उत्साह, आनंद आणि शक्तीची प्रेरणा अवघ्या महाराष्ट्राला देणार्‍या खंडोबाची जेजुरी ! खंडोबा हे दैवत महाराष्ट्र आणि कर्नाटकमध्येही लोकप्रिय आहे. जेजुरी हे गाव पुण्यापासून अगदी जवळ आहे. या गावातल्या टेकडीवर खंडोबाची दोन ठिकाणी मंदिरं आहेत. पैकी एकाला पठार म्हणतात तर दुसर्‍याला गडकोट. कर्‍हेपठार या मंदिराच्या काहीशा वरच्या बाजुला गडकोट आहे. या मंदिराभोवती तटबंदी असल्यामुळे याला गडकोट म्हणतात.

एकदा का मुलाच्या वडिलांनी, आईने, मोठ्या मुलाने व धाकट्या मुलीने ‘छान आहे’ म्हटले की मुलगी पसंत झाली मानायचे. अगदी तसेच वॉशिंग्टन-दिल्लीच्या विश्वबॅंक कार्यालयाने, दारेसालामच्या आफ्रिकन डेव्हलपमेंट बॅकेने आणि झांझीबारच्या परिवहन मंत्रालयाने माझी चरित्रसूची म्हणजे बायोडेटा ओके केल्याचे म्हणजे ‘मी पसंत पडल्याचे’ संगणक टपाल आले.

मुंबईच्या उपनगरांतील रस्त्यावर दिवसाचे १२-२५ तास आपल्या तिन चाकांच्या रिक्शांवर मेहेनत करणारे रिक्शावाले माझ्या अखंड कुतुहलाचा विषय आहेत. बऱ्याचदा नडेल, अडेलतट्टू, उर्मट असंच यांचं वागणं असतं. प्रवाश्याला हवं त्या ठिकाणी न येणं हा तर त्यांचा व्यवसायसिद्ध हक्क आहे की काय अशी शंका यावी असंच यांचं वागणं असतं.

अनघा प्रकाशन दिवाळी अंक २०१६ मध्ये प्रा. वि. शं. चौघुले यांनी लिहिलेला हा लेख

गेल्या काही दशकांत मराठीतील संतसाहित्याचा परामर्ष समीक्षक, अभ्यासक, संशोधक, विचारवंत, तत्त्वज्ञ या सर्वांना आपापल्या परीने घेतला आहे. कोणतीही सांस्कृतिक-धार्मिक-सामाजिक-आध्यात्मिक परंपरा सातत्याने सुरू असते. तिच्या प्रवाहात नवीन भर पडत असते; वाटावळणे घेत ती पुढे सरकत असते. काळाच्या ओघात तिच्यात नवी भर पडते. म्हणून परंपरेतील श्रेयसातून कालसुसंगत शाश्वत विचारांचा काळाच्या विशिष्ट टप्प्यावर शोध घ्यावा लागतो; पूर्व संचिताचं, पुनर्मूल्यांकन व्हावे लागते. दुसरे असे की, संतसाहित्याच्या अभ्यासाच्या, परिशीलनाच्या, मूल्यांकनाच्या अनेक पद्धती अस्तित्वात असतात सांप्रदायिक, चरित्रपर पारमार्थिक, ऐतिहासिक, संशोधकीय, तात्त्विक, भाषावैज्ञानिक, वाङ्मयीन आणि आस्वादक अशा विविध पद्धतींच्या आधारे संतसाहित्याचे मूल्यमापन आजवर केले गेले आहे. वस्तुतः कोणत्याही सांस्कृतिक वा चळवळीतील मुख्य घटक व्यक्ती. व्यक्तींना बनलेला समाज असतो.
वि. शं. चौघुले यांची प्रतिक्रिया अशी-

“संतपरंपरेतील मूल्यांनी कल्याणप्रद विचारांचा नव्या परिप्रेक्ष्यातून अर्थ लावणे, ही एकविसाव्या शतकातील विचार अभ्यासक, समाजधुरीण व अध्यापन व्यवसायातील घटकांची जबाबदारी ठरते. याचे मुख्य कारण म्हणजे कालसापेक्ष म्हणजे त्या काळातील वास्तवाचा असलेला प्रभाव.

संतांचे साहित्य आणि विचार धर्म, जात, पंथ, लिंग, भाषा, वाव आणि भूप्रदेशाच्या मर्यादां पलीकडील होत. शिवाय, परमकार्थिक संतांचे अंतकरण मानवी कल्यणाच्या भावनेने ओतप्रोत भरलेले होते." (संत समाज आणि अध्यात्म, संधिकाल प्रकाशन, ठाणे -पृ. ९२, द्वितीय आवृत्ती, २०१५)

संत कबीर व महाराष्ट्रातील वैष्णव संत तुकाराम या दोन संतांचा तुलनात्मक विचार केला जातो. भारतीय संतपरंपरेतील मध्ययुगीन संतांनी प्रामुख्याने ईश्वरभक्ती हे आपले मुख्य उद्दिष्ट मानले होते. मात्र कालमान व व्यक्तिमत्त्वपरत्वे त्यांच्या विचारसूत्रांत कधी अधिक साम्य दिसून येते. हे साम्य कोणते?

कबीर-तुकारामांचे मूलगामी विचार धर्मनिरपेक्ष होते; मानवकल्याणाची आकांक्षा दोघांची होती. या दोन संतांनी बुवाबाजी व चमत्काराचा निषेध केला, धार्मिक आणि जातीय कट्टरतेचा निषेध केला. संत कबीरांनी धर्मनिरपेक्ष भूमिकेतून हिंदू-मुसलमान उपेक्षिले गेले. आपलेपणाचा धिक्कार केला. ते जातपात, परमेश्वरभक्ती करणारे नव्हते. संघर्ष वा तेढ निरामय जीवनात बाधा आणू शकते याचे भान कबीरांना होते. धर्मसमभावाचा आग्रह धरण्यापेक्षा कबीरांचा भार दंभस्फोटावर अधिक होता. धर्म व गुरुपरंपरेच्या श्रेष्ठत्वाच्या चर्चेपेक्षा अंतर्यामीच्या ईश्वराचा शोध घ्या, असे आवाहन हिंदू-इस्लाम ह्या धर्मातील लोकांना कबीरांनी केले. मंदिरात आणि मशिदीत परमेश्वराचा शोध धर्माच्या नावाखाली हिंसा करणाऱ्यांना कबीरांनी खाटिक म्हटले आहे -

साधो पाँडे निपुण कसाई ।
बकटि मारके भेडक धाय ।
दिलका दरद न आई ।।

मूर्तीत देव आहे असे सांगून भक्तीचा बाजार मांडणाऱ्या तथाकथित पंडितांचा, कर्मठ ब्राह्मणांचा आणि मुल्ला मौलवींचा कबीरांनी निषेध केला; (आंध्र कवी वेमना, कर्नाटकातील बसवेश्वर, या संतांनीही अनिष्ट जातिप्रथांवर कोरडे ओढले आहेत.)

एकूणच सर्व संत केवळ भक्तिमार्गी नव्हते, त्यांच्यातील काहींना पुरोगामी (आजचा शब्द) विचार मांडले. समाजउन्नयनाची कास त्यांनी धरली होती. पण दुर्दैवाने कबीर, तुकाराम, श्री वसवेश्वर आदींचे विचारसंचित उपेक्षिले गेले.

सर्व मध्ययुगीन संत केवळ ईश्वरभक्ती करणारे ते संत केवळ तत्त्वविचार सांगत नाहीत. कर्नाटकातील श्री बसवेश्वरांचे प्रबोधनपर कार्यसुद्धा अन्य संतांशी नाते जोडणारे आहे. त्यातील कबीर व तुकाराम या दोन संतांच्या काव्यातील विचारांत व शैलीतील साम्य लक्षणीय आहे.

बहुतेक संतांनी नामभक्तीचे समर्थन केलेही, त्याहीपेक्षा अंतकरणपूर्वक भक्ती करणाऱ्याला ते श्रेष्ठ संत मानतात. तुकाराम, कबीरांसारख्या संतांना अंतकरणशुद्धीला नवे परिमाण दिले. जर मन आतून मलिन झाले आहे तर बाह्यउपचारांनी ते शुद्ध कसे होईल?

न्हाए-धोए क्या भया । जो मन मैल न जाय,
मीन सदा जल में रहे। धोए बास न जाय

(कबीर म्हणतात - मनाचा मळ (मनाचे विकार) जर जात नसेल तर न्हाणे-धुणे कशाला हवे? सतत पाण्यात राहाणाऱ्या माशाचा वास कितीही धुतले तरी जात नाही.)

मध्ययुगीन भारतीय संतांनी गुरुमाहात्म्य आणि संतमहिमा वर्णिला आहे. आदर्श संत व आदर्श गुरु कसा असावा, याविषयी संतांनी मन प्रकटन केले आहे. संत कबीर व संत तुकाराम याला अपवाद नाहीत. धर्म, भाषा, पंथ, भूप्रदेश कोणताही असला तरी संतत्वाचे-सज्जनत्वाचे गुणधर्म समान असतात. सत्य, करुणा, दया, अहिंसा, आर्जव, मृदुत्व, यांच्या गुणसमुच्चय यातून संतत्व आकारास येते. संतांचे मार्गदर्शन भक्तीचा पारमार्थिक उन्नती करते. अशा संतांना संत एकनाथ जागले म्हणतात. संतांचे जागल्येपण (समाजाला जागृत करण्याचे प्रयत्न ) नजरेआड केले गेले आणि समाजाच्या पारमार्थिक उन्नती बरोबरच समाजजागृतीला ढळ पोचला. कबीर तुकारामांनी धर्माचरणातील विसंगतीवर प्रहार केला.

आपलाच जन्मसिद्ध धर्म श्रेष्ठ आणि इतरांचा धर्म कनिष्ठ अशा भूमिका त्यांनी घेतल्या नाहीत. कबीर म्हणतात,

मैं कहता हौ आँखन की देखी,
तू कागद की लेखी रे.

जे प्रत्यक्ष अनुभवतो, जे डोळ्यांनी बघतो तेच महत्त्वाचे आहे; पण तुझ्या लेखी ते पुस्तक बडिवार आहे. त्यांनी धर्माचरणाला विसंगतीपर आणि तथाकथित पंडितांच्या दडपपशाहीला निकराने विरोध केला. अनुभूतिशून्य विद्वत्तेची व पांडित्याची टर उडवली. कर्मकांडांना, निरर्थकपणे माळा जपण्याला विरोध केला. अर्थशून्य पुस्तकी पोपटपंचीपेक्षा भक्तिमार्गातील अनुभवाला अग्रस्थान दिले; कारण कबीर, तुकारामांसारखे संतांचा आत्मविश्वास आणि निर्धार घोकंपट्टीतून अगर पोथीनिष्ठेतून निर्माण झालेला आत्मप्रत्ययाचे आणि आयुष्यातील खडतर अनुभवांचे बळ त्यामागे आहे.

पोथी पढि पढि जग मुवा,
पंडित भया न कोइ' किंवा

मासि कागद छुयो नही' या कबीरांच्या काव्यपंक्ती सुपरिचित आहेत. प्रेमाची अडीच अक्षरे ज्याला वाचता येतात तोच खरा पंडित ही कबीरांनी ज्ञानी पंडितांची केलेली व्याख्या तुकारामांनी केलेल्या भगवद्भक्तीच्या व्याख्येशी मिळत्या जुळत्या आहेत.

संत कबीर आणि संत तुकाराम ह्या दोन्ही संतांचे विचार कालसापेक्ष नव्हते. विशिष्ट काळा पलीकडे जाऊन त्यांनी आपली मानवी कल्याणाची-जनहिताची भूमिका अभंगवाणीतून प्रकट केली. त्यांच्या कवितेचे मर्म यातच साठवलेले आहे.

-- प्रा. वि. शं. चौघुले

(अनघा प्रकाशन दिवाळी अंक २०१६ मधून)

कार्यसंस्कृतीवर परिणाम होण्यासाठी अनेक घटक कारणीभूत असतात. अर्थात त्यांवर सहजासहजी एकमत होत नाही. प्रदूषित कार्यसंस्कृतीची व्याख्या संस्थेनुसार बदलत जाते आणि ती व्याख्या मतमतांतरे निर्माण होण्यासाठी कारणीभूत असते. मात्र धोक्याचे इशारे एकसारखे असतात.

सारांश , आणि निष्कर्ष :

आपण शेषराव मोरे यांच्या लेखातील मुद्यांवर, तसेच त्यावरील प्रतिक्रियांबद्दलही चर्चा केली, खंडनमंडन केलें, कांहीं माहिती दिली, कांहीं नवीन मुद्दे मांडले . त्या सर्वाचा सारांश, आणि कांहीं निष्कर्ष, आतां थोडक्यात पाहूं या.

• (पण त्यापूर्वी एक स्पष्टीकरण : माझें स्वत:चें मिडलस्कूलपासूनचें शिक्षण इंग्लिश-मीडियम-पब्लिक-स्कूलमध्ये झालेलें आहे ; व पुढील, इंजिनियरिंग, मॅनेजमेंट वगैरे सर्व शिक्षणही अर्थातच इंग्रजीतच. नंतरच्याही काळात, कॉर्पोरेट क्षेत्रात काम केल्यामुळे, कायम इंग्रजीतच व्यवहार. संस्कृत मी फक्त हायर-सेकंडरीपर्यंतच शिकलो. त्यामुळे कोणी असा गैरसमज करून घेऊं नये की, मी संस्कृतच्या क्षेत्रातच काम करतो आहे, व म्हणून मी त्या अनुषंगानें माझी मतें मांडलेली आहेत. वस्तुस्थिती तशी नाहीं).
• संस्कृत ही ‘देव ’ नांवाच्या टोळीची (क्लॅन) भाषा होती, म्हणून तिला ‘देववाणी’ म्हणत ; याचा देवता (डेइटी) किंवा ईश्वराशी कांहींही संबंध नाहीं. पुरातन काळीं ही भाषा जनसाधारणही बोलत असत.
• संस्कृत ही प्राकृत भाषांपासून निर्माण झाली ही विचारांची ‘फॅलसी’ आहे. वैदिक भाषा (छांदस किंवा देववाणी), अर्थात जिला हल्ली आर्ष-संस्कृत म्हणतात, ती पाउड (प्राकृत) म्हणजे पाली-अर्धमागधी-शौरसेनी-महाराष्ट्री-पैशाची या भाषांपेक्षा कांहीं शतकें वा कांहीं सहस्त्रकें पुरातन आहे. त्यामुळे या भाषांमधून आर्ष-संस्कृत निर्माण होण्याचा प्रश्नच उठत नाहीं ; उलट त्याच , संस्कृतचें सरलीकरण करून तयार झालेल्या बोली आहेत. ( आणि आपण हें सोदाहरण पाहिलेलें आहे).
• वैदिककालीन अन्य भाषांकडून आर्ष-संस्कृतनें कांही शब्द वगैरे घेतलेले आहेत, पण अशी प्रक्रिया व देवाणघेवाण सर्वच भाषांच्या बाबतीत चालते ; पण त्यामुळे, संस्कृत ही त्या भाषांपासून निर्माण झालेली आहे, असें अजिबात नाहीं.
• आज जी संस्कृत (पाणिनीच्या कालानंतरची ) दिसते, ती म्हणजे आर्ष-संस्कृतवर संस्करण झाल्यामुळे निर्माण झालेलें रूपांतर आहे, पाणिनी किंवा कुणी वैयाकरणानें मुद्दाम निर्माण केलेली भाषा नव्हे. कोणीही अशी शून्यातून भाषा निर्माण करूं शकत नाहीं. ( बोलीभाषेतून, घेतले तर शब्द वगैरे घेतले जातात; पूर्ण नवीन भाषा बनवितां येत नाहीं. याची अनेक उदाहरणें आहेत). वैयाकरणी काय करतात, तर, जी भाषा प्रचलित असते , तिचे फक्त नियम ते लिहितात, व सुसूत्रपणा आणतात.
• नंतरच्या काळात, संस्कृत ही कुणाची मातृभाषा म्हणून उरली नसली तरी ; संपर्क-भाषा, ज्ञानभाषा , संस्कृतीची भाषा, म्हणून अनेक शतकें तिनें योगदान दिलेलें आहे.
• प्रादेशिक भाषांमध्ये जी ग्रंथनिर्मिती सुरूं झाली, तिचा आधार, संस्कृत ग्रंथच होता. उदा. रामायण, महाभारत, भगवद्गीता, हरिवंश, भागवत, इत्यादी.
• समाजातल्या घटकानें किंवा घटकांनी , कांहीं अन्य घटकांना या ज्ञानापासून वंचित ठेवलें, ( आणि, तें नुसतें आक्षेपार्हच नाहीं, तर निंदनीयही आहे ) ; पण त्यासाठी समाजाला वा समाज-घटकाला जबाबदार धरायला हवें, कुठल्याही भाषेला नव्हे. (आपण हेंही सोदाहरण पाहिलेलें आहे).
• संस्कृत भाषेच्या काठिण्याबद्दल आपण अन्य भाषांच्या उदाहरणांवरून पाहिलें की, कितीतरी भारतीय व परदेशीय भाषा , ( अगदी मराठी, तमिळसारख्या भारतीय भाषाही ) पर-भाषियांना ‘कठीण’ वाटतात. पण त्यामुळे, त्या भाषांचे महत्व आणि त्यांचा वापर अजिबात कमी होत नाहीं.
• ज्यांना त्यांच्या नित्याच्या प्रोफेशनल कामांमुळे संस्कृत शिकाय-समजायला वेळ नाहीं, त्यांना ती शिकण्याचें कुठलेंही कंपल्शन नाहीं, बंधन नाहीं. पण , ज्यांना तिचा वापर करायचा आहे, किंवा ती शिकून पुरातन ज्ञान-कला-साहित्य इत्यादींची माहिती मिळवायची आहे, त्यांना तसें करायला नक्कीच मुभा आहे.
• हल्लीच्या काळीं सायन्सचें महत्व आहेच; यात वादच नाहीं. पण, सर्व-समाजच जर नुसतेंच सायन्स शिकून व फक्त त्याच क्षेत्रात वावरायचें म्हणेल, तर समाज एकसुरी होईल, व या ‘लॉपसाइडेडनेस’चा समाजाच्या उन्नतीवर अनिष्ट परिणाम होईल. समाजाची चतुरस्र प्रगती आवश्यक असते; आणि तसेच होणार, कारण प्रत्येकाची आवडनिवड भिन्न असते. समाज कुणावरही अमुक एका प्रोफेशनची सक्ती करूं शकत नाही.
• गेली शतकें-सहस्त्रकें, राज्यें बदलली , राज्यकर्ते बदलले, राज्यांच्या सीमा बदलल्या, अन्य अनेक बदल झाले; पण भारतात भावनिक-एकता अखंड राहिली, याचें कारण संस्कृत-संस्कृती आहे.

• आणि अखेरीस :
• संस्कृत आतां राष्ट्रभाषा बनणें कठीण आहे ; तो चान्स १९४७-१९५० मध्ये हुकला.
• संस्कृतच्याद्वारें शतकानुशतकें चालत आलेलें ‘रिच् हेरिटेज्’ आपण दुर्लक्षित करतां कामा नये. तें प्रिझर्व व्हावे म्हणून सरकारनें ‘फोकस्ड प्रयत्न’ करायला हवेत.
• सरकारनें, (अजून तसें केलें नसल्यास) , संस्कृत ही एक ‘मान्यताप्राप्त भाषा’ म्हणून डिक्लेअर करायला हवी. तेच योग्य होईल.

- - -

( पुढे चालू ) --- (परिशिष्टें )

-- सुभाष स. नाईक. Subhash S. Naik

सांताक्रुझ (प), मुंबई. Santacruz (W), Mumbai.

Ph-Res-(022)-26105365. M – 9869002126

eMail : vistainfin@yahoo.co.in

Website : www.subhashsnaik.com / www.snehalatanaik.com

हिंदी चित्रपटसृष्टीच्या (बॉलिवूड) सुवर्णकाळात आपल्या वैविध्यपूर्ण आणि मंत्रमुग्ध करणाऱ्या संगीताने रसिकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवणारी एक अभूतपूर्व जोडी म्हणजे कल्याणजी-आनंदजी. कल्याणजी विरजी शाह (३० जून १९२८ – २४ ऑगस्ट २०००) आणि आनंदजी विरजी शाह (जन्म २ मार्च १९३३) या दोन सख्ख्या भावांनी मिळून ४० वर्षांपेक्षा जास्त काळ बॉलिवूडमध्ये सक्रिय काम केले. या प्रदीर्घ कारकिर्दीत त्यांनी सुमारे २५० चित्रपटांना संगीतबद्ध केले. मूळचे गुजरातच्या कच्छमधील कुन्द्रोडी गावचे असलेले हे कुटुंब नंतर व्यवसायाच्या निमित्ताने मुंबईत स्थायिक झाले. बालपणापासूनच संगीताची आवड असलेल्या या दोन्ही भावांनी पुढे जाऊन भारतीय चित्रपट संगीताचा चेहरामोहरा बदलून टाकला.

मानवी जीवनात प्राप्तव्य अशा चार अत्यंत श्रेष्ठ गोष्टींना पुरुषार्थ असे म्हणतात. अर्थ म्हणजे मिळवण्याची गोष्ट. पुरुष अर्थात जीवाने मिळवण्याच्या या चार गोष्टी. धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष अशा या चारही पुरुषार्थांना प्रदान करणाऱ्या आई जगदंबेचे वैभव आचार्यश्री या श्लोकात वर्णन करीत आहेत.

कामावरून समाजात त्याची हेटालणी होत राहिली तर एक दिवस हे सारे असहय होऊन गुन्हेगारीकडे वळू शकतो हे दर्शविण्याचा प्रयत्न या चित्रपटाच्या माध्यमातून केला गेलेला आहे. या चित्रपटात एका डुकराला पकड्ण्यासाठी स्वतःच्या जीवाची काळजी न करता पळापळ करणार्‍या संपूर्ण कुटूंबाच राष्ट्रगीत सुरू असताना स्तब्ध उभं राहणं जे काही सांगून जात ते केवळ शब्दात व्यक्त करण अशक्य आहे

खरंतर ‘Google’चं नाव ठेवायचं होतं ‘Googol’. पण स्पेलिंग मिस्टेकमुळे ‘Google’ असं झालं आणि तेच नाव पुढे प्रसिद्ध झालं.