने आम्हाला आमच्या जागेवर बसवलं. आमच्या हॅणड बॅग्स वरच्या रॅक्सवर ठेवून दिल्या. आम्ही आमच्या जागेवर स्थानापन्न झालो.

अकरा जुलै 2016 च्या मध्यरात्री पावणे दोनच्या सुमारांस विमानाने आकाशात झेप घेतली. विमानात बसण्याची ही माझी पहिलीच वेळ नव्हती. यापूर्वी कित्येकदा मी विमानाने प्रवास केला असेन, तरी विमानाचं उड्डाण (take off) पहायची हौस काहीं औरच ! या खेपेला मिट्ट अंधार, शिवाय ही खिडकीशेजारी बसून झोपलेली, काहीं दिसण्यासारखं नव्हतं, पण माझी निराशा झाली नाहीं ! समोरच्या टी.व्ही. स्क्रीनवर take off चं दृष्य दाखवलं जात होतं !

विमान आकाशात आल्यावर (airborne) कंबरेचे पट्टे (seat belts) काढायची सूचना झाली. मी वॉश रूमला जाऊन आलो. आमच्याकरतां खांस जेवण सर्वांच्या आधी आलं. ते शाकाहारी आसल्याची मी खात्री करून घेतली. जेवणानंतर “coffee or massala tea?” असं विचारत एक पुरूष steward आला. मी कॉफी मागितली. हिने मसाला चहा मागवला. कॉफीचं तंत्र मला समजलं नाही. कॉफी मिळमिळित लागली. त्याऐवजी मसाला चहा बरा लागला असता असं वाटलं.

सर्व प्रवासी झोपायच्या तयारीला लागले. माझ्यासमोर तीन पर्याय होते. झोप आल्यास झोपावं, किंवा समोरच्या टी.व्ही. वर चित्रपट पहावे, किंवा इतर सहप्रवाश्यांची हालचाल पहावी. अधून मधून मी दोन-तीनदा वॉशरूमला जाऊन आलो. सबंध प्रवासात माझा पाय दुखला नाही अरूंद जागेत जखडून बसल्यावर माझा पाय दुखेल अशी मला शंका होती पण तसं काही झालं नाही. डुलकी लागली तेंव्हा झोपलो. समोरच्या टी.व्ही. वर काय पहावं हे समजलं नाही. मला अजून लहान मुलांसारखी कार्टून पहायची हौस आहे, पण त्याचाही कंटाळा आला. अचानक मला टी.व्ही.वर नकाशा दिसला. आमचं विमान कसं आणि कुठे चाललंय हे पहायला मिळालं. सहज शेजारच्या aisle सीटवर माझी नजर गेली. एक मध्यम वयाची बाई आपल्या अंगाचं मुटकुळं करून बसल्या जागेत झोपायचा प्रयत्न करत होती. ती बाई तामिळ असावी असं मला वाटलं. मी माझ्या पत्नीशी तामिळमध्ये बोलतांना या बाईने पाहिलं असावं, असं तिच्या हावभावावरून वाटलं. “यंग पोरीं गS?”(कुठे जाणार आहांत हो?) इथून जुजबी संवाद झाले. ही बाई पॅरीसला उतरणार होती हे समजलं. वेळ बरा गेला.

• सकाळ झाली. माझ्या मनग़टी घ़ड्याळात सकाळचे सात वाजलेले पाहिले. “When will I get my breakfast?” मी एका एयर होस्टेसला विचारलं. “ Within half an hour” असं उत्तर मिळालं. साडेसातच्या सुमारांस न्याहारी आली. मी माझ्या ताटावरलं आवरण उघडलं. एका पुडक्यावर “NON VEGETARIAN” असं लाल अक्षरांत इंगलिशमध्ये छापलं होतं. मी चपापलो. समोरच्या तामिळ बाईने माझी अवस्था पाहिली. “इदु सापडला मं गS, पर्वा इल्लैं गS” (हे खायचं असतं हो, हरकत नाही हो.) अशी ग्वाही दिली. “इदु अश़ैव. नां सापडले” (हे मांसाहारी मी खाणार नाही) मी उत्तरलो. “इल्लैंगS इदु शैव तानंगS” (नाही हो, हे शाकाहारीच आहे हो). ती ठांसून म्हणाली. “धडपडला इंग्लिशले “ऩॉन व्हजिटेरियन्” नु अच्च पोटिरकु” (मोठ्या थाटात इंग्लिशमध्ये चक्क NON VEGITARIAN असं छापलंय) मी म्हणालो. माझं समाधान झालं नाही असं पाहून तिने पुढच्या रांगेत बसलेल्या एका जोडप्याला विचारलं. त्यानंही इंगलिशमध्ये असंच उत्तर दिलं. मी एका एयर होस्टेसला विचारलं. ती घाईगर्दीत होती. म्हणून तिचं बोलणं मला समजलं नाही. तामिळ बाईला इथल्या भागाच्या प्रवासाचा अनुभव असावा असं मला वाटलं. शिवाय मला भूक लागली होती. मी माझ्या ताटातले सर्व पदार्थ खाल्ले. हिने सावधपणे आपल्या ताटांतलं नॉन व्हेजिटेरियनचं पुडकं बाजूला ठेवलं. थोड्या वेळाने उष्टी ताटं गोळा करायला एक स्टेवर्ड गाडी ढकलत आला. मी त्याला विचारलं. त्याने चूक कबूल केली. “Sorry” म्हणाला. हिच्या ताटातलं नॉन व्हेजचं पुडकं त्याने परत घेतलं. “Shall I bring something else” असं त्याने विचारल्यावर हिने “no” म्हण्टलं. मी ह्या खेपेस मसाला चहा मागवला. बरा लागला.

हाच स्टेवर्ड मला वॉशरूमला जातांना भेटला. पुढच्या प्रवासाकरता मी व्हेज फुड आणि व्हील चेयर बद्दल परत एकदा खात्री करून घेतली. त्याने खात्री दिली. बोलता बोलता विषय निघाला. “You are coming from Bangalore?” त्याने विचारलं. “Yes” मी उत्तर दिलं. “Oh! I am going to Bangalore in this plane in the return flight” असं म्हणतांना त्याचा चेहरा आनंदला. “Good luck” मी म्हणालो.

माझ्या मनग़टी घड्याळात सकाळचे अकरा वाजले होते, पण समोरच्या टी.व्ही, वरल्या नकाशात साडे आठ वाजलेले दिसले. “You will have to wait for wheel chairs till all the passengers alight” तो स्टेवर्ड म्हणाला. ते समजण्यासारखं होतं. विमान पॅरीसला “चार्ल्स ड गॉल” विमानतळावर उतरलं. विमानाच्या दारात आमच्याकरता दोन व्हील चेयर्स तयार होते. ते ढकलायला गणवेषातले दोन इसम आले. आम्हा दोघांची फारकत होऊ नये म्हणून दोघांचे व्हील चेयर्स जवळ-जवळ ठेवायला सांगून ठेवलं. चिरिमिरी द्यावी लागणार नसल्याची खात्री करून घेतली. त्या दोघांनी आम्हांला सर्व formalities करून टोरंटोला जायच्या वेटिंग लॉन्जमध्ये आणून एका खुर्चीवर बसवलं. “35 minutes before your next flight either we or somebody else will come and take you to the plane” असं म्हणून ते दोघे निघून गेले.

पॅरीसला कमीत कमी चार तास वाट पहावी लागणार होती. आम्हाला आमच्या ट्रॅव्हल एजंटने अमेरिकन डॉलर्स दिले होते ते मी हिच्याकडे दिले होते. हिच्याक़डून मी 20 डॉलरची नोट घेतली. हिला सामानाबरोबर ठेवून मी कॉफीच्या शोधात निघालो. एका स्टॉलमध्ये चौकशी करायला गेलो. तिथल्या बाईला माझं म्हणणं समजलं नसावं. मला इतकंच समजलं की तिथे अमेरिकन डॉलरस चालणार नव्हते. एका मशीनीत एक माणूस सॉफ्ट ड्रिंक्सच्या बाटल्या भरत होता. त्याला मी विचारलं त्यानेही “नो डोलार” असं उत्तर दिलं. मी पुन्हा एकदा पहिल्या स्टॉलवर गेलो. या खेपेस दुसरी बाई होती. गर्दी ओसरल्यावर तिने माझ्यकडे लक्ष दिलं. दोन कप कॉफी डिस्पोसेबल मग्स मध्ये दिले. 20 अमेरिकन डॉलर्सच्या बदल्यात 5 डॉलर्स घेऊन 15 डॉलर्सच्या ऐवजी यूरोची मोड दिली. आमच्या कॉफीची सोय झाली.

आमच्या मोबाईल्सच्या बॅटरीज चार्ज करायच्या होत्या. हिचा मोबाईल चटकन् मिळाला. मला माझा मोबाईल आमच्या कॅरी बॅगमध्ये शोधून मिळेना. जास्त शोधतांना सामान विस्कटेल आणि हिला राग येईल ही भीति होतीच. तसंच झालं. हिला शोधून मोबाईल मिळला नाही. हिने माझ्यावर गबाळेपणाचा आरोप करून तोंडसुख घेतलं. मला त्याबद्दल वैषम्य वाटलं नाहीं. मोबाईलसारखी मौल्यवान वस्तु दिसेनाशी होते, त्यापेक्षा त्यातला डेटा गैर इसमाच्या हाती लागण्याची भीति जास्त. मी मनांतल्या मनांत श्री साईबाबांचं स्मरण केलं. कॅनडाला पोहोचल्यावर त्यांच्या मंदीराला जाऊन दानपेटीत दक्षिणा घालीन असं सांकडं घातलं. आणि हिला तो मोबाईल कॅरी बॅगमध्ये मिळाला. हिने तो रागारागाने मला दिला. मी शांतपणे आधी कॅनडात असलेल्या माझ्या मुलीला आम्ही पॅरीसला सुखरूप आलो असा मेसेज पाठवायचा प्रयत्न केला. तो मेसेज गेला नाही. मी माझ्या भाचीला गोव्याला असाच मेसेज पाठवला. तो व्यवस्थित गेला. माझं समाधान झालं. मी दोन्ही मोबाईल्सच्या बॅटरीज चार्ज करून घेतल्या. मी माझा लॅपटॉप चालू करायचा प्रयत्न केला. लागेना. नाद सोडला.

वेळ घालवायला मी आजूबाजूला पॅरीसच्या विमानतळाचा परीसर पाहू लागलो. इतर प्रवाश्यांकडे दृष्टी घातली. त्यांचे चित्र-विचित्र पोषाख पाहिले. माझी नजर कांही अंतरावर उभ्या असलेल्या एका माणसाकडे गेली. काळा, पण सुदृढ, उंच आणि खरोखर आकर्षक ! चेहरा ओळखीचा वाटला. कदाचित टी.व्ही.वर पाहिला असावा. आठवलं. क्रिकेट कॉमेंट्री करणारा असावा. नांव आठवेना. हिच्या विरोधाला न जुमानता मी त्याच्या समोर गेलो. “ Excuse me, I think I have seen you on the TV as a cricket commentator. Your face is quite familiar” मी म्हणालो. “ You mean ‘Iyan Bishop’?” तो म्हणाला. खरंच ! मला आठवलं. “ But I am not him” तो म्हणाला. हे कदाचित त्याचं सावधगिरीचं धोरण असावं असं मला वाटलं. “Oh ! You are his ‘look-alike?’” मी विचारलं. त्यावर तो दिलखुलास हंसला. त्याने हस्तांदोलन केलं.

विमानाच्या प्रवासात असंच कोणी तरी अचानक पहायला मिळतं. मागे मी मुम्बईहून बॅंगलोरला जातांना मुम्बईच्या विमानतळावर मला प्रसिद्ध ऩट दिलीप कुमार आणि सायरा बानू हे जोडपं दिसलं. अनिल कपूर,रजनीकांत, राज बब्बर, श्रीदेवी, वगैरे दिसले. मी त्याना भेटायला सामोरा गेलो नाही तरी दुरून पाहिल्याचं समाधान झालं. बेंगलूरला आसरानी, सी. एस. दुबे ह्यांच्याशी जुजबी गप्पाही झाल्या. मागे एकदा माईकेल फरेरा ओझरता दिसला होता. मला बिलीयर्डस ह्या खेळाबद्दल फार कमी माहिती होती पण त्याकाळी त्याला खूप प्रसिद्धी मिळाली होती. प्रसिद्ध सॅक्साफोन वादक (कर्नाटक शैली) डॉ. कदरी गोपालनाथ ह्या व्यक्तीचं दर्शन झालं. संतूर वादक पं. शिवकुमार शर्मा आणि उस्ताद झाकीर हुसेन (तबला वादक) ह्या दोघांचं दर्शन झालं. डॉ. एल् सुब्रमण्यम, व्हायलिन वादक (कर्नाटक शैली) आणि कविता क़ृष्णमूर्ती ह्या जोडप्याचंही दर्शन झालं. प्रसिद्ध गायिका अनुराधा पौडवाल ह्यांचही दर्शन झालं. आत्ता पॅरीसच्या विमानतळावर कदाचित रवि शास्त्री, सचिन तेंडुलकर, सुनील गावस्कर अनिल कुंबळे यांसारखे कोणीतरी दिसावं असं उगीचंच वाटलं.

पॅरीसच्या विमानतळावर कधी वॉशरूमला जायला, कधी मोबाईल्सच्या चार्जिंगकरता माझ्या चकरा झाल्या, पण माझा उजवा पाय अजिबात दुखला नाहीं । हा माझा नवा आजार नव्हता. कांही वर्षांपूर्वी ह्या आजारामुळे मी कोर्टात जायचं बंद केलं होतं. नाहीतरी वाढत्या वयाबरोबर ढांसळणारी प्रकृती म्हणूनही वकीली चालत नव्हती. माझ्या मुलीने आणि बायकोने पटवून दिलं म्हणून मी वकीली सोडून घरी बसून घरची कामं सांभाळू तागलो. आत्ता विमानतळावर जास्त पायपीट करावी लागू नये म्हणून पदोपदी व्हील चेयरची सोय करावी लागत होती. ह्या क्षणी पायाचं दुखणं नाहीसं झालं होतं.

हळूं हळूं घड्याळाचे कांटे पुढे सरकले. टोरंटोला जायच्या गेटवर तयारी दिसली. कौण्टरवर गणवेषातली एक गोरी बाई होती. तिला मी विचारलं. व्हील चेयरची चौकशी केली. “Please wait ” म्हणाली. व्हील चेयर्स दिसेनात. किंवा ती ढकलणारी माणसं दिसेनात. विमानात जाणारे प्रवासी ओसरले. मी गोंधळलो. मी पुन्हा त्या बाईला विचारलं. व्हील चेयरची चौकशी केली. ह्या खेपेस गणवेषातल्या दोन काळ्या मुली तिथे व्हील चेयर पाशी उभ्या असलेल्या दिसल्या. त्या दोघी आम्हा दोघांकरताच वाट पहात असाव्यात अशी खात्री झाली. मी त्या दोघींना विचारून खात्री करून घेतली. मी हिला हांका मारून बोलवूं लागलो. सर्व सामान घेऊन येतांना तिला त्रास झाला. लॅपटॉपचं वजन जड झालं. हिने त्यावरून त्रागा केला. व्हील चेयरवर बसल्यावर गणवेषातल्या काळ्या मुलीने पासपोर्ट मागितला. सर्व formalities आधीच संपल्या असं समजून हिने पासपोर्ट बॅगेत घातले होते. परत बॅगेतून उपसावे लागले म्हणून पुन्हा हिचा त्रागा. “Can you walk the distance up to the aircraft?” त्या मुलीने विचारलं. आत्ता मात्र हद्द झाली ! मीही इरेला पेटलो. “Nothing doing ! We are taking the wheel chairs” मी उत्तरलो. आम्हां दोघांना बराच वेळ व्हील चेयर वर बसवून त्या दोघी आपसांत कुजबुजत हंसत उभ्या राहिल्या. शेवटी एकदाचं त्यानी आम्हांला विमानाच्या अंतरभागात आणलं. एयर होस्टेसने आम्हाला आमच्या जागेवर बसवलं. आमच्या एयर बॅग्स वरच्या कॅरीयरवर ठेवून दिल्या. आम्ही seat belts बांधत असतांनांच विमान सुटलं. पुन्हा एकदा मी विमानाचं उड्डाण (take off) समोरच्या टी. व्ही. वर पाहिलं. विमानाच्या प्रवासाचं द़ृश्यही समोरच्या टी.व्ही. वर नकाशात पाहिलं. खाण्यात शाकाहारी पदार्थ मिळाले ह्याची खात्री करून घेतली. चहा-क़ॉफीबद्दल शंका नको म्हणून फळांचा रस (fruit juice) घेतला. आठ तासाच्या प्रवासानंतर विमान टॉरंटोला “पीयर्सन “ (Pearson) विमानतळावर उतरलं. व्हील चेयरची सोय झाली. निरनिराळ्या लिफ्ट्समधून आणि विजेच्या गाड्या (electric buggies) मधून आम्हाला सांभाळून शेवटी सर्व formalities करून आमच्या सामानासकट आम्हांला गेटमधून बाहेर आणलं गेलं. शेव़टच्या टप्प्यातून आणणारी गणवेषातली मुलगी भारतीय असावी असं मला वाटलं. “Are you Indian?” “आप हिंदुस्थानी है?” “हां, मै राजस्थानी हूं I” मला उत्तर मिळालं. आनंद झाला. परदेशात भारतीय व्यक्ती भेटल्याचा आनंद !

विमानतळावर आम्हाला घेऊन जायला माझी मुलगी आली होती. तिने आम्हांला आलिंगन देऊन स्वागत केलं.

2. नवं शहर ! सुंदर नगरी

मेघा (माझी मुलगी) - तिच्याबरोबर महेशही विमानतळावर आला होता. (महेश हा हिचा मामेभाऊ. तो इथे जवळजवळ 17 वर्षांपासून स्थाईक झाला आहे.) त्याने आपली मोठी मोटर कार आणली होती. आधी आम्हाला गाडीत बसवून त्याने आमचं सामान डिक्कीत ठेवलं. विमानतळावरून गाडी शहराकडे निघाली. डाव्या बाजूला steering wheel आणि गाडी रस्त्याच्या उजव्या भागाने Keep right चालवायची हा प्रकार मला नवा नव्हता. दहा वर्षांपूर्वी आम्ही दोघे दुबाईला मुलीकडे आलो होतो, तेंव्हा तो अनुभव मिळाला होता. फरक इतकाच की दुबाई उष्ण प्रदेश तर कॅनडा थंड प्रदेश ! इथल्या थंडीचा अनुभव अजून यायचा होता. दुबाईला आणि कॅनडाला पाहिलं तर रस्ते रुंद, विस्तीर्ण, स्वच्छ, सुंदर, सुबक आणि आकर्षक ! महेश गाडी चालवत असतांना त्याच्या गप्पाही चालूं होत्या. इथे रस्ते रुंद असून दुतर्फ शानदार इमारती दिसत होत्या. टोलेजंग- गगनचुंबी इमारती फारच कमी दिसल्या माणसांची वर्दळ – गर्दी अजिबात दिसत नव्हती. मोटर गाड्याच जास्त. पण या गाड्या व्यवस्थित, शिस्तबद्ध आणि तरी वेगाने जात होत्या. बघतां बघतां गाडी मेघाच्या घरासमोर येऊन उभी राहिली.

नात (तैशा) ने आलिंगन देऊन स्वागत केलं.

आम्ही मेघाच्या घरात प्रवेश केला. खरोखर छान आणि सुंदर आटोपशीर घर ! घरात शिरल्यावर प्रथम पांच पायर्या चढून बैठकीची खोली. परत सात पायर्या चढून दुसरी बैठकीची जागा, सैंपाकघर, त्यानंतर बारा पायर्या चढून झोपायच्या खोल्या, न्हाणीघर. घराच्या आजूबाजूला सुरेख हिरवळ. खरोखर रमणीय आणि सुंदर घर ।

जुलै म्हणजे इथल्या उन्हाळ्याची सुरूवात असं कळलं. हवेत गरमी तशी जास्त नव्हती पण थंडीही नव्हती. महेश थोडा वेळ गप्पा मारून व कॉफी-फराळ घेऊन परत गेला. आम्ही स्थिरस्थावर झालो. तेव्हढ्यात उषा (हिची मामे-बहीण- महेशची बहीण) तिचा नवरा रवि, तिची मुलगी नंदिता – असे येऊन गप्पा मारून गेले. ते कुटुंबसुद्धा इथे कॅनडामध्ये गेल्या 18 वर्षांपासून स्थाईक झालं होतं. संध्याकाळचे साडेआठ वाजले तरी चक्क ऊन होतं. हळूं हळूं नव्या वातावरणाची संवय होऊं लागली. खूप दिवसानंतर चपात्या, भेंडीची भाजी, लसणाची चटणी असे पदार्थ खाल्ले. रात्रीचे नऊ वाजले होते तरी फटफटीत उजेड ! फार उशीर न करतां आम्ही लवकरच झोपायला गेलो.

दुसरे दिवशी मुलीने आम्हाला आपल्या गाडीने शहरात नेलं. कविताकडे (महेशच्या बायको) कडे- तिच्या दुकानात नेलं. माझ्या मोबाइलला नवं सिम कार्ड बसवलं. एका साऊथ इंडियन हॉटेलात मिनि टिफिन घेऊन दिलं. आवडीचे पदार्थ- मसाला दोसा, इडली सांबार, रवा केसरी (शिरा) आणि कॉफी असे मिळाले. मुलीने आम्हाला एका हिंदु देवळाला नेलं. खरोखर खूप सुंदर आणि स्वच्छ ! नीटनेटकं आणि शांत ! असं देऊळ भारतात कुठेही पाहिल्याचं मला आठवत नाहीं. शांततेसाठी कुठे घंटाही दिसली नाहीं ! नाही म्हणायला एका विशिष्ट जागेत तबला-पेटी आणि गिटार अशी वाद्ये भजनाच्या कार्यक्रमाकरता म्हणून व्यवस्थित मांडून ठेवलेली दिसली. ! मुलीने तिथून आम्हाला उषाकडे नेलं. तिथून उषा, रवी सह आम्ही एका गुजराथी हॉटेलात जाऊन जेवलो. छान झालं.

कविता आपल्या दोन मुलांसह आमच्याकडे आली. मोठा मुलगा 15 वर्षांचा आणि धाकटा 12 वर्षांचा. मोठा मुलगा –आदित्य- कर्नाटक शैलीत खूप छान गायला. लहानगा आर्यन आपल्या वयाच्या मानाने खूप विद्वान वाटला.

कविताने आम्हाला साईबाबांच्या मंदिराला नेलं. माझ्या मनाप्रमाणे झालं. दानपेटींत कवितानेच दिलेली कांही नाणी घातली. विठ्ठल – रखुमाई आणि इतर देव – देवतांचं दर्शन झालं. शेगांवच्या गजानन महाराजांचं दर्शन घडलं. तिथले संचालक कोल्हापूरचे - मराठी बोलणारे होते. ठाकूर असं नांव ! गुरु पौर्णिमा – चांगला योग ! तिथून कविताने आम्हांला एका तामिळ देवळाला नेलं. तिथे मला तामिळ वाध्यार (पुरोहित) दिसले. बायकांच्या आंबाड्याप्रमाणे लांबलचक शेंड्या नीट गांठ मारून ठेवलेल्या- आणि शरीराचा वरचा भाग उघडा- अगदी माटुंग्याच्या भटजी प्रमाणे. मला बरं वाटलं. पौर्णिमा म्हणून तिथे श्री सत्यनारायणाची पूजा होती. आम्हाला उशीर होत होता म्हणून कविताने परत घरी आणून सोडायचं ठरवलं. 12 वर्षाचा तिचा मुलगा –आर्यन –तिथेच पूजेला थांबणार होता. तिथे त्याला पंडिताप्रमाणे मानलं जात होतं. महेशने त्याला नंतर घरी आणून सोडलं असं कळलं.

हिच्या वयाला 75 वर्षे पूर्ण झाली. त्यानिमित्ताने पार्टी झाली. मोजकेच लोक आले होते. पार्टी छान झाली. हिने मेणबत्त्या फुंकून विझवल्या व केक कापला. कौतुक झालं. (या केक मध्ये अंडं असतं की नाही असा मूर्ख प्रश्न मी विचारला नाहीं !)

हिची बहीण ”गीता“ फ्लॉरिडाहून आली. मुलगी आणि ही दोघी विमानतळावर जाऊन तिला घेऊन आल्या.

30 जुलै 2016 ला दुपारपासून पूजेच्या मांडणीला सुरुवात झाली. संध्याकाळी पूजेचा कार्यक्रम झाला. मला कांहींच करावं लागलं नाहीं. सर्वांबरोबर मी श्री विष्णु सहस्रनाम स्तोत्राच्या पारायणाला बसलो. त्यानंतर श्री हनुमान चालीसाचं पारायण झालं. मी बांसरी वाजवली, आजच माझ्या वाढदिवसाचा कार्यक्रम झाला. सर्वांच्या सोयीकरता आजचा दिवस निवडला गेला.

मला उषाने श्री शिव सत्यनारायण स्वामीच्या देवळाला नेलं. तिथे मला कर्नाटक शैलीतलं शास्त्रोक्त संगीत ऐकायला मिळालं. परत एकदा तमिळ वाध्यार (पुरोहित- गुरुजी) पहायला मिळाले. लहानगा आर्यन (कविता-महेशचा मुलगा) कर्नाटक शैलीतलं कंठ संगीत आवडीने ऐकत होता. एकाद्या जाणकार रसिकाप्रमाणे विशिष्ट ठिकाणी दाद देत होता. मला जास्त वेळ रहावलं नाही. उषाने मला परत आणून सोडलं.

उषा, कविता, माझी मुलगी-मेघा, उषाची मुलगी-नंदिता, सगळ्या शिताफीने मोटर कार चालवत होत्या. दहा वर्षांपूर्वी माझी मुलगी –मेघा दुबाईमध्ये गाडी चालवतांना मी पाहिली इक़डे प्रत्येकाला गाडी चालवता यायला पाहिजे अशी परिस्थिती. इकडे मोटर गाडी ही आवश्यक वस्तु मानली जाते.

-- अनिल शर्मा

क्रमश:

एकदा एका सरदाराने नाना फडणिसांना भोजनाचे निमंत्रण दिले. नानांना खूप करण्यासाठी त्या सरदारने भोजनाचा खास राजेशाही थाट ठेवला. आपण सरदार असल्यामुळे त्या कार्यक्रमात कसलीही कसर ठेवायची नाही हे त्यांनी आधीच ठरविले होते.

उषाने आम्हाला नंदिताच्या (तिच्या मुलीच्या) नृत्याच्या कार्यक्रमाला नेलं. कार्यक्रम छान झाला. मला माझ्या कॉलेजातल्या गॅदरिंगच्या कार्यक्रमाची आठवण झाली. उपस्थित तरूण मंडळी उगीचच हल्लागुल्ला करत होती, परत येतांना एके ठिकाणी मध्येच भर रस्त्यात कारंजातून पाणी उडत होतं-पाण्याचे फवारे उडत होते ते पाहिले, लहान थोर सर्वजण उन्हाळ्याचा आनंद घेत होते. मुलंच काय पण मोठी माणसं सुद्धा सचैल स्नान करत होती. हो- उन्हाळा म्हणून लोक आनंदाने-उत्साहाने वावरत होते.

इकडे मी सकाळी फिरायला जातांना मला रस्त्यात फार कमी लोक भेटत असत पण जे कोणी भेटत ते ओळखीचे असोत वा नसोत, अगदी आनंदाने हंसत शुभेच्छा देत असत. एके दिवशी मी घराच्या मागे असलेल्या हिरवळीत फिरायला गेलो तेंव्हा एक गोरी बाई एका लहानग्या काळ्या मुलाला घेऊन फिरायला आली. ते मूल तिचंच असावं असं मला वाटलं. सोबत एक काळी बाईही होती. मी थकलो होतो म्हणून तिथल्या लांकडी बांकावर बसलो. ह्या दोन्ही बायका आणि ते काळं मूल असे तिथेच बसले. त्या बायका माझ्याशी जे बोलत होत्या ते मला समजत नव्हतं. मी त्यांना मला नीट ऐकायला येत नाही हे माझ्या उजव्या कानाला लावलेल्या श्रवणयंत्राकडे बोट दाखवून सांगितलं. गोरी बाई पुढे सरसावली. I am an expert in hearing aids असं म्हणत तिने माझ्या उजव्या कानातलं श्रवणयंत्र नीट बसवलं. अधून मधून एक काळी बाई आपल्या कुत्र्याला फिरायला घेऊन येता जातांना भेटत असे. तिने पुरुषासारखे केंस छाटून ठेवले असल्यामुळे ती बाई आहे हे समजायला वेळ लागला.

नायगारा फॉल्सला जायचा बेत ठरला. मुलीने आम्हाला, मी, ही, तैशा, गीता या सर्वाना बरोबर नेलं. लहानपणी मी ह्या धबधब्याबद्दल पुस्तकात वाचलं होतं. आज प्रत्यक्ष पहायला मिळालं. ह्या नैसर्गिक चमतकृतीचं जवळून दर्शन घडलं. मुलीने एका giant wheel मध्ये बसवून ऊंच भागावरून सिंहावलोकन घडवून दिलं. पायपीट झाली खरी. रात्री मुलीने गरम पाण्याची रबरी पिशवी दिली. पायाचं दुखणं कमी झालं.

एका संध्याकाळी तळ्याच्या कांठावर आम्ही पायीं फिरायला निघालो. ते ठिकाण खूप छान होतं. परत येतांना माझ्या उजव्या पायाला कळा येऊं लागल्या. मला रस्त्याच्या कडेला एका दगडावर नातीने बसवलं. मुलगी लगबगीने घरी गेली. तिने आपली गाडी आणली आणि मला घरी आणून सोडलं. इतर सर्व पायी आले.

7 ऑगस्ट 2016. आज कॅनडात भारत दिवस साजरा होणार, त्यात “कुम् कुम् भाग्य” मधला हीरो शबीर अहलुवालिया भारतातून आला होता. हिने आणि गीताने त्याच्याशी हस्तांदोलन करून फोटोही घेतले, आणि ते फेस बुकवर छापून आले.

सायरस मार्फातिया नांवाचा मुलीचा एक मित्र येऊन आम्हा दोघांना भेटून गेला. पारसी माणूस पण गुजराथी छान बोलत होता. म्हणजे त्याच्या बोलण्यात पारसी उच्चार नव्हते.

मुलीने आधी दुर्गा देवीच्या नंतर बौद्ध देवळाला नेलं, बौद्ध देऊळ भव्य आणि सुंदर। त्यानंतर मुलीने आम्हाला एका भारतीय हॉटेलात जेवायला नेलं. मला जेवण जास्त झालं. घरी येईपर्यंत अस्वस्थ झालो. बोललो नाही. स्वस्थ पडून राहिलो. रात्री त्रास होऊं लागला. दरदरून घाम आला. हिने डोलो 650 ची गोळी दिली. मुलीने पंखा चालू केला. बरं वाटलं. मला शंका आली. हिला बोललो. हिने पटकन वाटीत साखर आणून दिली. रक्त तपासलं. 65 एम एल होतं. मुलीने मला एका डॉक्टरकडे नेलं. तपासून झालं. औषधं घेतलं

दुपारी गीता अमेरिकेला परत जायला निघाली. तिला विमानतळावर पोहोंचवायला, ही, मेघा, तैशा अशा जाऊन आल्या. रात्री मला कंबरेत डाव्या बाजूला दुखूं लागलं. (मूत खडा – kidney stone). हिने मला गरम पाण्याची रबरी पिशवी दिली. डोलो 650 ची गोळी दिली. दुखणं थांबलं. झोप छान लागली,

हिने माझ्या आवडीची कार्ल्याची भाजी बनवली. माझी प्रकृति बरी राहिली. हिने बार्ली वॉटर, मध आणि लिंबाचा रस असं मिश्रण दिलं. साबुदाण्याची खिचडी बनवली. माझ्या आवडीची भेंडीची भाजी आणि चपात्या असं जेवण मिळालं.

15 ऑगस्ट 2016. आज भारतात स्वातंत्र्यदिन साजरा होत होता. त्या निमित्ताने अभिवादनपर संदेश आले.

18 ऑगस्ट 2016 आज माझ्या पासपोर्ट आणि इतर रेकॉर्डप्रमाणे वाढदिवस. माझ्या वयाला 80 वर्षे पूर्ण झाली. त्यानिमित्ताने कौतुक झालं. 1941 साली मला विजापूरच्या पंचमित्र मराठी शाळेत घालतांना कोणीतरी माझ्या जन्मतारखेचा उच्चार अकरा ऑगस्ट 1936 ऐवजी अठरा ऑगस्ट 1936 असा केला म्हणून शाळेपासून ते आजतागायत सर्व रेकॉर्डसमध्ये अठरा ऑगस्ट ही तारीख पडली. म्हणून वर्षातून दोनदा माझा वाढदिवस। आज हिने माझ्या आवडीचं मोरखळी बनवलं. आज आम्ही देवळाला व तिथून उषाकडे गेलो. तिथे जनार्दन मामा, (हिचे मामा, महेश-उषाचे काका) सुभाषिनी मामी, त्यांची मुलगी अनीता, तिचा मुलगा अर्जुन असे अमेरिकेहून आले होते. तिथून आम्ही कविताकडे गलो. तिथे जेवण झालं. जेवणानंतर सर्वजण –मला सोडून- पत्ते खेळू लागले. (मी पत्ते खेळत नाही).

मुलीने तैशाला मर्फीक़डे- तैशाच्या वडलाकडे नेऊन सोडलं. घटस्फोट होऊनही माझ्या मुलीचे आणि जांवयाचे- दोघांचे आपसातले संबंध मैत्रीचे आहेत ही कौतुकाची बाब आहे. मागे माझ्या वकीलीच्या व्यवसायात घटस्फोटांच्या केसेसमध्ये मी शक्यतो पति-पत्नीमध्ये समझोता घडवून आणून घटस्फोट टाळायचा प्रयत्न करत असे. पण माझ्या मुलीच्या बाबतीत मी ढवळाढवळ केली नाही. 21 वर्षांपूर्वी आमच्या ऐयर जातीच्या मुलाऐवजी ख्रिश्चन मुलाशी लग्न करायच्या तिच्या निर्णयाला मी पाठिंबा दिला होता आणि आत्ता चार वर्षांपूर्वी तिने घेतलेल्या घटस्फोटालाही मी माझा पाठिंबा दिला.

1 सप्टेंबर 2016. आज नातीचा – तैशाचा वाढदिवसः तिच्या वयाला 17 वर्षे पूर्ण झाली. त्यानिमित्ताने संध्याकाळी पार्टी झाली. तिच्याच वयाच्या मैत्रिणी जमल्या होत्या.

मुलीने आम्हाला सार्वजनिक लायब्ररीला नेलं. लायब्ररी खूप छान वाटली.

15 सप्टेंबर 2016 आज मुलीला सुट्टी. संध्याकाळी देवळात श्री सत्यनारायणाच्या पूजेला आम्ही जाऊन आलो. श्री विष्णु सहस्रनाम स्तोत्राचं पारायण झालं. कथा झाली. प्रीतीभोजन झालं. जेवण छान झालं. मुलीने आम्हाला ”ट्रेलर पार्क” ह्या ठिकाणी नेलं. वाटेत दुतर्फा झाडांच्या पानांचे बदलते रंग दाखवले. हाही सृष्टीचा चमत्कार पाहिला. ‘ट्रेलर पार्क’ खूप छान आणि रमणीय वाटला. तिथे स्टीव्हने एक ट्रेलर भाड्याने घेतला होता. ते घर त्याने खूप छान मांडून ठेवलं होतं. मुलगी कामावरून आल्यावर तिने पिंक नांवाच्या पिकचरला नेलं.

26 सप्टेंबर 2016 मुलीने मला डॉ, गॉर्डन नांवाच्या एका डॉक्टरकडे नेलं. तिथे त्याची मदतनीस गुजराथी होती. ‘ केम छो, बद्धा सारू छे’ असे संवाद झाले. तपासून झालं. स्टीव्हकडे जायचा बेत ठरला. सकाळी साडेनऊ वाजता निघून तीन तासाच्या प्रवासानंतर आम्ही त्याच्या नव्या घराला पोहोंचलो. वाटेत पुन्हा एकदा मुलीने झाडांच्या पानांचे बदलते रंग दाखवले. स्टीव्हकडे पाहूणचार झाला. परत येतांना पावसाने गांठलं. मुलीने शिताफीने गाडी चालवली.

7 ऑक्टोबर 2016. उषाकडे जेवणाचा कार्यक्रम झाला. इतर सर्व जण पत्ते खेळत होते. मला आणि रविला त्यात इंटरेस्ट नव्हता. संध्याकाळी नातीला आणायला मुलीने रविला सांगितलं. रविने मला सोबत घेतलं. दीड तास जायला आणि दीड तास परतीयला असा प्रवास रवीबरोबर झाला.

8 ऑक्टोबर 2016. सकाळी साडेनऊ पर्यंत गीता आणि परीवार आला. उषा आणि परीवार नंतर आला. त्यानंतर आम्ही उषाक़डे गेलो. पावभाजीचा बेत छान झाला. गोपाल-शांती- टेक्सासहून, प्रताप कॅलीफोर्नियाहून असे आले होते. गोपाल-प्रताप हे दोघे भाऊ हिचे मावसभाऊ. त्यानंतर केरावके चा कार्यक्रम झाला. तो गोंधळ मला सहन झाला नाही.

9 ऑक्टोबर 2016.आज प्रथम गुरूलक्ष्मीमध्ये सर्वांना जेवण आणि महेशकडे विश्रांती असा बेत झाला. तिथे एम्. एस्. धोनी हा सिनेमा पाहिला.

10 ऑक्टोबर 2016. . आज दसरा म्हणून एके ठिकाणी पूजेचा कार्यक्रम झाला. प्रसादाचं जेवण मिळालं. हे लोक कानडी बोलणारे होते. मागे संजय सत्यनारायण, त्याची बायको आशा, मुलगा अर्जुन असे आमच्याकडे आले होते. 14 वर्षांचा अर्जुन तबला वाजवतो हे समजलं होतं. आज त्याने भजनात तबल्याची साथ केलेली पाहिली. ह्या मुलाला तबला शिकवायला दिवेकर नांवाचे गृहस्थ महीन्याच्या दुसर्या आणि चौथ्या मंगळवारी येतात असं कळलं. दिवेकर म्हणजे मराठी बोलणारे असावेत. त्यांची भेट झाली नाही. कदाचित होणारही नाही.

15 ऑक्टोबर 2016, आज मुलीने आम्हांला जिथे ती पूर्वी काम करत होती- त्या ठिकाणी – हडसन बे- इथे नेलं.

16 ऑक्टोबर 2016. आज मला मुलीने केंस कापायच्या सलूनमध्ये नेलं. एका तरूण बाईने माझे केंस कापले. ही बाई हिंदी बोलत होती. तिला विचारल्यावर ती पाकीस्तानी असल्याचं कळलं. कॅऩडा ह्या ठिकाणी केंस कापण्याचं काम तरूण मुली करतात हे पाहून मला अचंबा वाटला. त्यांना बार्बर (न्हावी) न म्हणता. ब्यूटीशियन म्हणतात असं मला सांगण्यात आलं.

21 ऑक्टोबर 2016. शाळेहून आल्यावर नात आपल्या वडलाकडे गेली. एक दिवस राहून येणार होती.

22 ऑक्टोबर 2016. मुलीने सुलतान नांवाचा सिनेमा लावला.

24 ऑक्टोबर 2016. जंगली हा सिनेमा अर्ध्यावर पाहिला. संध्याकाळी मला खूप ढेकरा आल्या. भूक लागली. हात पाय थरथरूं लागले. चक्कर येईल असं वाटलं. खाली गेलो. मुलीने ब्रेड स्लाईस आणि कढी असं दिलं. रसमलाई दिली. रात्री हिने मला ड्रिंकिंग चॉकलेट दिलं.

27 ऑक्टोबर 2016. आज मिशाल नांवाची मुलीची मैत्रीण आपल्या परीवारासह येऊन भेटून गेली. मुम्बईला सिडनहॅम कॉलेजात माझी मुलगी आणि मिशाल
- दोघी एके काळी शिकत होत्या.

29 ऑक्टोबर 2016. आज नरकचतुर्दशी, त्यानिमित्ताने, हिने, मुलीने आणि नातीने पणत्या लावून दिवाळी साजरी केली.

30 ऑक्टोबर 2016 आजही हिने पणत्या लावल्या. टेलीफोनवर दिवाळीच्या शुभेच्छा देऊन – घेऊन झाल्या. 11 वाजता सायरस आणि परीवार, रीटा आणि तिचा मुलगा असे आले. सहभोजनाचा कार्यक्रम झाला. पाव्हण्यांना कंटाळा येईपर्यंत मी बांसरी वाजवली.

8 नोव्हेम्बर 2016. आज भारतात 500 आणि 1000 रुपयांच्या नोटा रद्द झाल्याची बातमी आली. संध्याकाळी मुलगी कामावरून आल्यावर चर्चा झाली. काळजी करण्याचं कारण नव्हतं. ट्रम्प जिंकत असल्याची बातमीही कळली.

11 नोव्हेम्बर 2016. आज माझे दांत दुखू लागले.

12 नोव्हेम्बर 2016. सकाळी दांतदुखी सुरू झाली. मुलीने व हिने माझ्यासाठी औषध आणलं. ढोकळा आणला. मी थोडा खाल्ला. दुपारी मी कॉंबिफ्लान घेऊन झोपलो. मुलीने जाट नांवाचा सिनेमा लावला. दांतदुखी निवळली. रात्री पुन्हा कॉंम्बिफ्लान घेऊन झोपलो.

13 नोव्हेम्बर 2016. हिने न्याहारीत कॉर्न फ्लेक्स दिले. गॅसचा त्रास होऊ लागला. मुलीकडून मी पुदीन हराचा डोस मागून घेतला. हिने माझ्या आवडीची साबुदाण्याची कंजी बनवली. छान लागली. मोबाईलवर विल्सन चर्चिल या चौकात चार गाड्यांची टक्कर असा मेसेज आला. मुलीला एस एम एस करून विचारलं. ती सुखरूप असं कळलं. ती लवकर आली. काळजी. मिटली.

14 नोव्हेंबर 2016. मुलीने आज माझ्यासाठी डेंटिस्टची अपॉईंटमेंट घेतली. दुपारी 12 वाजता तपासणी झाली. त्यावर इलाज ठरेना. पुन्हा दुसरी टेस्ट झाली. मुलीच्या दाताची सुद्धा ट्रीटमेंट झाली.

15 नोव्हेंबर 2016. आज दांतदुखी निवळली होती म्हणून हिने बनवलेल्या चपात्या, वांग्याच्या भाजीबरोबर आवडीने खाल्ल्या. दांतदुखीमुळे मी मध्यरात्री कंबिफ्लान घेऊन झोपलो.

16 नोव्हेम्बर 2016. मुलीने डेण्टिस्टकडे नेलं. लॅबमध्ये माझ्या जबड्याचं माप घेऊन झालं. दुपारच्या जेवणात कवळी नसल्यामुळे मला नीट जेवता आलं नाही.

17 नोव्हेंबर 2016. आज मुलीने मला माझ्या दांताच्या ट्रीटमेण्टकरता नेलं. दुखणारे दोन दांत काढून झाले. नवी कवळी बसली. त्याकरता 700 डॉलर्स इतका खर्च येणार असं ही म्हणाली. मुलीने नंतर खुलासा केला. 124 डॉलर्स इतका खर्च आला होता. डेण्टिस्ट एक सिंधी बाई- स्वाती अजवानी- चांगली वाटली. मुलीच्या ओळखीची. दुपारच्या जेवणात मला कालवलेला दहींभात मिळाला.

18 ऩोव्हेंबर 2016. दांताचं दुखणं हळूं हळूं निवळलं.

23 नोव्हेंबर 2016. मुलगी कामावरून उशीरा आली. रात्री साडेदहा वाजतां तिने बाहेर जमा झालेला बर्फ दाखवला. या सीझनमधला पहिला बर्फ !!

25 नोव्हेंबर 2016. आज नातीच्या शाळेत तिने लिहीलेल्या नाटकाचा प्रयोग झाला. तो फार चांगला झाला असं कळलं.

मला मुलीने डॉक्टरकडे नेलं. तपासून झालं. त्याने मला भारतात गेल्यावर अल्ट्रा साऊंड टेस्ट करून घ्यायचा सल्ला दिला. आज हिने पुरी-भाजी बनवली. छान लागली.

गिरीश, (महेशचा धाकटा भाऊ) त्याच्या दोन जुळ्या मुली, त्याची बायको रश्मी असे क्लीवलॅंडहून आले. त्यानंतर उषा, रवी, आदित्य. आर्यन, कविता, कृष्णा असे आले. रात्री खूप उशीरा पाहुणे निघून गेले. मला झोपेतून उठवून मुलीने आणि नातीने या सीझनचा बर्फश्राव दाखवला.

रात्री ऐन बर्फात मुलगी कामावरून आली. मुलीने आणि नातीने बर्फ साफ करून गाडीला वाट करून दिली. ऐन बर्फात ही व मुलगी खरेदीला जाऊन आल्या. खमण ढोकळा खायला मिळाला.

मुलीने ब्रेडचा उपमा बनवला. भर बर्फमय भागातून मुलीने आम्हाला खरेदीला नेलं. मजा वाटली. ढोकळा खायला मिळाला.

24 डिसेंबर 2016. आज ख्रिसमस ईव्ह म्हणून मुलीने सुट्ठी घेतली होती. साफसफाई सजावट झाली. संध्याकाळी पाहुणे मंडळी जमली. सायरस आणि परीवार, रीटा आणि परीवार, मर्फी वगैरे. एकदा पाव्हण्यांचं खान पान झालं. रात्री 12 च्या सुमारांस आम्ही मेर्री ख्रिसमस साजरा केला.

25 डिसेंबर 2016. आज मुलगी घरीच असल्यामुळे वेळ बरा गेला.

31 डिसेंबर 2016. आज सायरसकडे पार्टी झाली, इडली-सांबार, डोसा-चटणी आणि आईसक्रीम आसा बेत झाला.

1 जानेवारी 2017. नव्या वर्षाची सुरुवात चांगली झाली.

6 जानेवारी 2017. संध्याकाळी जया (सायरसची बायको) आणि तिची मुलगी -दक्षा आल्या. भेळची मेजवानी झाली.

11 जानेवारी 2017. आम्ही परतीच्या प्रवासाला निघालो. मुलीने व हिने सामानांची बांधाबांध आघीच केली होती. सायरसने आम्हाला आपल्या गाडीने विमानतळावर आणलं. मुलीने चेक-इन करून दिलं. निरोप घेतांना तिला हुंदका आवरला नाही. अश्रूपूर्ण नेत्राने तिने आम्हाला निरोप दिला.

13 जानेवारी 2017 पहांटे आम्ही आमच्या वृद्धाश्रमात परतलो.

-- अनिल शर्मा

कामावरील निष्ठा, चातुर्य आणि निर्भयता जवळ असली तर वेळप्रसंगी मृत्युसारख्या संकटावरदेखील मात करून मृत्यू टाळता येऊ शकतो. या संदर्भात मोगल बादशहा जहांगीर याच्यासंबंधीची एक हकिकत.

पंकज मलिक या श्रेष्ठ संगीत दिग्दर्शकावर एक चरित्रपट सई परांजपे यांनी बनवला होता. त्या बद्दल बोलताना सई परांजपे म्हणतात....

पंकज मलिक या श्रेष्ठ संगीत दिग्दर्शकावर एक चरित्रपट मी प्रस्ताव मांडला. त्या वर्षी त्यांना दादासाहेब फाळके पुरस्कार जाहीर झाला होता, तेव्हा माझ्या प्रस्तावाला लगेचच मान्यता मिळाली. पण स्वत: पंकज मलिक या सिनेमासाठी मुळीच राजी नव्हते. किंबहुना, ते मुळात कुणाला भेटायलाच तयार नव्हते. त्यांना मनापासून हा सोपस्कार नको होता. भाव खाण्याचा त्यात लवलेश नव्हता. पण एकदा कशीबशी त्यांची भेट घेऊन, त्यांना रूपरेषा समजावून त्यांचे मन मी वळवू शकले. पुढचे सोपे होते. एकदा ‘हो’ म्हटल्यावर मग हवे ते सहकार्य आनंदाने द्यायला ते तयार झाले.

त्यांचे घर केवळ शूटिंगसाठी नव्हे, तर ‘अड्डा’ म्हणून आमचे हक्काचे ठिकाण झाले. पंकजदा मला नेहमी ‘माय डियर सिस्टऽर’ अशी छान हाक मारीत. ते हाडाचे कलावंत होते. नट होते. झकासपैकी ‘शोमन’ होते. त्यामुळे त्यांच्या मुलाखती, त्यांचे किस्से बहारदार होत. मधे मधे ते गाणे गुणगुणत, एखादी नक्कल करीत, एखादा संवाद रंगवून सांगत.

त्यांच्या गच्चीवर चित्रित केलेला एक प्रसंग : दादा कट्टय़ावर रेलून बसले होते. आठवणी सांगत होते. जवळच त्यांची पत्नी ऊन द्यायला कापडावर काही वाळवण पसरत होती. कॅमेरा चालू होता. बोलता बोलता दादा ‘दो नैना मतवाले’ हे त्यांचे प्रसिद्ध गाणे गाऊ लागले. आपल्या पत्नीकडे पाहत.. अगदी ‘आशिकाना अंदाजसे’! साठेक वर्षीय दीदींनी मग लटक्या रागाने असा काही मुरका मारला की बस्स!

नॅशनल फिल्म अर्काइव्हज्कडून आम्ही पंकजदांच्या काही गाण्यांचे दुर्मीळ भाग मिळवले. ‘चलो पवनकी चाल’ इ. जुन्या गीतांचे चित्रण पाहणे-ऐकणे हा थरारक अनुभव होता.

रायचंद बोराल हे प्रख्यात संगीत दिग्दर्शक न्यू थिएटरच्या संगीत विभागाचे प्रमुख होते. त्यांना बॉलीवूडच्या संगीताचे जनक मानतात. त्यांचा आणि दादांचा फार पूर्वीपासूनचा सहप्रवास. दोघांनी उभरत्या बंगाली सिनेसृष्टीत मोलाची कामगिरी केली होती. इतिहास घडवला होता. तेव्हा त्यांचे अनुभवाचे बोल पंकजदांच्या चरित्रपटासाठी अत्यावश्यक होते. पण अनेक वर्षांपासून दोघांमध्ये बेबनाव झाला होता. बातचीत बंद होती. तेव्हा या सिनेमात बोरालांच्या सहभागाविषयी ‘दुहेरी’ विरोध होता. मोठय़ा प्रयासाने दोघांची मने वळवून अखेर या धुरंधर संगीतकाराची सुंदर मुलाखत डबाबंद केली.

हेमंतकुमारांच्या बाबतीतही तोच प्रकार. दोघांचा वर्षांनुवर्षे अबोला आणि म्हणून विरोध. पण एव्हाना मी समजूत घालण्यात तरबेज झाले होते. तेव्हा हाही तिढा मी सोडवला. मग हेमंतकुमार पंकज मलिक यांच्या योगदानाबद्दल अप्रतिम बोलले. एवढेच नाही, तर दादांनी बसवलेले एक गीतही गायले.

पंकज मलिक नंतर जेव्हा राष्ट्रपतींच्या हस्ते फाळके पुरस्कार घ्यायला पुढे झाले तेव्हा पाश्र्वसंगीत म्हणून मी त्यांचेच ‘आई बहार आई, आई बहार’ हे सदाबहार गाणे साऊंड ट्रॅकवर लावले. हा सिनेमा खरोखरच चांगला झाला होता. त्याला केवढे ऐतिहासिक आणि संग्राह्य़ मोल होते. अवघा काळ बोलका झाला होता. पण दुर्दैव! त्याचा दूरदर्शनवर आज मागमूसही उरलेला नाही.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३
संदर्भ.इंटरनेट