हे जगदंबे ! सदैव होते नाम मुखी गे

लोप पावले आज कसे ते तू मज सांगे.....१

लागत नव्हते जेंव्हां कांहीं तूज पासूनी

धुंदीमध्ये राही मी तुझ्याच मधूर नामी....२

काही हवेसे वाटू लागले एके दिवशी

विचारांत मी डूबू लागलो त्या सरशी....३

आनंदाचे वलय निर्मिले इच्छे भोवती

गुंगूनी गेलो पूरता त्यातच दिन राती....४

तगमग करूनी तेच मिळविता आज

कल्पना विलास होता तो झाली ही समज....५

खिळवू नकोस मनास गे बाह्य जगाभोवती

स्मरण असू दे तव नामाचे ओठावरती....६

डॉ. भगवान नागापूरकर

९००४०७९८५०

गझल ; जाती: समजाती-पद्मावर्तनी-अनलज्वाला ; मात्रा: ८+८+८=२४मात्रा

राखण करीतो पाठीराखा, भाऊ माझा प्रेमळ सखा,
विश्वासाचे असते नाते, एकाच रक्तामधून येते ।।१।।

आईबाबांचे मिळूनी गुण, तुला मला हे आले विभागून,
हृदयामधली ज्योत त्यांच्या, तेवत आहे आज आमच्या ।।२।।

प्रकाश झाला परंपरेनें, त्याला माहित पुढेच जाणे,
मार्ग जरी भिन्न चालले, मूळ तयाचे खालीं रूजले ।।३।।

अघात पडतां तव वर्मी, दु:खी होऊन जाते बघ मी,
दिसत नाही कुणा हे बंधन, जीव श्वासाचे अतूट स्पंदन ।।४।।

भांडत रूसत हासत होतो, जगण्यामधला भाग असे तो,
खेच खेचता ढील सोडतां, सुटत नाहीं मग तो गुंता ।।५।।

बाह्यांगीं तूं दूर आहे जरी, तव प्रतिमा ही राही अंतरी,
बघत राहते तुझी भाऊबीज, आठवणीत मी जगते आज ।।६।।
-- डॉ. भगवान नागापूरकर
९००४०७९८५०
bknagapurkar@gmail.com

पौराणिक कथा सांगते. क्रौंच पक्षाची जोडी रासक्रिडा करीत असता, निषादाने नेम साधला व एकास घायाळ केले. तो तडपडू लागला. जवळून त्याच वेळी महान ऋषी वाल्मिकी जात होते. ते करुण दृष्य बघतांच त्याच्या तोंडून जे शब्द बाहेर पडले ते पद्य रुपातले होते.

" मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः
यत् क्रौंचमिथुनादेकमवधीः काम मोहितम् "
(जगातले तेच प्रथम पद्यकाव्य समजले गेले.)

क्रौंच पक्षाला मुजरा

कारुण्यामधूनी उगम पावला
आद्य काव्याचा झरा
वंदन करितो क्रौंच पक्षा
घे मानाचा मुजरा १

गमविले नाहीं व्यर्थ प्राण ते
निषाधबाणा पोटीं
टिळा लावला काव्येश्वरीनें
मानानें तुझ्या ललाटीं २

ह्रदयस्पर्शी जी घटना घडली
तडफड तव होतां
कंठ दाटूनी शब्द उमटले
पद्यरुप घेतां ३

उगम पावतां काव्यगंगा ही
वाहू लागली भूलोकी
वाल्मिकी, व्यास, ज्ञानोबा,तुका
अशांचे आली मुखी ४

काव्यप्रवाह हा सतत वाहे
कितीक जणांच्या शब्दातूनी
अंशरुपानें काव्येश्वरी ही
बरसे व्यक्त होऊनी ५
(कविता)

डॉ. भगवान नागापूरकर
९००४०७९८५०

ओरिसातील जगन्नाथपुरी येथील जगन्नाथाचे ( भगवान श्रीकृष्णाचे) मंदिर खूप प्रसिद्ध आहे. तेथेच घडलेली ही एक प्राचीन कथा आहे.

त्या नगरीत जयदेव नावाचा हरिभक्त राहत होता. श्रीकृष्णावरील भक्तीपोटी त्याने 'गीत गोविंद' हा ग्रंथ लिहिला. तो खूपच लोकप्रिय झाला. अतिशय प्रासादिक व मधुर रचना असलेला हा ग्रंथ घराघरात पोहोचला होता. त्या नगरीचा राजाही कृष्णभक्त होता. त्यानेही असाच एक ग्रंथ लिहिला होता. मात्र लोकांनी त्याचा फार स्वीकार केला नाही. राजाला त्याची फार मोठी खंत होती. त्यामुळे त्याने आपल्या राजसत्तेचा वापर करून आपला ग्रंथ लोकांच्या गळी उतरविण्याचा प्रयत्न केला, मात्र त्याचाही फारसा फायदा झाला नाही. नगरीतील प्रजा ' गीत गोविंद' याच ग्रंथाचे पारायण करी.

त्यामुळे राजा आणखीनच अस्वस्थ झाला. त्याने काही पंडितांना बोलावून यावर मार्ग काढण्याची सूचना केली. त्यावर पंडितांनी ग्रंथाबाबत जगन्नाथाचाच कौल घेण्याची राजाला विनंती केली. जगन्नाथाच्या मंदिरातील गाभार्‍यात जयदेव याचा 'गीत गोविंद' आणि राजाचा ग्रंथ असे दोन्ही ग्रंथ ठेवायचे. जगन्नाथाला जो ग्रंथ आवडेल तो गाभार्‍यात राहील व नावडता ग्रंथ मंदिराबाहेर पडेल, असे गृहीत धरून मंदिरात कौल मागण्यात आला.

दोन्ही ग्रंथ रात्री मंदिराच्या गाभार्‍यात जगन्नाथापुढे ठेवले गेले व सर्वाच्या समक्ष मंदिराला कुलूप लावण्यात आले. दुसर्‍या दिवशी राजासह सर्व लोकांना असे दृश्य दिसले की जयदेवचा ग्रंथ मंदिराच्या गाभार्‍यात आहे व राजाचा ग्रंथ मंदिराच्या बाहेर आहे.

जगन्नाथाचा कौलही आपल्या विरोधात गेल्याचे पाहून राजाही खूपच व्यथित झाला व त्याने मंदिरातच प्राणार्पण करण्याचे ठरविले. तलवारीने तो आपला शिरच्छेद करणार तेवढ्यात प्रत्यक्ष जगन्नाथ प्रकट झाले व त्यानी राजाला थोपविले. ते राजाला म्हणाले की, तुझ्या भक्तीबद्दल मला आदर आहे. मात्र जयदेवाचा ग्रंथ श्रेष्ठ आहे यात मुळीच शंका नाही. मात्र तुझ्या ग्रंथातील चोवीस ओव्या जयदेव याच्या ' गीत गोविंद ' ग्रंथात घातल्या जातील.

ते ऐकून राजाचे समाधान झाले.

असे म्हणतात की, जयदेव याच्या त्या 'गीत गोविंद' ग्रंथात राजाने रचलेल्या चोवीस ओव्या नंतर लोकांना पहायला मिळाल्या.

सामान्यांतूनी असामान्य निर्मिती, ध्येय असावे खरे,

कोळशाच्या खाणीत सांपडती, चमचमणारे हिरे.....१,

उदार होवूनी निसर्ग देतो, समान संधी सर्वा,

परि तेच घेती खेचूनी तिजला, सोडूनी जीवन पर्वा......२,

जीवन म्हणजे अमूल्य देणगी, समज असते काहींना

व्यर्थ न दवडावे सहजपणें, विचार असे क्षणाक्षणा......३,

जीवन कोडे नाहीं उमगले, कुणास आजवरी

अर्थ आगळे अन् ध्येय निराळे, काढती आपल्या परी....४,

निर्जीव सजीव सर्वांचि मिळूनी, उभारला संसार

हर घटकाने सहभागी व्हावे, लावूनी हातभार....५,

सर्व जगापरी जगत असतां, जगे इतरांसाठी

सामान्यातील असामान्य ठरेतो, ह्याच विश्वापाठीं......६

डॉ. भगवान नागापूरकर

९००४०७९८५०

खेळाच्या एका मैदानावर कोपऱ्यात बसलो होतो. समोर काहीं मुलांचे खेळ चालू होते. ते बघण्यात मी स्वतःची करमणूक करीत होतो. अचानक माझे लक्ष्य शेजारी गेले. बऱ्याच मुंग्यांची तेथे जा ये चालू होती. कदाचित् जवळपास कांहीतरी त्यांचे खाद्य पदार्थ पडलेले असतील. म्हणून ती मुंग्यांची वर्दळ असावी.

माझ्या विचारांना एकदम खंड पडली, ती एका मुंगीने माझ्या हाताला कडकडून चावा घेतल्यामुळे. वेदना झाल्या व मी दुसऱ्या हाताने तीला मारले. मेलेली मुंगी मी झटकून टाकली. मी त्या मेलेल्या मुंगीकडे बघत होतो. तीच्याजवळ एक दुसरी मुंगी आली. नंतर तीसरी. बघता बघता बऱ्यांच मुंग्या निरनीराळ्या मार्गाने तेथे जमल्या. सर्वजणींची हलचाल त्या मेलेल्या मुंगीभोवती होत होती. मुंग्यांचा आपसातील संवाद, मृतमुंगीला स्पर्ष करणे, कदाचित् हूंगणे, तिच्या अवयवाचा लचका तोडणे, तीला तेथून हलविण्याचा प्रयत्न करणे. अशा अनेक लहानसहान गोष्टी होत होत्या. सर्वांचा अर्थ वा उद्देश समजणे, ह्याचे अकलन होत नव्हते. यामागची निसर्ग योजना, काय असावी हे कळले नाही.

हां एक मात्र लक्षात आले. ज्या मुंगीला मारले व टाकले होते, ती मृत होता क्षणीच कोणती तरी प्रक्रिया सुरु झाली. कदाचित् एखादी गंध निर्मीती असेल, की ज्याच्या पसरण्याने संबंधीत जीवजंतूना त्याचे चटकन आकलन व्हावे. तो सजीव प्राणी मृत झाला, ह्याची सुचना मिळावी. त्या मृत देहावर निसर्ग प्रेरीत, वा योजीत सोपस्कार व्हावे. ह्याच साऱ्यांचा उद्देश फक्त एकच वाटला. आणि तो म्हणजे मृत झालेल्या देहाचे विश्लेषन Analysis होऊन त्याच्यामधल्या घटक पदार्थाचे पुनरुजीवन Recycling process व्हावी. कुणीही नाशवंत नाही. तो फक्त आपला आकार बदलत जातो. हे मनाला पटू लागते.

जीवन जशी एक चक्रमय क्रिया असते, तशीच मृत्यु ही देखील चक्रमय क्रिया असते. म्हणूनच म्हणतात जन्म-मृत्युचे चक्र.

डॉ. भगवान नागापूरकर
संपर्क - ९००४०७९८५०
bknagapurkar@gmail.com

एका टोंकावरती जातां, शांत न राही झोका तेथें
विलंब न करता क्षणाचा, जायी दुजा टोका वरती,

जीवनांतील झोके देखील, असेच सदैव फिरताती
बऱ्या वाईटातील अंतर, नेहमी चालत असती

समाधान ते मिळत नसे, जेव्हां बघता तुम्हीं भोग
त्यांत देखील निराशा येते, मनीं ठरविता जेव्हां योग

जवळपणाच्या नात्यामध्यें दुरत्वाचे अंकूर फूटते
दूर असता कुणी तरी, जवळ करावे वाटते,

संतूलन करूनी मनाचे, समत्व बुद्धी ठेवावी
टोकावरती जाण्याची भूमिका, सदैव टाळीत रहावी,

मध्य बिंदू तो साधतां, निवड न राही एकाची
स्थिरत्व येईल जीवनाचे, टोके जातां सुख दु:खाची.

डॉ. भगवान नागापूरकर
९००४०७९८५०
bknagapurkar@gmail.com

-- स्वाती ठोंबरे.

भीतीपोटी सारे करतां
असेच वाटते....।।धृ।।
विवेकानें विचार करा, तुम्हांस हे पटते
त्रिकाळ चाले पूजा अर्चा
प्रभूविषयी होई चर्चा
बालपणींच पडे संस्कार
सारे देण्या समर्थ ईश्वर
कृपे वाचूनी त्याच्या, तुम्हां सुख दुरावते....१
भीतीपोटी सारे करता, असेच वाटते,
चूक असे हे ठसें मनाचे
कर्म ठरवीं तुम्हींच तुमचे
सहभाग नसे यात प्रभूचा
सारा खेळ असे तो मनाचा
अपयश मिळेल म्हणून टाकी, भार ईश्वरावरते.....२
भीतीपोटी सारे करता असेच वाटते
ऐषआरामाचे आम्ही पाठीं
धडपड चाले सुखासाठी
साशंक सदा मन असते
म्हणून सारे वंचित होते
मिळवण्यासाठीच त्याला भजावे, ही भावना मनी येते....३
भीतीपोटी सारे करता असेच वाटते
वाद नसे ईश्वर शक्तीचा
चालवी सतत गाडा विश्वाचा
खेळ बघे तो दूर राहूनी
सारे देई तुम्हावरती सोपवूनी
परि मन वेड्या आशेने, त्याजकडे धावते...४
भीतीपोटी सारे करता, असेच वाटते

डॉ. भगवान नागापूरकर
९००४०७९८५०
bknagapurkar@gmail.com