लेखसंग्रह

औषधी बिब्बा वृक्ष

आपल्या मराठी एक म्हण आहे. कामात बिब्बा घालणे म्हणजे चांगल्या कामात अडथळा आणणे. कारण काटा टोचला किंवा पायाला कुरूप झाले तर त्यासाठी बिब्ब्याचे तेल वापरतात. त्यासाठी बिब्बा चमच्याच्या किंवा पळीच्या टोकावर टोचून मेणबत्तीवर धरल्यावर त्याच्या उष्णतेने जे तेल निघते ते गरम असतानाच त्याचा चटका कुरूप झालेल्या ठिकाणी किंवा काटा मोडलेल्या ठिकाणी देतात. हा चटका इतका गरम असतो की रोगी ओरडायलाच लागतो. पण रोगी बारा तासात ताठ मानेने न लंगडता चालायला लागतो. इतका हा उपाय जालीम व रामबाण आहे.
अशा या वृक्षाबद्दल या लेखातून माहिती घेऊया.

बिब्बा (शास्त्रीय नाव: Semecarpus anacardium) बिब्बा, भिलावा, बिबवा, इंग्रजीमध्ये मार्किंग नट ट्री इत्यादी नावाने ओळखला जाणारा व ॲनाकार्डिएसी या कुळातला पानझडी प्रकारचा वृक्ष आहे. आंबा व काजू या वनस्पतीदेखील याच कुलातील आहेत. महाभारत, कौटिलीय अर्थशास्त्र, चरकसंहिता, सुश्रुतसंहिता इ. प्राचीन भारतीय ग्रंथांत ‘भल्लातक’ या नावाने बिब्ब्याचा उल्लेख आला आहे; त्यावरून हे झाड भारतीय असावे.

बिब्बा हे नाव वृक्षासाठी आणि फळांसाठीही वापरतात. फार पूर्वीपासून या फळाच्या सालीतील रस कपड्यांवर खुणा करण्यासाठी वापरण्यात आला आहे. म्हणून बिब्बा वृक्षाला इंग्रजी भाषेत ‘मार्किंग नट ट्री’ हे नाव पडले आहे भारतासहित ऑस्ट्रेलिया व ईस्ट इंडीज येथे हा वृक्ष आढळतो.

पूर्वीच्या गावगाड्यातील प्रत्येक घरा-घरात आढळणारा हा औषधी गुणधर्म असलेला बिब्बा बीज घरातील गाडग्या-मडक्यात हमखास पहायला मिळत असे. आज्जीबाईच्या बटव्यात तर याला मानाचे स्थान होते. असा हा बिब्बा अलीकडच्या काळात बऱ्याच जणांच्या खिजगणतीतही नसावा. याचे आश्चर्य वाटते.

कोकण पट्ट्यातील डोंगररांगा आणि मला माहित असलेल्या सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यातील डोंगर तसेच कराड तालुक्यातील दक्षिण भागातील डोंगररांगा आणि इतर पडीक मोकळ्या रानात या बिब्ब्याची झाडे पहावयास मिळतात. पुण्याजवळच्या भोर तालुक्यात सुद्धा बिब्ब्याचे भरपूर वृक्ष आहेत.

अन्य भाषांतील शब्द:

कानडी - केरू. गेरकायी
गुजराथी - भिलामू किंवा भिलामो
फारसी – हब्बुल्कल्ब
संस्कृत - अग्निमुखी, आरुष्क, भल्लातक, वातारी, वीरवृक्ष, शैलबीज.
हिंदी - भिलावा, भेला, बिलारन

बिब्बा हा मध्यम उंचीचा वृक्ष असून याची ९-१२ मी. (क्वचित १५ मी.) उंच व १.२५ मी. घेराचा, पाने वरून चिवट व गुळगुळीत आणि पाठीमागून थोडेसे केस असल्याने खरबरीत असतात. हा मध्यम आकाराचा, पानझडी वृक्ष ईस्ट इंडीज, ऑस्ट्रेलिया व भारत येथे आढळतो. भारतात हिमालयाच्या बाह्य परिसरात सतलज ते सिक्कीम आणि उष्ण भागात साधारण सर्वत्र व पूर्वेस आसामपर्यंत तो आढळतो; मात्र त्याची लागवड फारशी होत नाही.पानांचे आकारमान मोठे म्हणजे लांबी १५ ते ४० सेंटीमीटर असून ती टोकाकडे गोलाकार असतत. फुले लहान हिरवट पांढरी व पिवळसर असतात. त्यास डेख फारच छोटे असते. बिब्याच्या झाडाला काजूप्रमाणे बोंडफळे येतात. ती पिकल्यावर पिवळ्या रंगाची दिसतात. या बोंडाला बिंपटी, बिबुटी किंवा बिंबुटी म्हणतात. बोंडामध्ये खाद्य गर असतो, त्याला गोडांबी म्हणतात. गोडांबीत काजूप्रमाणेच तेल असते, मात्र ते बिब्ब्यात असते तसे झोंबरे नसते.

त्याची साल गर्द भुरी, खरबरीत असून वेड्यावाकड्या तुकड्यांनी सोलून निघते; अंतर्साल धागेदार; कोवळे भाग, फुलोरा, पानांचे देठ व खालची बाजू लवदार असते. पाने साधी, मोठी (१७-६० X १०-३० सेंमी.), एकाआड एक, चिवट व व्यस्त अंडाकृती (टोकाकडे रुंद व गोलसर), आयत असून त्यांवर शिरा दोन्ही बाजूंस स्पष्ट दिसतात; ती फेब्रुवारीत गळतात व मेमध्ये नवीन पालवी येते. फुले हिरवट पांढरी व पिवळसर, लहान, एकलिंगी अथवा द्विलिंगी फुलोऱ्यावर पावसाळ्याच्या शेवटी येतात; स्त्री-पुष्पांच्या मंजऱ्या पुं-पुष्पाच्या मंजऱ्यांपेक्षा आखूड असतात. पुष्पस्थली (देठाच्या वरचा भाग) फुगीर, मांसल, शेंदरट पिवळी (सु. २ सेंमी. लांब) असून तीवर आठळीयुक्त फळ नोव्हेंबर-फेब्रुवारीत येते; ते पिकल्यावर काळे, गुळगुळीत, साधारण तिरकस व अंडाकृती, २.५ सेंमी. लांब व कठीण असते. फुलाची संरचना व इतर सामान्य लक्षणे ॲनाकार्डिएसीमध्ये (आम्र कुलात) वर्णिल्याप्रमाणे असून काही लक्षणांत आंब्याशी व काजूशी याचे साम्य आढळते कारण हे तिन्ही वृक्ष एकाच कुलातील आहेत. बिब्ब्याच्या फुलात केसरदले ५-६, किंजले ३ व किंजपुट ऊर्ध्वस्थ असतो. फळात बी एक, लोंबते व चिकट सालीचे असते. बियांची जननक्षमता फार थोडी असल्याने बी लवकर पेरावे लागते. रोपांना हिमतुषार व मूळकूज यांमुळे हानी पोहोचणे शक्य असल्याने जपावे लागते. पूर्ण वाढ झालेले जुने खोड तोडून राखलेल्या खुंटापासून नवीन वाढ चांगली होते. बिब्ब्याच्या वृक्षाचे लाकूड भुरकट पांढरे असून त्यात कधी पिवळट रेषा दिसतात; ते नरम व काहीसे जड परंतु फारसे टिकाऊ नसते.

औषधी उपयोग:

प्राचीन काळापासून महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागात विशेषतः कोकणात विविध रोगांसाठी तात्काळ गुण देणारे बिब्ब्यासारखे दुसरे रसायन, औषध नाही, अशी सर्वाचीच परम श्रद्धा आहे. औषधात बिबुट्या, गोडांब्या व बिब्बे वापरतात. बिब्ब्याच्या वरच्या भागात अत्यंत दाहक पण विलक्षण गुणकारी तेल असते, ते खूप दाहजनक आहे. बिब्ब्याच्या आतल्या बीमध्ये असलेल्या गोडांबीत खूप पौष्टिक द्रव्ये आहेत. त्याच्या वापराने पुरुषांचे वीर्य चटकन वाढते. बिब्बा हा कटाक्षाने उष्ण प्रकृतीच्या माणसाने कदापि वापरू नये. जेव्हा त्याल नाइलाजाने बिब्बा किंवा बिब्बा घटकद्रव्य असलेले औषध वापरायचे असेल, त्याने आदल्या दिवशी, त्या दिवशी आणि दुसऱ्या दिवशी जेवणातील मीठ संपूर्णपणे टाळावे, म्हणजे बिब्ब्यातील दाहक तेलाचे दुष्परिणाम होत नाहीत, त्रास होत नाहीत. बिब्ब्याचे औषध घेत असताना कटाक्षाने तूप योग्य प्रमाणात घेतले तर बिब्बा चांगला मानवतो.

एखाद्या रुग्णाला डोक्यात चाई झाल्यास त्या भागाच्या बाजूला सभोवताली भरपूर तूप लावून चाई असलेल्या भागास बिब्ब्याचे तेल लावल्यास दोन ते चार दिवसांत खात्रीने नवीन केस येतात. ज्या मंडळींना शौचास चिकट होत असेल, त्यांच्यासाठी मिठाचे पथ्यपाणी पाळून सेवन केलेले भल्लातकहरीतकी चूर्ण गुण देते. ज्यांना कायम दूषित पाणी नाइलाजाने प्यावे लागते, ते भोजनोत्तर भल्लातकासव घेतात. पावसाळय़ात खराब पाणी नाइलाजाने प्यावे लागल्यास बिब्बा हे घटकद्रव्य असलेल्या संजीवनी गोळ्या भोजनोत्तर घेतात..

इतर औषधी उपयोग:

खोडाला खाच पाडून जहाल व साधारण चिकट रस (डिंक) मिळतो. त्यापासून रोगण करतात. कठिण फळाच्या सालीत कडू, जहाल, काळसर व विषारी तेल (३३%) असते; त्यामुळे कातडीवर फोड येतात; ते संधिवात, मुरगळणे, लचकणे व कुष्ठीन गाठीवर बाहेरून काळजीपूर्वक लावतात. फळाचे चूर्ण कृमिनाशक व गर्भपातक असून डिंक गंडमाळा, संसर्गजन्य रोग व तंत्रिका दौर्बल्य यांवर वापरतात. बिया खाद्य असून बियांचे तेल गोड, खाद्य, पथ्यकर व औषधी असते. फार पूर्वीपासून फळाच्या सालीतील तेल कपड्यावर खुणा करण्यास धोबी लोक वापरतात.
पक्व पुष्पस्थली (बिब्बोटी) खाद्य असून सुकविलेल्या बिब्बोट्यांच्या माळा बाजारात मिळतात; त्या स्तंभक (आकुंचन करणाऱ्या) असतात. पक्व फळांतील तेलाचा रंग, रोगणे व प्लॅस्टिक आणि तत्संबंधीच्या उद्योगांत बराच उपयोग केला जातो. ह्या तेलाला व्यापारात ‘भिलावन शेल लिक्विड’ (बीएसएल) म्हणतात. त्यापासून फिनॉल मिळतात. ती विशेष रासायनिक प्रक्रियेने फळातून काढतात. बीएसएलपासून उद्स्फोटक नसलेले (फोड न आणणारे) घन किंवा अर्धघन प्रकारचे रेझीन मिळविण्याच्या प्रक्रिया उपलब्ध झालेल्या आहेत; हे रेझीन व्हार्निश, एनॅमले, रंगलेप, जलाभेद्य पदार्थ इ. बनविण्यास आधारभूत ठरले आहे. भिलावन रेझीनवर आधारित अशी अनेक पृष्ठलेपने उपलब्ध झाली आहेत. धातूवर घडवून आणलेले लेपन फारच गुळगुळीत, कठीण, चिवट, असून त्यावर हवेचा, उकळत्या पाण्याचा आणि सामान्य कार्बनी विद्रावकांचा (विरघळविणाऱ्या पदार्थांचा) परिणाम होत नाही. बीएसएलच्या साहाय्याने कापड जलाभेद्य करता येते किंवा कापडास, कागदास व जाड पुठ्ठ्यास कृत्रिम चामड्याचे रूप देता येते. आसंजके, अग्निरोधक आणि कीटकनाशक लेप, कीटकनाशके, पूतिरोधके (पू तयार करणाऱ्या सूक्ष्मजंतूंची वाढ खुंटविणारे पदार्थ) यांसारख्या पदार्थांचे उत्पादनही बीएसएलच्या आधारे केले जाते. निर्मलके (मळ काढून टाकणारे पदार्थ), तणनाशके, अग्निरोधक प्लॅस्टिके, उष्णतारोधक रंगलेप, नरम व कठीण रबर-माल इत्यादींच्या उत्पादनातही बिब्ब्याचा प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष रीत्या उपयोग केला जातो.

बियांतील मगजात प्रतिशत जलांश ३.८, प्रथिन २६.४, मेद ३६.४, तंतू १.४, इतर कार्बोहायड्रेटे २८.४, खनिजे ३.६ आणि दर १०० ग्रॅममध्ये कॅल्शियम २९५ मिग्रॅ., फॉस्फरस ८३६ मिग्रॅ., लोह ६.१ मिग्रॅ. असतात; तसेच त्यात थायामीन, रिबोफ्लाविन, निकोटिनिक अम्ल ही जीवनसत्त्वे असतात. ह्या तेलाचा उपयोग लाकडाच्या रक्षणाकरिता व गाड्यांच्या आसाला लावण्याच्या वंगणाकरिता करतात; नावांच्या फळ्यानाही तेल लावतात.

बिब्ब्याच्या वृक्षाचे लाकूड नरम व काहीसे जड परंतु फारसे टिकाऊ नसते. स्वस्त व हलके सजावटी सामान, खोकी, आगपेट्या, वल्ही व जळण अशा विविध प्रकारे ते उपयोगात आहे. लाखेच्या किड्यांना पोसण्याकरिता हे वृक्ष उपयुक्त असतात.

कापड रंगविण्यासही तेल वापरतात. फळ तिक्त, उष्ण, कृमिनाशक असून जलोदर, गाठी, चामखिळी, दमा, तीव्र संधिवात, अपस्मार, कंडू इ. विकारांत गुणकारी असते. लोणी, दूध, वेदनाहारक तेले यांसह फळांचा रस पोटात घेणे श्रेयस्कर असते. कर्करोगात फळांचा रस फायदेशीर ठरला आहे. कमरदुखीत बिब्बा दुधात उकळून घेणे गुणकारी असते. अंकुशकृमीवर बिब्बा उपयुक्त असल्याचे आढळले आहे.

आयुर्वेदिक औषधे:

संजीवनीवटी, भल्लातकहरीतकी, भल्लातकासव ही बिब्ब्यापासून बनलेली आयुर्वेदिक औषधे आहेत.
बिब्ब्याची फुले:

बिब्बा दाभणास टोचून गोड्या तेलाच्या दिव्यावर धरल्याने जी पेटलेल्या तेलाची टिपे पडतात, त्यास बिब्ब्याची फुले म्हणतात. ही टिपे दुधात धरून हळद व खडीसाखर मिसळून पिण्यास देतात. प्रारंभी एक फूल व मग दोन-चार दिवसांनी दोन फुले रात्री निजताना देतात. हा प्रकार फुफ्फुसाच्या रोगात देतात. दम्यात याने फार चांगला गुण येतो.बिब्ब्यापासून तयार केलेली औषधे खोकला, दमा, अपचन, यकृतवृद्धी, सूज व व्रण या विकारांवर अत्यंत गुणकारी समजली जातात. वल्ही आणि काडेपेट्या बनविण्यासाठी बिब्ब्याचे लाकूड वापरतात. बिब्बा वृक्षावर लाखेचे कीटक चांगले पोसले जातात. बिब्ब्याच्या तेलाचा उपयोग कीडनाशक आणि कीडप्रतिबंधक म्हणून व्हॉर्निशामध्ये करतात. फळे मुख्यत: औषधी उपयोगासाठी गोळा केली जातात. ती विषारी असून त्यावर योग्य प्रक्रिया न करता वापर केल्यास अधिहर्षता (ॲलर्जी) होऊ शकते. वनीकरणासाठी व वृक्ष लागवडीसाठी हा एक उत्तम बहुगुणी वृक्ष आहे.

रोपवाटिका आणि लागवड:

बिब्ब्यांची परिपक्व फळे झाडाखालून जमा करावीत. फळांचा आकार मोठा असतो. रंगाने गर्द काळी फळे रोपनिर्मितीसाठी वापरावीत. सुप्तावस्था मोडण्यासाठी बी 10 ते 15 मिनिटे उकळत्या पाण्यात ठेवून दोन दिवस कोमट पाण्यात ठेवावे. त्यानंतर ओल्या गोणपाटात बांधून ठेवावे. या पद्धतीने संस्कार केल्यानंतर बी पिशवीत पेरावे. 5 X 8 इंच आकाराच्या किंवा त्यापेक्षा मोठ्या आकाराच्या पिशवीमध्ये उच्च दर्जाची रोपे तयार करता येतात.

रोपे दोन ते चार फुटांची झाल्यानंतर ती 2 X 2 X 2 फूट आकाराचे खड्डे घेऊन त्यात लावावी. लागवडीपूर्वी खड्डे भरतेवेळी मातीत सुपर फॉस्फेट, सेंद्रिय खत, शेणखत, हिरवळीचे खत आवश्‍यकतेनुसार टाकावे. लागवड मध्यम, हलक्‍या, निचरा होणाऱ्या जमिनीत करावी. आवश्‍यकतेनुसार पाणी, खत, तण व्यवस्थापन करावे.

पाच-सात वर्षांत झाडे फळे येण्यास सुरवात होते. सद्यःस्थितीत फळे 50 ते 60 रु. प्रति किलो दराने विकली जातात. लागवडीसाठी राष्ट्रीय औषधी अभियान, रोजगार हमी योजनांमधून अनुदान प्राप्त होते. यासाठी विहित नमुन्यातील प्रस्ताव कृषी विभागाकडे देणे आवश्‍यक आहे.

बिब्ब्याचे खेडेगातल्या जीवनाशी नाते :

बिब्ब्याचा खेडेगावातील जनतेशी फार जवळचा संबंध आहे. पूर्वी दिवस उगवायला डोक्यावर पाट्या घेऊन गळयात धोतर किंवा लुगड्याचा

धडपा बांधून त्यात झोपलेल्या तान्हया बाळाला पाठीवर टाकून सुया-पोती विकणाऱ्या नऊवारी लुगड्याला 'दंड' घालून कासुटा घातलेल्या कोकणी बायका, " ये काकू ? ये मावश्ये ? " अश्या मोठमोठ्याने हळ्या मारत वेशीतून वाड्या-वस्त्यांवर प्रवेश करायच्या, तेव्हा प्रथम त्यांचे स्वागत हे पाळीव कुत्री करायची. मग त्या बायकांच्या हळ्या आणि कुत्र्याच्या भुंकण्याचा कालवा ऐकून सगळ्या आळीची पोरं-पोरी जागी व्हायची, आणि डोळे चोळतच कालव्याच्या दिशेने पळत सुटायची. " ओ, आमच्या आयनं बोलावलंय? ओ आमच्या आळीला चला? ओ आमच्या अंगणात बसा? ओ आमच्या सोप्यात बसा? " म्हणून त्या बायकांच्या विनवण्या करत असायची. त्या बायकांच्या टोपलीत सुई, दाबन, तोडे, वाळे, मनगट्या, लबरी कडे, वगैरे वगैरे साहित्याबरोबरच या बिब्याचा ही मुख्यता समावेश असायचा.

तर अश्या या कोकणी बायकाकडून आपल्याला लागणाऱ्या वस्तू घेतल्याकी त्यात चार-पाच बिब्यांचा ही समावेश असायचा. मग त्या बायकांना कालवण असेल तर कालवण नसेल तर चटणी भाकरी देऊन पाठवले जाई. असे ही बिब्बे शेतकऱ्यांना कधी आणि केव्हा लागतील याचा नेम नसायचा. म्हणून ते बिब्बे करंड्यात, बारक्या गाडग्यात किंवा घराबाहेर असणारया भिंतीच्या देवळीत सुरक्षित ठेवले जात. याचे ही कारण असे की लहान मुलांच्या हाती हा बिब्बा चुकून लागू नये. कारण चुकून बिब्बा लहान मुलाने तोंडात घातला तर बिब्ब्याच्या तेलाने त्या मुलाचे तोंड उतू जाते. त्यालाच 'बिब्बा उतला' असे म्हटले जायचे.

असा हा बिब्बा पूर्वी खूप उपयोगी होता. जनावरांना एखाद्याची नजर लागू नये. तसेच जनावराला 'बाहेरवाश्याचे' (भूत बाधा) होऊ नये म्हणून, बैलांच्या गळ्यातील कंडयात तसेच गाई, म्हैस, शेळी व्यायला झाली म्हणजे तिच्या गळ्यातील कंडयात हा बिब्बा मानाने विराजमान व्हायचा.

बिब्बा व आदिवासी लोक:

जंगल संपत्ती असल्याने आदिवासी किंवा स्थानिक लोकांना बिबव्याची फळे चार पैश्याचा आधार देऊन जातात. साधारण बिबव्याच्या झाडाची फळे ही दिवाळीच्या वेळेला पिकायला सुरुवात होते. काजूसारखी येणारी पिवळसर केशरी बोंडे असलेल्या फळाचे काळसर बिब्बे काढून त्या फळाच्या माळा तयार करून ते खुंटीला वाळवण्यासाठी अडकवून ठेवतात. मग अश्या वाळलेल्या फळांच्या माळा जवळपासच्या आठवडी बाजारात किंवा शहरात विकावयास येतात. चवीला तुरट आणि रुचकर असणारे हे फळ पिष्ठमय असते. कच्चे पिवळसर फळ खाल्ले तर घश्यात खवखव सुरू होते. त्यामुळे पिकल्यानंतरच खाणे योग्य होते.

बहुपयोग बिब्ब्याचे:

बिब्बा फळांपासून काळा रंग मिळतो. कपड्यावर घट्ट बसतो. धोब्याकडे कपड्यांवर नावे टाकण्यासाठी आणि गोंदणासाठी हा रंग वापरला जातो. म्हणून यास इंग्रजीत "मार्किंग नट' म्हणून संबोधले जाते. पूर्वी कपड्यांना रंग देण्यासाठी वापर केला जात असे. सद्यःस्थितीत "वॉर्निश' "पेंट' बनविणाऱ्या कंपन्यांमध्ये बिब्बा तेलाचा वापर केला जातो.

बिब्बा फळात जे रसायन असते, त्याचा वापर वॉटर प्रूफिंग साहित्य, वेगवेगळ्या रंगनिर्मितीसाठी केला जातो. निवडणुकीत बोटावर मार्किंग करण्यात येणारी शाईही बऱ्याचदा बिब्ब्यापासून बनविली जाते. बिब्बा फळांत मोठ्या प्रमाणात "फिलॉल' रसायन असते. त्याचा वापर वॉटर प्रूफिंग साहित्य, रंगनिर्मितीसाठी केला जातो.

अर्धवट वाळलेले तेल लाकूड पोखरणाऱ्या किडींच्या नियंत्रणासाठी लाकडांना लावले जाते. गाड्यांच्या ऍक्‍सलला वंगणासाठी तेलाचा वापर होतो. या वृक्षांचा उपयोग लाखेचे किडे वाढविण्यासाठी केला जातो. टॅन, टॅनिन काढण्यासाठी फळांचा वापर केला जातो.

आयुर्वेदासारख्या औषधी पद्धतीत अनेक औषधी बिब्बा फळांपासून बनविल्या जातात. बिब्बा वापरण्यापूर्वी त्याचे शुद्धीकरण करणे आवश्‍यक असते.

संदर्भ :
1. Chopra, R. N.; Nayar, S. L.; Chopra, I. C.; Glossary of Indian Medicinal Plants, New Delhi, 1956.
2. C. S. I. R. The Wealth of India, Raw Materials, Vol. IX, New Delhi, 1972.
लेखक: ज. वि. जमदाडे
शं. आ.परांडेकर
स्त्रोत: मराठी विश्वकोश

डॉ. दिलीप केशव कुलकर्णी
मोबा: ९८८१२०४९०४
०९/०८/२०२४

हिवाळा हा ऋतू आता सुरू झाला आहे. हिवाळ्यामध्ये रामफळ आपल्याला बाजारात दिसते. थंडी मध्ये येणारी सर्व फळे सेवन केली पाहिजे आरोग्यासाठी खूप फायदेशीर असतात. तसेच रामफळ हे बहूतेक लोकांना आवडत नाही. आवडत जरी नसले तरी याचे एकदा सेवन करून तुम्ही बघा, कारण रामफळ हे आरोग्यासाठी खूप उतम फळ आहे. हल्ली पूर्वी प्रमाणे भरपूर रामफळे बाजारात येत नाहीत कारण त्याची मुद्दामहून लागवड कोणी करत नाही व जुनी झाडे नष्ट होताहेत.

कुडा हा लहान पानझडी वृक्ष आहे. त्याचे शास्त्रीय नाव होलॅर्हिना अँटीडिसेंटेरिका: (Holarrhena Antidyscenterica) आहे. फुलझाडापैकी ॲपोसयनेसी Apocynaceae कुळामध्ये कुडा ह्या वनस्पतीचा समावेश होतो.

सफेद मुसळी ही उष्ण प्रदेशाच्या आर्द्र वनातील वनस्पती आहे. ती ॲस्पॅरागेसी कुलातील असून तिचे शास्त्रीय नाव क्लोरोफायटम बोरिविलियानम आहे. चोपचिनी ही वनस्पतीही ॲस्पॅरागेसी याच कुलातील आहे. सफेद मुसळी मूळची भारतातील असून हिमालयातील उपोष्ण वनात आणि आसाम, पश्‍चिम बंगाल, कर्नाटक, तमिळनाडू, उत्तराखंड व महाराष्ट्र या राज्यांतील वनांमध्ये आढळते. तिच्या औषधी गुणधर्मांमुळे महाराष्ट्र तसेच अन्य काही राज्यांत तिची लागवड केली जाते.

पुराणातील काही संदर्भांनुसार, ज्या घरांमध्ये तुळस लावलेली असते आणि नियमित सकाळी तुळसपूजन केले जाते, त्यांच्यावर सदैव लक्ष्मीची कृपा असते, अशी मान्यता आहे. त्या कुटुंबांमध्ये लक्ष्मीचा वास असतो. तुळशी वृदांवनामुळे आजूबाजूचे वातावरण पवित्र राहते. नकारात्मकतेला थारा राहत नाही. तुळशीचा वास असलेल्या कुटुंबात सदस्य कमी आजारी पडतात.

प्रत्येक भारतीयांनी आयुर्वेदात शिकेकाई हे नाव ऐकले नसेल तर नवलच. गेले हजारो वर्षांपासून भारतातील प्रत्येक घराघरांतील आपले आजी आजोबा पणजोबा हे केसांसाठी शिकेकाईचा वापर करत होते.

आघाडयापासून क्षार तयार करतात. त्याला ‘अपामार्ग क्षार’ असे म्हणतात. याचा उपयोग मूतखड्यावर होतो. अपामार्ग क्षाराच्या तेलाचा वापर बहिरेपणा, ऐकू न येणे, कानात विविध आवाज येणे यावर होतो.

खाद्य तेले (Edible oils) म्हणजे जे तेले स्वयंपाकात वापरण्यासाठी योग्य असतात. या तेलांचा वापर अन्नपदार्थ तयार करण्यासाठी केला जातो.

विविध प्रकारची खाद्यतेल:वनस्पती तेले:
सूर्यफूल तेल, शेंगदाणा तेल, सोयाबीन तेल, कैनोला तेल, पाम तेल, तीळ तेल, नारळ तेल, मोहरीचे तेल, ऑलिव्ह ऑईल प्राणी-आधारित तेले: लोणी, डुकराची चरबी

यातील आज आपण ऑलिव्ह ऑइल ची माहिती घेणार आहोत.
ऑलिव्ह तेल (Olive oil) ला मराठीमध्ये जैतुणाचे तेल किंवा जैतुण तेल म्हणतात. हे तेल जैतुण (olive) या फळापासून बनवले जाते, जे भूमध्य समुद्राच्या आसपासच्या भागांत मोठ्या प्रमाणावर आढळते.

ऑलिव्ह ऑइल हे जैतुणांच्या फळांपासून (olives) तयार होणारे तेल आहे, जे स्वयंपाकासाठी, त्वचेसाठी आणि केसांसाठी खूप फायद्याचे मानले जाते. जे भूमध्य समुद्राच्या आसपासच्या भागांत मोठ्या प्रमाणावर आढळते.

जैतुण तेल:
या शब्दाचा अर्थ जैतुण (olive) फळापासून मिळवलेले तेल असा होतो. हे तेल अनेक प्रकारच्या स्वयंपाकासाठी, तसेच सौंदर्यप्रसाधने आणि औषध निर्माण उद्योगात वापरले जाते.

ऑलिव्ह ऑईलचे रासायनिक घटक:
ऑलिव्ह ऑइलमध्ये मुख्यत: फॅटी ऍसिड असतात, ज्यात ओलेइक ऍसिड (83% पर्यंत), लिनोलिक ऍसिड (21% पर्यंत) आणि पाल्मिटिक ऍसिड (20% पर्यंत) यांचा समावेश आहे. याव्यतिरिक्त, ऑलिव्ह ऑइलमध्ये पॉलीफेनॉल (antioxidants), स्क्वालीन आणि व्हिटॅमिन ई सारखे घटकही असतात.

ऑलिव्ह ऑइलमध्ये HDL आणि LDL ची पातळी 0% असते.
ऑलिव्ह ऑइलचे प्रकार:
i) व्हर्जिन ऑलिव्ह ऑइल:
हे ऑलिव्ह ऑइल सर्वात शुद्ध आणि पौष्टिक असते.
ii) एक्स्ट्रा व्हर्जिन ऑलिव्ह ऑइल:

हे ऑलिव्ह ऑइल देखील शुद्ध असते, पण त्यात एक्स्ट्रा व्हर्जिन ऑलिव्ह ऑइलपेक्षा थोडं जास्त तेल आणि चव असते.
iii) रिफाइंड ऑलिव्ह ऑइल:

हे ऑलिव्ह ऑइल शुद्ध करण्यासाठी प्रक्रिया केलेले असते, त्यामुळे ते एक्स्ट्रा व्हर्जिन ऑलिव्ह ऑइलपेक्षा कमी पौष्टिक असते.

उपयोग:
स्वयंपाक: जैतुण तेल हे विशेषतः इटली, स्पेन आणि ग्रीस यांसारख्या देशांमध्ये स्वयंपाकासाठी लोकप्रिय आहे.

सौंदर्यप्रसाधने:
जैतुण तेल त्वचेसाठी आणि केसांसाठी चांगले मानले जाते. औषध: काही पारंपरिक पद्धतींमध्ये जैतुण तेलाचा उपयोग औषध म्हणून देखील केला जातो, इतर उपयोग: ते साबण आणि सौंदर्यप्रसाधनांमध्ये देखील वापरले जाते. हे तेल अनेक प्रकारच्या स्वयंपाकासाठी, तसेच सौंदर्यप्रसाधने आणि औषध निर्माण उद्योगात वापरले जाते.

स्वयंपाक:
जैतुण तेल हे विशेषतः इटली, स्पेन आणि ग्रीस यांसारख्या देशांमध्ये स्वयंपाकासाठी लोकप्रिय आहे.
सौंदर्यप्रसाधने: जैतुण तेल त्वचेसाठी आणि केसांसाठी चांगले मानले जाते. औषध: काही पारंपरिक पद्धतींमध्ये जैतुण तेलाचा उपयोग औषध म्हणून देखील केला जातो, इतर उपयोग: ते साबण आणि सौंदर्यप्रसाधनांमध्ये देखील वापरले जाते. हे तेल अँटीऑक्सिडंट्स आणि फॅटी ऍसिडने समृद्ध आहे, ज्यामुळे ते आरोग्यासाठी खूपच उपयुक्त आहे.

ऑलिव्ह ऑइलचे फायदे:
ऑलिव्ह ऑइलमध्ये असलेले मोनोअनसॅचुरेटेड फॅट्स हृदयविकाराचा धोका कमी करण्यास मदत करतात.

ऑलिव्ह ऑइलचे फायदे:
1. हृदयविकाराचा धोका कमी करते:
2. त्वचेसाठी:
ऑलिव्ह ऑइल त्वचेला मॉइश्चरायझ करते आणि त्वचेवरील सुरकुत्या कमी करण्यास मदत करते.
3. केसांसाठी: ऑलिव्ह ऑइल केस मऊ आणि चमकदार बनवते, तसेच केस गळणे कमी करते.
4. वजन कमी करण्यास मदत करते: ऑलिव्ह ऑइलमध्ये असलेले फॅट्स वजन कमी करण्यास मदत करतात.
5.पचन सुधारते: ऑलिव्ह ऑइल पचनक्रिया सुधारण्यास मदत करते.
6. कोलेस्ट्रॉल कमी करते: ऑलिव्ह ऑइल खराब कोलेस्ट्रॉल कमी करण्यास मदत करते.
7. डोळ्यांसाठी: ऑलिव्ह ऑइलमध्ये अँटीऑक्सिडंट्स असतात, जे डोळ्यांसाठी चांगले असतात.
8. रोगप्रतिकारशक्ती वाढवते: ऑलिव्ह ऑइलमध्ये अँटीऑक्सिडंट्स आणि व्हिटॅमिन ई असते, जे रोगप्रतिकारशक्ती वाढवते. ऑलिव्ह ऑइलचा वापर:
9. स्वयंपाकासाठी: ऑलिव्ह ऑइल भाज्या तळण्यासाठी, भाज्या शिजवण्यासाठी आणि सॅलड ड्रेसिंगसाठी वापरले जाते.
10. त्वचेसाठी: ऑलिव्ह ऑइल त्वचेला मॉइश्चरायझ करण्यासाठी, मसाज करण्यासाठी आणि त्वचेवरील डाग कमी करण्यासाठी वापरले जाते.
11. केसांसाठी: ऑलिव्ह ऑइल केस मऊ आणि चमकदार बनवण्यासाठी, केस गळणे कमी करण्यासाठी आणि केस कोंडा कमी करण्यासाठी वापरले जाते.

ऑलिव्ह ऑइलचा वापर:
खबरदारी:
• ऑलिव्ह ऑइलचे जास्त सेवन केल्यास पचनसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो.
• जर तुम्हाला ऑलिव्ह ऑइलमुळे काही समस्या जाणवत असतील, तर डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
ऑलिव्ह ऑइल हे नैसर्गिक आणि सुरक्षित वंगण देखील आहे, आणि स्वयंपाकघरातील यंत्रसामग्री (ग्राइंडर, ब्लेंडर, कुकवेअर इ.) वंगण घालण्यासाठी वापरले जाऊ शकते. हे प्रदीपन (तेल दिवे) किंवा साबण आणि डिटर्जंटसाठी आधार म्हणून देखील वापरले जाऊ शकते. ऑलिव्ह ऑईल आरोग्यासाठी आणि स्वयंपाकासाठी उत्तम आणि फायदेशीर मानले जाते. ऑलिव्ह ऑइलमध्ये फायबर, साखर, कॅलरीज आणि कर्बोदकांचे प्रमाण खूप कमी असते. यामुळे रक्तातील साखरेची पातळी नियंत्रित ठेवण्यास मदत होते. ऑलिव्ह ऑइलमध्ये बनवलेले अन्न मधुमेहाच्या रुग्णांसाठी देखील चांगले आहे.
आजकाल, ऑलिव्ह ऑइलचे अनेक प्रकार बाजारात आले आहेत, ज्यात रिफाइंड तेल, सेंद्रिय तेल, कोल्ड-प्रेस्ड, व्हर्जिन आणि एक्स्ट्रा व्हर्जिन यांचा समावेश आहे. अशा परिस्थितीत कोणते ऑलिव्ह ऑईल सर्वोत्तम आहे हे जाणून घेणे थोडे कठीण आहे. चला तर मग, आज तुम्हाला सर्वोत्कृष्ट ऑलिव्ह ऑइलबद्दल माहिती देत आहे. एक्स्ट्रा व्हर्जिन किंवा कोल्ड प्रेस्ड ऑलिव्ह ऑईल सर्वोत्तम ऑलिव्ह तेल अतिरिक्त व्हर्जिन तेल मानले जाते. हे तेल तुम्ही शिजवण्याऐवजी थेट तुमच्या जेवणात घालू शकता. ज्या पदार्थांमध्ये ऑलिव्ह मुख्य घटक आहे. जसे की सॅलड ड्रेसिंग, ब्रेड आणि भाज्यांसाठी डिप्स आणि ऑलिव्ह ऑइल केक अशा पदार्थांसाठी हे चांगले आहे.

युनायटेड स्टेट्स डिपार्टमेंट ऑफ अ‍ॅग्रीकल्चर (USDA) च्या मते, एक्स्ट्रा व्हर्जिन ऑलिव्ह ऑइल हे एक नैसर्गिक उत्पादन आहे. ज्यामध्ये प्रति 100 ग्रॅम 0.8 ग्रॅम पेक्षा जास्त ओलेइक ऍसिड नसते आणि संवेदी दोष नसतात. एक सामान्य गैरसमज असा आहे की अतिरिक्त व्हर्जिन ऑलिव्ह ऑइल स्वयंपाकासाठी योग्य नाही कारण त्यात अ‍ॅव्होकॅडो किंवा द्राक्षाच्या बियांसारख्या तेलांपेक्षा कमी स्मोक पॉइंट आहे. अनेक अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की हे पूर्णपणे सत्य नाही, कारण एक्स्ट्रा व्हर्जिन ऑलिव्ह ऑइल शुद्ध केले जात नाही.

व्हर्जिन ऑलिव्ह ऑइल
यानंतर व्हर्जिन ऑलिव्ह ऑइलचा क्रमांक लागतो. हे देखील अपरिष्कृत आहे. परंतु एक्स्ट्रा व्हर्जिनपेक्षा किंचित जास्त आम्लता पातळी असते. तुम्ही एक्स्ट्रा व्हर्जिन तेल असलेले पदार्थ किंवा ब्रेडसोबत वापरू शकता आणि ते एक्स्ट्रा व्हर्जिनपेक्षा थोडे अधिक किफायतशीर आहे. जर ऑलिव्ह ऑइल तुमच्या कोणत्याही पदार्थात मुख्य घटक नसेल तर व्हर्जिन ऑलिव्ह ऑइल वापरणे सर्वोत्तम आहे.

शुद्ध ऑलिव्ह ऑइल व्हर्जिन ऑलिव्ह
ऑइल नंतर रिफाइंड ऑलिव्ह ऑइल आहे, ज्याला सहसा साधे ऑलिव्ह ऑइल म्हणून संबोधले जाते. मुळात, ही तेले प्रक्रिया करून किंवा रासायनिक प्रक्रिया करून तयार केली जातात आणि सहसा थोडेसे व्हर्जिन तेल शेवटी त्यात मिक्स केले जाते, कारण ते सहसा चवीला सौम्य असते. हे तेल अंडी बनवण्यासाठी किंवा तळण्यासाठी योग्य आहे.

पोमेस ऑलिव्ह ऑइल
तुम्ही कधी Pomace ऑलिव्ह ऑइलचे नाव ऐकले आहे का? जर नसेल तर आम्ही तुम्हाला सांगतो की तो उरलेल्या ऑलिव्हच्या लगद्यापासून बनवला जातो. यात नेहमी रासायनिक सॉल्व्हेंट्स आणि उष्णता समाविष्ट असते आणि या कारणांसाठी सामान्यतः ऑलिव्ह ऑइल मानले जात नाही. सर्वोत्तम ऑलिव्ह तेल कुठे मिळते? ऑलिव्ह ऑईलच्या पॅकमध्ये 'मेड इन', 'प्रॉडक्ट ऑफ', 'इम्पोर्टेड बाई' किंवा 'पॅक्ड इन' असे वेगवेगळे शब्द असतात जे ऑलिव्ह ऑईल कुठून आले हे सांगतात. सिंगल सोर्स ऑलिव्ह ऑईल एकाच देशात असते, पॅक केले जाते आणि निर्यात केले जाते. ऑलिव्ह ऑइल, ज्यामध्ये अनेक देशांतील ऑलिव्ह मिसळले जातात, जे वेगवेगळ्या ठिकाणी केले जातात आणि पॅक केले जातात. त्यामध्ये सर्व देशांची नावे आहेत. या तेलांचा दर्जा कमी होत नसला तरी, ते सहसा एकाच स्त्रोताच्या तेलांपेक्षा कमी ताजे असतात, कारण ऑलिव्ह एका देशात बनवले जाते आणि दुसऱ्या देशात पॅक केले जाते.

कोणता देश सर्वोत्तम ऑलिव्ह ऑईल उत्पादन करतो हे सांगणे कठीण असले तरी. इटली, स्पेन आणि ग्रीस हे तीन देश उत्तम ऑलिव्ह ऑईल बनवतात. तथापि, क्रोएशिया आणि तुर्कीनेही अलीकडच्या काळात काही चांगले तेल उत्पादन केले आहे. युनायटेड स्टेट्समध्ये, कॅलिफोर्निया काही उत्कृष्ट ऑलिव्ह ऑइलचे उत्पादन करते. तथापि, टेक्सास, ऍरिझोना आणि जॉर्जिया सारखी राज्ये देखील या दिशेने वाटचाल करत आहेत. ऑलिव्ह ऑईल खरेदी करताना घ्या काळजी जर तुम्ही यापूर्वी कधीही ऑलिव्ह ऑइल वापरले नसेल, तर तुम्हाला ते निवडण्यात अडचण येऊ शकते. त्यामुळे योग्य ऑलिव्ह ऑईल खरेदी करण्यासाठी या गोष्टींची विशेष काळजी घ्या.

ऑलिव्ह ऑइल पॅकेजिंग:
सर्व प्रथम, आपल्याला ऑलिव्ह ऑइलच्या पॅकिंगकडे लक्ष द्यावे लागेल. बाजारात तुम्हाला ऑलिव्ह ऑईल विविध सुंदर पॅकेजिंगमध्ये मिळेल. त्याचे वेगवेगळे ब्रँड आणि किंमत आणि पॅकिंग देखील भिन्न असू शकते. परंतु, लक्षात ठेवा की तुम्हाला नेहमी तेच ऑलिव्ह ऑइल घ्यावे लागेल. जे डार्क रंगाच्या काचेच्या बाटलीत आहे. डार्क प्लास्टिकच्या बाटलीमध्ये ऑलिव्ह ऑइल असल्यास, आपण ते खरेदी करू शकता. वास्तविक, पारदर्शक पॅकिंगसह ऑलिव्ह ऑईल खराब होते, कारण ऑलिव्ह ऑइलवर प्रकाश पडू नये. तुम्ही स्टीलच्या कॅनमध्ये पॅक केलेले ऑलिव्ह ऑईल देखील खरेदी करू शकता.
स्वयंपाकासाठी तुम्ही एक्स्ट्रा व्हर्जिन किंवा एक्स्ट्रा लाइट ऑलिव्ह ऑईल खरेदी करा. एक्स्ट्रा व्हर्जिन ऑलिव्ह ऑईल सर्वोत्तम मानले जाते. यामध्ये अँटिऑक्सिडंट्स आणि मिनरल्स भरपूर प्रमाणात असतात. तसे, ते वापरण्याचा सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे सॅलड्स, भाज्या आणि फळे टॉपिंग करणे. बाजारात तुम्हाला पोमेस ग्रेड ऑलिव्ह ऑइल देखील मिळेल. हे तेल तुम्ही स्वयंपाकासाठी वापरू शकता, पण, गुणवत्तेच्या दृष्टीने ते फारसे चांगले नाही.

ऑलिव्ह ऑईल हे इतर तेलांपेक्षा थोडे जाड असते आणि त्याचा रंग हलका हिरवा असतो. जर तुमचे ऑलिव्ह ऑईल घट्ट नसेल आणि त्याचा रंगही पांढरा किंवा पिवळा असेल तर समजा की त्यात भेसळ झाली आहे ऑलिव्ह ऑइल इतके स्वास्थ्यासाठी चांगले असून सुद्धा आपल्याकडे स्वयंपाकासाठी जवळ जवळ वापरतच नाहीत. कारण भारतीय गृहिणींना स्वयंपाक करण्यासाठी भरपूर तेल वापरण्याची सवय आहे.ऑलिव्ह ऑइल हे साध्या तेलापेक्षा ४ ते ५ पट महाग आहे. ऑलिव्ह ऑइलची चव भारतीय लोकांना रुचत नाही. ऑलिव्ह ऑइल हे स्वयंपाकात फारच थोडे वापरतात. म्हणजे एक लिटर ऑलिव्ह ऑइल हे साध्या चार लिटर ऑइल बरोबर आहे. याचा अनर्थ असा की हे महाग नाही. परंतु ऑलिव्ह ऑइल वापरण्याची मानसिकता भारतीय लोकांच्या मद्धे अजून तयार झाली नाही.

ऑलिव्ह ऑइल ची किंमत : ७००/- रु. /लि व्हर्जिन ऑलिव्ह ऑइल ची किंमत : १२५० - १३०० रु. /
आहे.

डॉ. दिलीप केशव कुलकर्णी
मोबा: ९८८१२०४९०४
इ मेल : dkkul@yahoo.com
१९-०४-२०२५

आपण रोज रात्री घेत असलेल्या निद्रेमध्ये स्वप्ने पडतात. स्वप्न म्हणजे घडलेल्या घटना, विचार यांचा जो संग्रह मेंदूमध्ये झालेला असतो तो दृश्य रुपात दिसणे. उपनिषदाप्रमाणे स्वप्न‌ हे मनात दडून राहिलेल्या इच्छांचे प्रगटीकरण आहे.

एका बाबतीत बदल झालेला दिसत नाही. ती बाब म्हणजे निसर्गाशी मानवाचे सातत्याने चाललेले द्वंद्व. थंडी-वारा-पाऊस असो वा त्सुनामी-वादळ – भूकंप असो, निसर्ग मानवाला चकवण्याचा प्रयत्न करत असतो आणि मानव निसर्गाला जोखण्याच्या अभ्यासात असतो… आधी – व्याधी असो, रोगराई असो वा जीवजंतू असो, मानवाच्या निरामय आरोग्यातील हे अडथळे ओलांडण्याच्या करामती मानवाने अनेक करून दाखविल्या आहेत.