जगज्जननी माॅ त्रिपुरसुंदरी आदिशक्तीचे स्तवन करताना भगवान जगद्गुरु आदि शंकराचार्य महाराज ज्या अपूर्व आनंदाचा अनुभव घेत आहेत त्या आधारे त्यांनी या स्तोत्राचे आनंदलहरी असेच नामकरण केले आहे.

डॉ. अॅ‍ड्रीअन कॅन्‍ट्रोव्हिटझ्

दक्षिण आफ्रिकन हृदयशल्‍यविशारद डॉ. ख्रिश्‍चन बर्नार्ड यांनी जगातील पहिली मानवी हृदय-प्रत्‍यारोपण शस्‍त्रक्रिया केली. दुसरी मानवी हृदय-प्रत्‍यारोपण शस्‍त्रक्रिया करण्‍याचा मान डॉ. अॅड्रीअन कॅन्‍ट्रोव्हिटझ् यांच्‍याकडे जातो. ६ डिसेंबर १९६७ रोजी अमेरिकेतील न्‍यूयॉर्क मधील ‘मायमोनिडेस मेडिकल सेंटर’ येथे ही शस्‍त्रक्रिया करण्‍यात आली. कॅन्‍ट्रोव्हिटझ् यांनी हृदयशल्‍यचिकित्‍सेच्‍या क्षेत्रात अतिशय भरीव कामगिरी केली आहे. प्रस्‍तुत शस्‍त्रक्रिया हा त्‍यांच्‍या शिरपेचातील मानाच्‍या तुर्‍यांमधील एक!

४ ऑक्‍टोबर १९१८ रोजी न्‍यूयॉर्क शहरात कॅन्‍ट्रोव्हिटझ् यांचा जन्‍म झाला. अतिशय लहान असतांना त्‍यांनी ठरविले होते की मोठेपणी त्‍यांना डॉक्‍टर व्‍हायचे आहे. वैद्यकीय शिक्षण घेण्‍यापूर्वी त्‍यांनी गणितामध्‍ये पदवी घेतली. वैद्यकीय क्षेत्राबरोबरच तंत्रज्ञानाकडेही त्‍यांचा कल होता. निष्‍णात शल्‍यचिकित्‍सेबरोबर हृदयशस्‍त्रक्रिया सुलभ व्‍हाव्‍यात व हृदयविकारावर उपचार करता यावेत म्‍हणून त्‍यांनी काही उपकरणे विकसित केली. भाऊ आर्थर (तो इंजिनिअर होता) याची कॅन्‍ट्रोव्हिटझ् यांना यात मदत झाली. खरे तर शाळेत असल्‍यापासूनच त्‍यांची पाउले याकडे वळली होती. तेव्‍हा देखील आर्थरच्‍या मदतीने त्‍यांनी घरीच इलेक्‍ट्रोकार्डिओग्राफ (ईसीजी) तयार केला होता. यासाठी त्‍यांनी जुन्‍या रेडिओच्‍या भागांचा उपयोग केला.

१९४३मध्‍ये वैद्यकीय पदवी घेतल्‍यानंतर त्‍यांनी दोन वर्षे सैन्‍यदलात नोकरी केली. त्‍यापूर्वी ब्रुकलिन येथील एक रुग्‍णालयात ते प्रशिक्षणार्थी होते. सुरुवातीस त्‍यांचा कल मेंदूविकारतज्‍ज्ञ होण्‍याकडे होता. तेव्‍हा मेंदूवरील शस्‍त्रक्रिया सुलभ रितीने करता याव्‍यात यासाठी त्‍यांनी एक ‘चिमटा’ (क्लॅम्‍प) विकसित केला होता. त्‍यावरील त्‍यांचा शोधनिबंधही प्रसिद्ध झाला.

तो काळ दुसर्‍या महायुद्धाचा होता. सैन्‍यदलाला मनुष्‍यबळाची गरज होती. प्रशिक्षित डॉक्‍टरांची तर अधिकच होती. कॅन्‍ट्रोव्हिटझ् लष्‍करात दाखल झाले व १९४६ मध्‍ये ‘मेजर’ पदावरून निवृत्त झाले. लष्‍करातून बाहेर पडल्‍यावर त्‍यांनी हृदयशल्‍यचिकित्‍सेचे प्रशिक्षण घेतले. १९५५ पर्यंत ते ब्रॉंक्‍स येथील मॉंटफिअर रुग्‍णालयात कार्यरत होते. तेथे ते शल्‍यचिकित्‍सेचे प्रमुख झाले. येथेही त्‍यांनी प्रचंड काम केले. या रुग्‍णालयात काम करीत असतांना त्‍यांनी श्‍वान तसेच इतरही प्राण्‍यांवर प्रयोग केले व left ventricular assist deviceतयार केले. तसेच‘हार्ट-लंग मशीन’ मध्‍ये वापरता येईल असे प्राणवायूचा पुरवठा करणारे (ऑक्सिजन जनरेटर) उपकरण विकसित केले. याशिवाय हृदयशल्‍यचिकित्‍सेदरम्‍यान रक्‍तवाहिन्‍यांच्‍या जागांची योग्‍य योजना करण्‍यासाठी उपयुक्‍त होईल अशी उपचारप्रणाली देखील विकसित केली.

याच कालावधीत कॅन्‍ट्रोव्हिटझ् यांनी जिवंत, स्‍पंदन करणार्‍या हृदयाची धडधड नियंत्रित करून ती चित्रफीत प्रदर्शित केली.

ब्रॉंक्‍स येथील रुग्‍णालयात काम केल्‍यानंतर १९५५ पासून कॅन्‍ट्रोव्हिटझ्ब्रुकलिन येथील मायमोनिडास मेडिकल सेंटर येथे शल्‍यविशारद म्‍हणून रुजू झाले. त्‍या दरम्‍यानची एक महत्त्वाची घटना म्‍हणजे १९५८च्‍या फेब्रुवारी महिन्‍यात एका सहा वर्षांच्‍या लहानग्‍यावर हृदयशस्‍त्रक्रिया करण्‍यात आली. जन्‍मतःच त्‍याच्‍या हृदयामध्ये छिद्र होते. या ‘ओपन हार्ट शस्‍त्रक्रियेत’ कॅन्‍ट्रोव्हिटझ् यांनी विकसित केलेल्‍या हार्ट-लंग मशीनचा वापर करण्‍यात आला. कॅन्‍ट्रोव्हिटझ् यांनी ‘बुस्‍टर-हार्ट’ हे तंत्रही विकसित केले होते. एका श्‍वानावर त्‍यांनी हा प्रयोग यशस्‍वीरित्‍या करून पाहिला. या प्रणालीत ‘बुस्‍टर-हार्ट’ हृदयाचे २५% पर्यंत रक्‍ताभिसरणाचे काम करीत असे.

१९६०च्‍या दशकात जनरल इलेक्ट्रिक या कंपनीच्‍या सहकार्याने कॅन्‍ट्रोव्हिटझ् यांनी शरीरात बसविता येईल असा (इम्‍प्‍लॅंटेबल) ‘पेस मेकर’ विकसित केला. मे १९६१ मध्ये पहिला ‘पेस मेकर’ एका रुग्‍णाच्‍या शरीरात बसविण्‍यात आला. या उपकरणाला शरीराबाहेरून नियंत्रित करता येई. ६४ ते १२० ठोके अशी त्‍याची व्‍याप्‍ती होती. शारिरीक व मानसिक ताणामुळे हृदयाचे ठोके जलद गतीने पडतात. असे वाढू शकणारे ठोके लक्षात घेऊन तो बनविण्‍यात आला होता. या व्‍यतिरिक्‍त आर्थर बरोबर त्‍यांचे प्रयोग चालूच होते. श्‍वानांवर ते प्रयोग करीत. या प्रयोगांतूनच त्‍यांनी ४ फेब्रुवारी १९६६ रोजी एका रुग्‍णावर शस्‍त्रक्रिया करून ‘पर्मनंट पार्शल मेकॅनिकल हार्ट’ बसविले. दुर्दैवाने शस्‍त्रक्रियेनंतर २४ तासांत तो रुग्‍ण दगावला. परंतु त्‍याचे कारण त्‍याला आधीपासून असलेला यकृताचा विकार हे होते.

मायमोनिडास रुग्‍णालयात कार्यरत असतांनाच कॅन्‍ट्रोव्हिटझ् यांनी अमेरिकेतील पहिली मानवी हृदय-प्रत्‍यारोपण शस्‍त्रक्रिया केली. याआधी तीनच दिवस डॉ. ख्रिश्‍चन बर्नार्ड यांनी जगातील पहिली मानवी हृदय-प्रत्‍यारोपण शस्‍त्रक्रिया दक्षिण आफ्रिकेतील केप टाऊन येथे यशस्‍वी केली होती. कॅन्‍ट्रोव्हिटझ् यांनी केलेली शस्‍त्रक्रिया जरी दुसरी असली तरी ती अतिशय वैशिष्‍ट्यपूर्ण होती कारण डॉ. बर्नार्ड यांनी केलेली शस्‍त्रक्रिया प्रौढ व्‍यक्‍तीवरील होती तर कॅन्‍ट्रोव्हिटझ् यांनी केलेली शस्‍त्रक्रिया एका १९ दिवसांच्‍या नवजात अर्भकावर केलेली होती. नवजात शिशूवरील ही जगातील पहिली हृदय-प्रत्‍यारोपण शस्‍त्रक्रिया त्‍यामुळे अतिशय वैशिष्‍ट्यपूर्ण मानली जाते.

कॅन्‍ट्रोव्हिटझ् यांचे संपूर्ण आयुष्‍य त्‍यांनी वैद्यकीय सेवेला व वैद्यकीय संशोधनाला वाहून घेतले होते. आर्थरसह काम करीत असतांना त्‍यांनी आणखी एक महत्त्वपूर्ण उपकरण विकसित केले ज्‍यामुळे हृदयशल्‍यचिकित्‍सा सुलभ होण्‍यास मदत झाली. ते उपकरण म्‍हणजे ‘इन्‍ट्राएऑर्टिक-बलून-पंप’ होय. हे उपकरण अशा पद्धतीने बसविण्‍यात येते की महारोहिणीशी ते निगडित होईल. या उपकरणाच्‍या स्‍पंदनांमुळे हृदयावरील ताण हलका होतो. (It is inserted via the femoral artery in the groin and is placed in the descending thoracic aorta just beyond the origin of the artery to the left arm.)

१९६७च्‍या ऑगस्‍ट महिन्‍यात या उपकरणाचा प्रथम वापर करण्‍यात आला. एका ४५ वर्षे वयाच्‍या महिलेला हृदयविकाराचा झटका आला असता या उपकरणाच्‍या मदतीने तिचे प्राण वाचू शकले. १९८०च्‍या दशकानंतर याचा विस्‍तृत वापर होऊ लागला. २००८ पर्यंत (म्हणजेकॅन्‍ट्रोव्हिटझ् यांच्‍या निधना पर्यंत) ३० लाख रुग्‍णांसाठी या पंपाचा वापर करण्‍यात आला होता.

१९८३ मध्‍ये कॅन्‍ट्रोव्हिटझ् यांनी त्‍यांची पत्‍नी जीन हिच्‍यासमवेत ‘एल. व्‍हॅड टेक्‍नॉलॉजीज’ या कंपनीची स्‍थापना केली. हृदयशल्‍यचिकित्‍सेसाठी लागणारी उपकरणे तयार करणे व विकसित करणे हेच या कंपनीचे ध्‍येय आहे.

हृदयशल्‍यचिकित्‍सेतील कॅन्‍ट्रोव्हिटझ् यांच्‍या मोलाच्‍या योगदानाबद्दल ‘अमेरिकन सोसायटी फॉर आर्टिफिशिअल इन्‍टर्नल ऑर्गन्‍स’ या संस्थेच्‍या वतीने त्‍यांना २००१ साली ‘जीवन गौरव’ पुरस्‍काराने गौरविण्‍यात आले.

संपूर्ण आयुष्‍य वैद्यकीय सेवा व संशोधनास समर्पित केलेल्‍या डॉ. कॅन्‍ट्रोव्हिटझ् यांचे १४ नोव्‍हेंबर २००८ रोजी, वयाच्‍या ९०व्‍या वर्षी मिशिगन येथील अॅनआर्बर येथे निधन झाले.

–—–—

पूर्वी केंद्र सरकारच्या कार्यालयांत फक्त सचिवाला गाडीची सुविधा होती. बाकी वरिष्ठ अधिकार्यांना फक्त जाण्या-येण्यासाठी गाडी. तेही किमान २ अधिकार्यांना एकाच गाडीत आणले जायचे. पण आजकाल सर्वच प्रशासनिक सेवेच्या अधिकार्यांना स्वतंत्र गाडी दिली जाते. महानगरचे प्रदूषण वाढविण्यात साहेबांच्या गाडीचा हि योगदान आहेच.

लेखक, दिग्दर्शक आणि निर्माता बाळ कोल्हटकर यांचे 'वाहतो ही दुर्वांची जुडी' हे एक लोकप्रिय व गाजलेले नाटक. बाळ कोल्हटकर म्हणजे महाराष्ट्राचे छोटे गडकरी म्हणून रसिकांनी गौरविलेले व्यक्तिमत्व.

१९ जून १९६४ साली भावे नाटयगृह, सांगली येथे या नाटकाचा पहिला प्रयोग झाला, ते आजतागायत नाटक रसिकांच्या पसंतीस उतरलेले आहे. अभिनेत्री आशा काळे, गणेश सोळंकी व सुभाष हे पात्र अजरामर केलेले बाळ कोल्हटकर यांनी त्या काळात दोन हजाराच्या वर प्रयोग केले होते. आज त्या नाटकाला ५० पेक्षा जास्त वर्षे होऊन गेली आहेत.

१९६४ साली हे नाटक पहिल्यांदा सादर केले गेले. त्यावेळी त्याने लोकप्रियतेचे उच्चांक निर्माण करत चौदाशे प्रयोगांची मजल गाठली होती. त्यानंतर १९८४ साली विजय गोखले आणि निवेदिता जोशी-सराफ यांनी हे नाटक सादर केले होते. या नाटकाचा लूक साठीतला असला तरी अभिनयाची शैली आजची आहे. त्यामुळे आजच्या पिढीलाही हे नाटक आपलेसे वाटून ते भारावून जातात, बाळ कोल्हटकर यांचे लेखन मुळातच खूप सुंदर आहे. त्यांच्या दोन-दोन ओळींच्या कविता खूप गहन अर्थ सांगून जातात.

संजीव वेलणकर पुणे
९४२२३०१७३३
संदर्भ. इंटरनेट

मराठी मनाची पकड घेण्याचे विलक्षण सामर्थ्य या नाटकात आहे. मध्यमवर्गीय पांढरपेशा घरातील ही एक अत्यंत हृदयद्रावक कहाणी अतिशय घरगुती घटनेत आणि भाषेत मोठ्या नाट्यपूर्ण पद्धतीने लेखकाने सांगितलेली आहे! प्रत्येक पात्र आपल्याला इतके परिचयाचे वाटते की, ते कुठे न कुठे आपण पाहिले आहे असाच एकसारखा भास होत रहातो! असे असूनही त्या त्या पात्राचे वैशिष्ट्य अगदी ठळक शब्दात चितारून लेखकाने नाटकाच्या मनोरंजकतेत आणि आकर्षतेत चैतन्य निर्माण केले आहे."

-- आचार्य अत्रे यांच्या प्रस्तावनेतून

https://www.youtube.com/watch?v=mK8ZIUiW7iI

अनेक ऍलर्जीकारक घटक, ते वातावरणात समाविष्ट असतात, जसे, फुलांचे परागकण, धूळ, धूर, त्याचप्रमाणे विविध अन्नघटक, धातू, कीटकदंश, निरनिराळ्या प्रकारची औषधे ही त्वचेची तसेच श्वाचसनलिकेची संवेदनशीलता वाढवू शकतात, तेव्हा असे ऍलर्जीन्स किंवा ऍलर्जीक सूक्ष्मकण आपल्या शरीरातील IGE अँटीबॉडीस‘शी संयोग पावतात, तेव्हा हिस्टॅमिन नावाच्या रसायनाचे रक्तातले प्रमाण वाढते आणि त्याचे पर्यवसान निरनिराळ्या ऍलर्जीक त्रासांमध्ये होते. प्रामुख्याने दिसून येणाऱ्या निरनिराळ्या ऍलर्जीस कोणत्या व त्या कशा प्रकारची लक्षणे निर्माण करतात याविषयी आपण थोडी माहिती.
ऍलर्जीक सर्दी व सायनुसायटीस - ऍलर्जीक विकारांमध्ये सर्वांत जास्त आढळून येणारा हा विकार आहे. सध्याचे वाढते प्रदूषण हेही या विकाराच्या प्रमाणामध्ये भर टाकत आहे. ही ऍलर्जीक सर्दी, हवेतील घटकांमुळे होते. हवेतील धूळ, धूर, परागकण आणि इतर काही सूक्ष्मकण यांच्यामुळे नाकातील पटलाला सूज येते- त्यामुळे नाकातून वारंवार पाणी येणे, साधारणतः 10 ते 20 किंवा कधी कधी जास्तच शिंका येणे, नाक चोंदणे, नाकात व टाळ्याला खाज येणे, डोळ्यालाही खाज येऊन डोळे लाल होणे, नाकातून पाण्याची धार लागणे या प्रकारच्या लक्षणांनी रुग्ण बेजार होतो. ही लक्षणे विशिष्ट ऋतूत तर काही व्यक्तींमध्ये वर्षभर त्रास देत राहतात. वेळीच या त्रासावर उपाय केले गेले नाहीत, तर या त्रासाचे रूपांतर सायनुसायटीस, नाकातील पॉलिप्स किंवा कानाच्या विकारातही होऊ शकते. या सर्दीला गंभीर व्याधीचे स्वरूप बिलकूल नसूनही सततच्या शिंका, वाहते नाक, डोळ्यांची खाण यामुळे व्यक्तीची कामातली तत्परता, उत्साह खरोखरच कमी होते आणि व्यक्ती संत्रस्त बनते.

ऍलर्जीक दमा बऱ्याच व्यक्ती, या ऍलर्जी सर्दीने त्रस्तत असतात, त्यांच्यामध्ये ऍलर्जीक दम्याचेही प्रमाण अनेक वेळा दिसून येते. ऍलर्जीक सर्दी आणि ऍलर्जिक दमा ते एकमेकांबरोबरच बऱ्याच वेळा आढळून येतात. थोडासा धूर, धूळ, अत्तरांचे सुगंध, फुलांचे गंध या आणि अशा प्रकारच्या गोष्टींशी विशेषतः वासातून संपर्क आला, की छाती जड वाटणे, भरून येणे दम लागणे, श्वाशस घ्यायला त्रास होणे, थोडाफार खोकला येणे अशी लक्षणे दिसायला लागतात आणि ही लक्षणे ठराविक ऋतूत जास्त तीव्र होतात.

अर्टिकॅरिआ किंवा अंगावर गांधी उठणे (अंगावर पित्त उठणे)
अनेक प्रकारच्या गोष्टींशी विशेषतः खाण्यातून संपर्क आला की अंगावर पुरळ, चट्टे उठणे, मोठ्या गांधी येऊन खाज येणे यालाच वैद्यकीय भाषेत अर्टिकॅरिआ असे म्हटले जाते. अशा प्रकारची त्वचेची तक्रार अंडी, मासे, सागरी खाद्ये, ठराविक भाज्या यांच्या सेवनाशी निगडित असते. कधी कधी काहीच न खाताही पित्त उठू शकते. लक्षणांची सुरवात अंगावर छोटे पूरळ उठण्याने होते. थोड्या वेळाने हे पूरळ मोठे होतात, त्यांचे चट्टे बनतात व खाज येऊ लागते. या चट्ट्यांचे प्रमाण पोटावर, पाठीवर, हातापायांवर मानेवर, कधी कधी चेहऱ्यावरही जास्त असते. त्वचेची ऍलर्जी कशामुळे यावी याला तसा काहीच नियम नाही. कोणाला गवारीच्या भाजीमुळे तर कोणाला कोबीच्या भाजीमुळे पित्त उठते. सालीसकट खाल्ली जाणारी फळेही जंतुनाशक फवारा मारल्यामुळे जर स्वच्छ धुतली गेली नाहीत, तर ऍलर्जीचे चट्टे उठू शकतात.

ऍलर्जीक इसब (अटोपिक दाह किंवा अटोपिक डरमॅटायरीस) ऍलर्जीमुळे होणारा त्वचेचा दाह यालाच वैद्यकीय भाषेत अटोपिक डरमॅटायरीस (Atopic dermatitis) असे म्हटले जाते. बऱ्याच वेळा ऍलर्जीक सर्दी, ऍलर्जीक दमा आणि त्वचेचा ऍलर्जीक दाह हे एकत्रच दिसतात. यांना "ऍलर्जीचा त्रिकोण‘ असेही म्हणतात. ही तक्रार शक्यहतो लहान वयातच सुरू होते. यामध्ये त्वचा रुक्ष व कोरडी बनते. त्वचेला लाली, सून येऊन खाज येते. व कात्रेही पडतात. लहान मुलांमध्ये अंगावर कोठेही तर जसजसे वय वाढेल तसतसे त्वचेचे हे चट्टे गुडघ्याच्या मागे, कोपरावर येत राहतात. ऍलर्जीचा हा प्रकार अत्यंत चिवट आहे. तो आपली उपस्थिती परत परत दाखवतो- वेळप्रसंगी होमिओपॅथिक औषधांच्या मात्रा बदलून त्याला शह देत राहावे लागते.

त्वचेचा संपर्कदाह (contact dermatitis) त्वचेचा जो भाग काही प्रकारच्या ऍलर्जीक घटकांच्या संपर्कात येतो, तो लाल होणे, खाज उठणे, पूरळ येणे यालाच वैद्यकीय भाषेत कॉन्टॅक्टट डरमॅटायरीस म्हणतात, काही साबणे, सौंदर्यप्रसाधने, अत्तरे, खोटे दागिने यांच्या वापरानंतर अशा प्रकारचा त्वचेचा दाह सामान्यतः दिसून येतो. हाही ऍलर्जीचाच एक प्रकार आहे.

अशा सर्व ऍलर्जीक व्याधींमध्ये ऍलर्जिन्सचा संपर्क टाळणे हा जरी उपाय असला तरी तो व्यावहारिक खचितच नाही. अशा वेळेला अशा तक्रारींवर ऍटीऍलर्जीक (ऍन्टीहिस्टॅमिनिक्सट- Antihistaminics) औषधे घेऊन ती ऍलर्जी सतत दाबून टाकायचा प्रयत्न करणे याखेरीज यावर उपाय काय असा प्रश्नत पडणे अगदी साहजिकच आहे. या प्रश्नातला होमिओपॅथी अगदी समर्पक उत्तर देऊ शकते. वर नमूद केलेल्या ऍलर्जीक खेरीज ऍलर्जीचे अनेक प्रकार आहेत; परंतु वरील प्रकारच्या ऍलर्जीमध्ये होमिओपॅथी अत्यंत गुणकारी ठरते, असे अनुभवाप्रमाणे दिसून येते. होमिओपॅथीत अतिसंवेदनशील ते वर अनेक परिणामकारक औषधे आहेत जी सर्दी, दमा, त्वचेचा दाह, पित्ताच्या गांधी यासारखी लक्षणे तर कमी करतातच; पण त्वचेची अतिसंवेदनशीलताही मर्यादित करतात. त्यामुळे नेहमी त्रास देणारे वातावरणातले घटक, खाद्यपदार्थ हेसुद्धा तितकेसे त्रासदायक ठरत नाहीत. होमिओपॅथीत ऍलर्जीक दमा, सर्दी यावर ऍलियम सेपा, अर्सिनिक अलव, नक्सयहोमिका ही आणि अशी अनेक गुणकारी औषधे आहेत, तसेच त्वचेच्या दाहावर कोपायव्हा, एपिसमेल, आर्टिकायुरेन्स यासारखे रामबाण उपाय आहेत, जी प्रकृतीसाधर्म्यानुसार, तज्ज्ञांच्या साहाय्याने योग्य शक्तींमध्ये घेतली तर ऍलर्जीकारक प्रवृत्ती, ऍलर्जीक लक्षणे कमी करतातच याशिवाय प्रतिकारशक्तीही वाढवतात आणि त्या पदार्थाप्रति असणारी अतिसंवेदनशीलताही कमी करतात.

एकतर लक्षात ठेवले पाहिजे, की ऍलर्जी ही मुळात खोलवर रुजलेली, जुनी प्रवृत्ती आहे. कधी कधी तर ती आनुवंशिकही आहे, त्यामुळे पेशंटने दाखवलेला "पेशन्स‘ डॉक्टृरची आपल्या पेशावरची आणि उपचारपद्धतीवरची निष्ण, होमिओपॅथीक शास्त्राची नवीन युगातही पुरून उरणारी व्यापकता या साऱ्यांचा संगम झाला तर वैद्यकशास्त्रातील अनेक अवघड समस्यांची उत्तरे निश्चि तच उलगडत जातील.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२२३०१७३३
संदर्भ. डॉ. अपर्णा पित्रे

कॅप्टन ग्लॅडस्टन सॉलोमन यांची जे. जे. मधील प्राचार्य-संचालक पदाची कारकीर्द (१९१९-३६) विशेष संस्मरणीय ठरली. त्यांच्या काळात जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टमध्ये अनेक महत्त्वाच्या घटना घडल्या व त्यामुळे या कलाशाळेचे नाव भारतभर गाजू लागले. १९२० च्या दरम्यान चौथ्या वर्षाच्या विदयार्थ्यांसाठी सॉलोमन यांनी प्रत्यक्ष नग्न व्यक्तिप्रतिमानावरून (न्यूड मॉडेल) अभ्यास करण्यासाठी ‘न्यूड लाइफ-क्लास’ सुरू केला. त्यामुळे विदयार्थ्यांस शरीरशास्त्राचा प्रत्यक्ष मानवी शरीरावरून अभ्यास करण्याची संधी मिळाली. नग्न व्यक्तिप्रतिमान व त्याच्या अभ्यासामुळे प्राप्त झालेल्या अभ्यासाला दिशा व उत्तेजन देण्यासाठी सॉलोमन यांनी भित्तिचित्र-सजावटीचा (म्यूरल डेकोरेशन) वर्ग सुरू केला (१९२०).

अशी ख्याती प्राप्त झालेली राम कथा म्हणजे वाल्मिकींच्या अलौकिक प्रतिभेचा अनुपम आविष्कार! वाल्मीकिंनी रचलेले रामायण हे महाकाव्य म्हणजे संपूर्ण विश्वाच्या साहित्यातील पहिले महाकाव्य होय. म्हणून त्यांना आदिकाव्य आणि महर्षी वाल्मिकींना आदि कवी संबोधिले जाते. या ग्रंथात कवीने 24000 संस्कृत श्लोक 7 कांडामध्ये विभागून संपूर्ण श्री रामचरित्र अत्यंत कौशल्याने गुंफले आहे.

अमक्या देवाच्या पूजेला अमकीच वनस्पती किंवा अमकं फूल लागतं आणि अमकाच नैवेद्य लागतो हे काही त्या देवानं सांगितलेलं नसतं. परिसरात अुपलब्ध असलेल्या पूजासाहित्यानंच पूजा करायची प्रथा पडते. पूजा करणार्‍या कुटुंबाचा जो आहार असतो त्या अन्नपदार्थांचाच नैवेद्य दाखवायचा असतो.

काल सकाळी दादर वरून लालबागला जाण्यासाठी ट्रेन पकडली..ट्रेनमधे फारशी गर्दी नव्हती..आत गेलो तर चार पोलिस शिपाई दोन पोलिस डाॅग्सना घेऊन उभे होते.

पूर्वी स्वयंपाकघर केवळ जेवण बनविण्यासाठी वापरलं जाई. धुणी-भांडी, धान्य साठवण, पाण्याची भांडी या सर्वासाठी स्वतंत्र जागा असे. त्यामुळे आग्रेयला अग्नी अर्थात स्वयंपाकस्थान असावं, त्यातूनच आग्नेय दिशेला किचन असावं, असा समज दृढ झाला.