हिंदी चित्रपटसृष्टीच्या (बॉलिवूड) सुवर्णकाळात आपल्या वैविध्यपूर्ण आणि मंत्रमुग्ध करणाऱ्या संगीताने रसिकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवणारी एक अभूतपूर्व जोडी म्हणजे कल्याणजी-आनंदजी. कल्याणजी विरजी शाह (३० जून १९२८ – २४ ऑगस्ट २०००) आणि आनंदजी विरजी शाह (जन्म २ मार्च १९३३) या दोन सख्ख्या भावांनी मिळून ४० वर्षांपेक्षा जास्त काळ बॉलिवूडमध्ये सक्रिय काम केले. या प्रदीर्घ कारकिर्दीत त्यांनी सुमारे २५० चित्रपटांना संगीतबद्ध केले. मूळचे गुजरातच्या कच्छमधील कुन्द्रोडी गावचे असलेले हे कुटुंब नंतर व्यवसायाच्या निमित्ताने मुंबईत स्थायिक झाले. बालपणापासूनच संगीताची आवड असलेल्या या दोन्ही भावांनी पुढे जाऊन भारतीय चित्रपट संगीताचा चेहरामोहरा बदलून टाकला.

कल्याणजी-आनंदजी यांच्या संगीताचा प्रवास अतिशय रंजक आहे. सुरुवातीच्या काळात कल्याणजी यांनी ‘कल्याणजी विरजी अँड पार्टी’ नावाचा ऑर्केस्ट्रा ग्रुप सुरू केला, जो भारतातील लाईव्ह शोचा पहिला यशस्वी प्रयोग मानला जातो. कल्याणजी यांच्यातील संगीतकाराला खरी ओळख मिळाली ती १९५४ च्या ‘नागीन’ चित्रपटामुळे. या चित्रपटात त्यांनी संगीत दिग्दर्शक हेमंत कुमार यांचे सहाय्यक म्हणून काम केले होते. या चित्रपटातील अत्यंत लोकप्रिय असलेली “नागीन बीन” ची धून (मन डोले मेरा तन डोले) कल्याणजी यांनी ‘क्लेव्हियोलिन’ (Clavioline) या त्या काळातील नव्या इलेक्ट्रॉनिक वाद्यावर वाजवली होती. या एका धूनेने त्यांना रातोरात प्रसिद्धीच्या शिखरावर पोहोचवले. त्यानंतर १९५८ मध्ये ‘सम्राट चंद्रगुप्त’ चित्रपटापासून त्यांनी स्वतंत्र संगीतकार म्हणून प्रवास सुरू केला आणि लवकरच लहान भाऊ आनंदजी देखील त्यांच्यासोबत जोडले गेले.

कल्याणजी-आनंदजी यांच्या संगीताचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची अष्टपैलूवृत्ती. त्यांनी केवळ रोमँटिक किंवा शास्त्रीय संगीतावर आधारित गाणीच दिली नाहीत, तर काळाच्या पाऊलखुणा ओळखून देशभक्तीपर, लोकसंगीत आणि पाश्चात्त्य शैलीतील ‘डिस्को’ संगीतही तितक्याच ताकदीने हाताळले. ‘डॉन’, ‘मुकद्दर का सिकंदर’, ‘जंजीर’, ‘सफर’, ‘ब्लॅकमेल’, ‘कुर्बानी’, ‘लावारिस’ आणि ‘त्रिदेव’ यांसारख्या अनेक सुपरहिट चित्रपटांना त्यांनी दिलेले संगीत आजही तितकेच ताजे वाटते. “पल पल दिल के पास”, “खाईके पान बनारसवाला”, “ये मेरा दिल यार का दिवाना”, “सलामे इश्क मेरी जान”, “जिंदगी का सफर है ये कैसा सफर” आणि “आप जैसा कोई मेरी जिंदगी में आये” यांसारखी त्यांची असंख्य गाणी आजही भारतीय संगीतातील मैलाचे दगड मानली जातात.

केवळ उत्कृष्ट संगीत देण्यापुरतेच त्यांचे योगदान मर्यादित नव्हते, तर चित्रपटसृष्टीला नवे गायक-कलाकार मिळवून देणारे ते खऱ्या अर्थाने ‘गॉडफादर’ होते. त्यांनी संगीत विश्वातील हिरे पारखून मनहर उदास, कुमार सानू, अलका याग्निक, साधना सरगम, उदित नारायण आणि सपना मुखर्जी यांसारख्या दिग्गज गायकांना पहिला मोठा ब्रेक दिला आणि त्यांच्या कारकिर्दीला आकार दिला. कल्याणजींचे सुपुत्र विजू शाह यांनीही पुढे जाऊन ‘मोहरा’ आणि ‘गुप्त’ सारख्या चित्रपटांमधून स्वतःची वेगळी संगीतकार म्हणून ओळख निर्माण केली.

या महान संगीतकार जोडीच्या अफाट योगदानाची दखल घेऊन त्यांना अनेक राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले. १९६८ मध्ये आलेल्या ‘सरस्वतीचंद्र’ या चित्रपटातील अप्रतिम शास्त्रीय संगीतासाठी त्यांना ‘सर्वोत्कृष्ट संगीत दिग्दर्शनाचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार’ मिळाला. तसेच १९७५ मध्ये ‘कोरा कागझ’ चित्रपटासाठी त्यांना ‘फिल्मफेअर पुरस्कारा’ने गौरवण्यात आले. चित्रपट संगीतातील या अतुलनीय सेवेसाठी भारत सरकारने १९९२ मध्ये त्यांना ‘पद्मश्री’ हा देशातील अत्यंत प्रतिष्ठित नागरी सन्मान प्रदान केला. आज कल्याणजी आपल्यात नसले आणि आनंदजी वयोमानानुसार संगीत क्षेत्रापासून दूर असले, तरी त्यांनी निर्माण केलेले संगीत आजही जगभरातील करोडो संगीतप्रेमींच्या हृदयावर राज्य करत आहे.