ऑक्टोबरपासून थंडी वाढायला लागते. या सुमारास धुकं देखील खूप पडायला लागतं. धुक्याच्या आवरणातून जवळची झाडं तेवढी दिसत असतात; तर लांबच्या टेकड्या, झाडं धुक्यात गुरफटून गेलेली असतात. त्यातून दुरच्या झाडांचे नुसते शेंडेच दिसत असतात. आसपासच्या दर्‍यांतून धुक्याच्या लाटा उठत येतात. एखादा तलम दुपट्टा वार्‍यावर तरंगत जावा तसं धुकं वार्‍यावर लहरत जातं. फॉल मधल्या धुक्याची मजा काही औरच असते. टेकड्या, डोंगरांची होळी रंगात आलेली असते. एखादं नाटक सुरू व्हायच्या आधी रंगमंच पडद्याने झाकलेला असावा तसे धुक्याने डोंगर झाकलेले असतात. मग एखाद्या वळणावर गाडी वळते आणि धुक्याचा पडदा सारून आपली रंगलेली डोकी दाखवत डोंगर अचानक समोर येतात.

रस्त्यांच्या बाजूच्या फुलांचा बहर ओसरत जात असतो. रंगांची वेडी उधळण आता आटोपती घेतली जात असते. गवत पिवळं पडत असतं. शेतातल्या मक्याची कापणी होऊन गेलेली असते आणि शेतामधे आता नुसते खुंट राहिलेले असतात. मक्याशिवाय काही शेतांमधे भाजीपाला देखील तयार झालेला असतो. या हंगामात लाल भोपळा खूप येतो. शेतांत मधे मधे पसरलेले त्यांचे वेल आणि शेंदरी रंगाचे तयार झालेले भोपळे दिसत असतात.

कधी तरी फॉल सिझनमधे पाऊस पडतो. आधीचेच स्वच्छ रस्ते आणखी चकचकीत होऊन जातात. सुकलेली पानं रस्त्याच्या कडेला लोटली जाऊन पावसाने चप्प होऊन रस्त्याच्या किनारी बनून रहातात. धुक्याच्या आणि लोंबत्या ढगांच्या तलम वस्त्रातून रंगीत झाडं लंपंडाव खेळत असतात. पावसामुळे झाडांचे बुंधे आणि फांद्या काळसर ओल्या झालेल्या असतात. त्यांच्या पार्श्वभूमीवर झाडावरची उरली सुरली रंगीत पानं तग धरून वार्‍यावर फडफडत असतात. दाटी वाटीने उभ्या असलेल्या त्या रंगीबेरंगी झाडांमुळे टेकड्या म्हणजे जणू महाकाय Flower arrangements झालेल्या असतात.

बर्‍याचदा सस्कुहाना नदीच्या वरच्या अंगाने गाडी चालवताना नदी धुक्याच्या शालीत लपेटून गेलेली दिसते. नदीच्या अल्ल्याडची झाडं नि:शब्दपणे उभी असतात. पल्ल्याडचा काठ आणि त्यावरची झाडी धुक्यात धुसरशी दिसत असते. पल्ल्याडच्या काठावरच्या झाडांची स्वतंत्र आकृती नाहीशी झालेली असते, आणि एक लांबच लांब बाह्याकृती (silhouette) मात्र अंधुकशी दिसत असते.

ऑक्टोबर पासून सुरू झालेली थंडी नोव्हेंबर – डिसेंबर पर्यंत चांगलीच वाढलेली असते. सूचिपर्णी वृक्ष सोडले तर इतर झाडांवर पानांचं नामोनिशाण राहिलेलं नसतं. झाडांचे बुंधे, फांद्या, झुडपांच्या बारीक काटक्या, खालचं गवत, सगळं शुष्क होऊन गेलेलं असतं. हिरव्या रंगाचा एकछत्री अंमल संपुष्टात आलेला असतो. एखाद्या कार्यक्रमाचा grand finale मोठ्या झोकात करावा तसं ह्या फॉल सिझनमध्ये एक नेत्रदीपक रंगायतन साजरं करून पानं निपचित धुळीत पडलेली असतात. ‘मातीवर चढणे एक नवा थर अंती…’, याची वर्षामागून वर्ष प्रचिती येत रहाते. सगळीकडे करड्या, तपकिरी रंगाचं एकसुरी साम्राज्य पसरलेलं असतं. डोंगरांवर, टेकड्यांवर पर्णरहित झाडांची आणि हिरव्या सूचिपर्णी वृक्षांची सरमिसळ नजरेत भरत असते. ह्या पर्णरहित वृक्षांच्या पार्श्वभूमीवर, ते हिरवेगार सूचिपर्णी वृक्ष अधिकच उठून दिसत असतात. जणू एखाद्या युद्धभूमीवर, पराभूत नि:शस्त्र घायाळ सेनेमधून, दिमाखदार शिरस्त्राणे घातलेल्या विजयी सेनेच्या सैनिकांचा उत्साहाने वावर चालला असावा, तसं दृश्य दिसत असतं.

नाटकाचा हसता खेळता रंगीबेरंगी अंक आता संपलेला असतो. पुढचा हिवाळ्याचा अंक, एक लांबच लांब, एकसुरी, प्रौढ आणि गंभीर असणार असतो. तपकिरी करड्या पडद्याकडे बघत, संपलेल्या अंकाच्या सुखद आठवणी मनात घोळवत, पुढच्या अंकाची वाट बघत बसावं, तसा हा मधला काही आठवड्यांचा काळ असतो.

सुपीक जमीन. त्यातून वहाणार्‍या मिसुरी आणि मिसीसीपी सारख्या प्रचंड नद्या. आपल्या गंगा यमुना पश्चिमेकडून पूर्वेकडे वाहतात तर मिसुरी आणि मिसीसीपी उत्तरेकडून दक्षिणेकडे. आपल्या गंगा यमुनांचा संगम अलाहाबादला तर मिसुरी-मिसीसीपीचा संगम सेंट लुईसला. त्या शिवाय इतर अनेक छोट्या मोठ्या नद्या. त्यामुळे सारा प्रदेश सुपीक आणि समृद्ध. जसजशी अमेरिकेची वस्ती वाढू लागली आणि पश्चिमेकडे सरकू लागली तसतसा हा अफाट गवताळ प्रदेश लोकांच्या पुढे उलगडू लागला.

शतकानुशतके या कुरणांवर अक्षरश: लाखांच्या संख्येमधे बायसनचे कळप निर्धास्तपणे चरत असायचे. या भागातल्या रेड इंडियन लोकांच्या जमाती एकंदरीतच निसर्गाला पुजणार्‍या. त्यामुळे अगदी गरजेपुरतीच बायसनची शिकार करायची हा प्राणाहून प्रिय असा शिरस्ता. अशाप्रकारे पिढ्यानपिढ्या रेड इंडियन लोकांच्या जमाती आणि बायसनचे कळप सामंजस्याने ही अफाट निसर्गदत्त देणगी वापरत आले होते. गोर्‍या माणसाने हे सुंदर चित्र बिघडवलं. रेड इंडियन्सना कपटाने फसवून, बंदुका तोफांचं बळ वापरून, त्यांच्या टोळ्यांमधल्या आपापसातील हेव्या दाव्याचा फायदा घेऊन, त्यांच्याशी खोटे नाटे करार करून, त्यांच्या पिढीजात जागेवरून, जीवनपद्धतीतून त्यांना उठवलं आणि देशोधडीला लावलं. त्यांच्या जमिनी लुबाडून शेवटी त्यांना कुठेतरी दूरवर, सरकारी जमिनीवर जबरदस्तीनं वसवलं. गोर्‍या माणसाच्या जमिनविस्ताराच्या लालसेपायी आणि रेल्वेमार्गांच्या रूपाने आधुनिकतेला कवटाळण्याच्या ध्यासापायी, लाखोंच्या संख्येत असलेले बायसनचे कळप बघता बघता नाहीसे झाले. गोर्‍या लोकांनी अवघ्या काही वर्षांत अक्षरश: लाखो बायसन्सची हत्या करून, ह्या क्षितीजापार पसरलेल्या कुरणांवरून ही उमदी जनावरं कायमची नामशेष करून टाकली. ह्या संहारातून नशिबाने वाचलेल्या थोड्या फार बायसन्सना हाताशी घेऊन काही जाणकार लोकांनी त्यांची संगोपना सुरू केली. या लोकांच्या प्रयत्नांनी आज पुन्हा एकदा कुठे कुठे छोटे मोठे बायसन्सचे कळप तग धरून असलेले दिसतात.

हळू हळू गोर्‍या लोकांची वस्ती वाढू लागली. बघता बघता कुरणांच्या, माळरानांच्या जागी थोडीफार शेतीवाडी उठू लागली. १८३७ साली जॉन डीर या माणसाने लोखंडी नांगराच्या फाळाचा शोध लावला. लाकडी फाळापेक्षा हा लोखंडी फाळ, मातीची ढेकळं फोडायला अधिक उपयुक्त होता. इतर अवजारांमधेही सुधारणा होऊ लागल्या आणि शेतीच्या तंत्रामधे झपाट्याने प्रगती होऊ लागली. आज ह्याच जॉन डीरच्या नावाने अमेरिकेतली अतिशय प्रसिद्ध अशी शेतकी अवजारांची मोठी कंपनी आहे. १८७४ साली जोसेफ ग्लीडन याने काटेरी तारेचं कुंपण बनवण्याचं तंत्र अवगत केल्यानंतर, ह्या लाखो मैल पसरलेल्या माळरानाचं रूप बघता बघता बदलून गेलं. काटेरी तारेची कुंपणं घातल्यामुळे गाईगुरांचे कळप बंदिस्त जागेत निर्धास्तपणे चरायला सोडता येऊ लागले.

आजपर्यंत अनिर्बंध, अमर्याद असणारी आणि रेड इंडियन्सच्या मते केवळ देवाच्या मालकीची असलेली जमीन, अचानक काटेरी तारांच्या कुंपणात बंदिस्त होऊ लागली. जमिनीवरचा देवाचा हक्क संपला आणि गोर्‍या लोकांनी जमिनीचे तुकडे करून त्यावर मालकी हक्काच्या मोहरा उठवायला सुरुवात केली. रेड इंडियन्स आपल्या आकाशातील देवाची करुणा भाकत, स्वत:च्या नशीबाला दोष देत, डोळ्यांदेखत चाललेला हा प्राणप्रिय निसर्गावरचा, जमिनीवरचा अत्याचार, आपल्याला नेमून दिलेल्या सरकारी जमिनीवरच्या तुकड्यांवर बसून बघत राहीले. त्यांच्या पुढच्या पिढ्या, हळू हळू आपलं पूर्वापार चालत आलेलं राहणीमान, चालीरीती विसरत चालल्या. घोडदौड, बायसन्सची शिकार, जंगली जनावरांचा माग काढण्याचं कसब, हे सारं भूतकाळातल्या आठवणींमधे राहून गेलं. जंगलातली, माळावरची स्वच्छंद पाखरं पिंजर्‍यामधे बंदिस्त झाली.

पूर्वापार चालत आलेल्या पद्धतीची नाळ तुटलेली, गोर्‍या माणसाच्या जीवनपद्धतीशी जुळवून घेणं शक्य नसलेली अशी त्रिशंकूसारखी अवस्था त्यांच्या वाट्याला आली. शिक्षणाची परवड, गरिबी, बेकारी, ह्या वर व्यवस्थित तोडगा काढण्याऐवजी सरकारने एक उपजीवेकेचं साधन म्हणून ह्या रेड इंडियन्सच्या वसाहतींवर कॅसिनोज सुरू केले. त्यातून आयुष्याची जडणघडण व्हायच्या ऐवजी वाईट वळणच अधिक लागलं. नवीन पिढ्यांच्या हातात, फारसं न शिकता, कष्ट न करता, वाममार्गाने पैसा येऊ लागला. त्यातून गुंडगिरी, गुन्हेगारी प्रवृत्ती वाढली. या सर्वांचा परिणाम म्हणून अशा या वसाहतींवरचे रेड इंडियन्स बर्‍याच अंशी आळशी, शिक्षणापासून वंचित, गुन्हेगारी प्रवृत्तीचे झाले आहेत.

नोव्हेंबर डिसेंबरमधे कधी तरी हिमवृष्टी सुरू होते. गाडी चालवताना जर हिमवृष्टी होत असेल, तर काचेवर येणारे हे हिमकण, जणू आकाशातून अलगद उतरत येत असतात. गाडीच्या बाजूच्या काचेतून हिमकणांचा वर्षाव बघत रहावा. गाडीच्या वेगाप्रमाणे यांचा देखील वेग बदलल्या सारखा वाटतो. एरवी अलगदपणे उतरणारे हे हिमकण, गाडी वेगात जात असली म्हणजे पावसाच्या सपकार्‍यासारखे जोरात येऊ लागतात. सारा आसमंत असंख्य पांढर्‍या शुभ्र हिमकणांनी भरून जातो. आपल्याकडे पावसाळ्यात आभाळात बसून दळण दळणारी म्हातारी आजीबाई, इकडे हिवाळ्यात येऊन आभाळात कापसाची बोंडं फोडत बसते. मग त्या बोंडांतून निघणार्‍या पांढर्‍या शुभ्र म्हातार्‍या, लाखो पर्‍यांच्या पंखांवर बसून चहूबाजूने तरंगत तरंगत जमिनीवर उतरू लागतात. सुरवातीला रस्ते नुसते ओले होतात. मग जसजशी हिमवृष्टी वाढू लागते, तसंतसं हे बर्फ जमिनीवर, रस्त्यावर चिकटू लागतं. बघता बघता त्यांचा चांगला पांढरा शुभ्र थर तयार होतो.

हळू हळू पांढर्‍या रंगाने काना कोपरा भरून जातो. झाडांच्या फांद्यांवर, फांद्यांच्या बेचक्यामधे, झुडपाच्या काटक्यांवर बर्फ साचू लागतं. सूचिपर्णी वृक्षांच्या हिरव्यागार छत्र्या बर्फ तोलत उभ्या रहातात. रानावनात बर्फाची पेरणी करावी तशी जमीन बर्फाने झाकली जाते. घरांच्या छपरांवर, खिडक्या दारांच्या वरच्या पट्ट्यांवर, कुंपणांवर, पायर्‍यांवर, बर्फाच्या पांढर्‍या पट्ट्या दिसू लागतात. पार्क करून ठेवलेल्या गाड्या बर्फाने झाकल्या जाऊन जणू बर्फाची मॉडेल्स करून ठेवली असावीत, तशा दिसायला लागतात.

हवामान खात्याच्या वर्तवलेल्या अंदाजामुळे येणार्‍या हिमवादळाची (snow storm) आगाऊ कल्पना असतेच. त्यात हिमवादळ जवळ आल्याच्या सूचना रेडिओ आणि टी.व्ही. वर येऊ लागल्या की snow scrappers, ट्रक्स वगैरे जय्यत तयारीनिशी बाहेर पडतात. मोठ्या आणि अधिक रहदारीच्या रस्त्यांवर, लवकर बर्फ वितळण्यासाठी ट्रक्स मधून salt टाकलं जातं. पण आजूबाजूचे छोटे किंवा कच्चे रस्ते मात्र तसेच बर्फाच्छादित रहातात.

हिमवर्षाव फारच जोरात सुरू झाला की गाड्यांचा वेग मंदावतो. वातावरण कुंद झालेलं असतं. रस्त्यांवर साठलेल्या बर्फांमधे पुढच्या गाड्यांच्या चाकांचे ठसे उमटलेले असतात. आधीच कमी जाणवणारी माणसांची वर्दळ आणखीनच कमी जाणवायला लागते. रस्त्यावरची रहदारी खूपच कमी होते. वाटेतल्या एखाद्या छोट्या गावातल्या घरातला मंद दिव्याचा उजेड हवाहवासा वाटायला लागतो. बर्‍याच काळ चाललेल्या हिमवृष्टीने, चांगला काही इंचांपासून ते १-२ फुटांपर्यंत बर्फ साचतो. Snow scrappers रस्त्यांवर फिरत, रस्त्यांवरचा बर्फ रस्त्याच्या कडेला ढकलून देतात. वरचे वर हिमवृष्टी होत राहिली तर रस्याच्या कडेला अशा लोटलेल्या बर्फाचे चांगले २-४ फूट उंच असे बंधारे तयार होतात. ते चांगले मार्च एप्रिलपर्यंत रहातात. येणार्‍या जाणार्‍या गाड्यांच्या धुराने, मातीने, ते पांढरे शुभ्र बंधारे हळू हळू मातकट, काळसर होऊन जातात. दुकानांच्या पार्कींग लॉट्समधे, घरांच्या आगेमागे, चर्चेसच्या प्रांगणांमधे, शेत मळ्यांच्या बांधावर, असे साचलेले बर्फाचे ढीग महिनोन महिने पडून असतात.

रात्री गाडी चालवताना जर हिमवर्षाव होत असेल, तर येणार्‍या जाणार्‍या तुरळक गाड्यांच्या प्रकाशझोतात पडणारे हिमकण, सोनेरी झळाळी घेऊन चमकायला लागतात. वाटेवरल्या छोट्या गावांमधल्या काही चुकार दिव्यांच्या मंद चंदेरी प्रकाशात अलगद उतरणारे हिमकण, पावसाळ्यात कंदीलाभोवती गर्दी करणार्‍या चिलटांसारखे वाटायला लागतात.

पेनसिल्व्हेनीयाच्या या डोंगराळ भागातून जाता येता सह्याद्रिची आठवण आल्याशिवाय रहात नाही. फरक एवढाच की सह्याद्रिचे कभिन्न कातळ वार्‍या पावसाने झोडपले जातात आणि उन्हामधे पोळले जातात तर इथले दगड धोंडे बर्फाने झाकले जातात. रस्त्याकडेच्या डोंगरांच्या भिंतीतून पुढे आलेले दगडांचे कोपरे, कंगोरे माथ्यावर बर्फाच्या टोप्या घालून स्वस्थ बसलेले असतात. हिमवर्षाव संपून गेला की त्यांच्या या पांढर्‍या टोप्या बरेच दिवस तशाच असतात. काही ठिकाणी बर्फ थोडंसं वितळून, त्याचं पाणी दगडावरून खाली पडायला बघत असतं पण थंडीच्या प्रभावाने ते परत थिजतं आणि दगडाच्या टोकाला बर्फाचे लटकते लोलक तयार होतात. काही काही ठिकाणी, कातळावरून पडणार्‍या पाण्याचे असे थिजलेले धबधवे झालेले पहायला मिळतात.

इथल्या डोंगरांच्या आणि टेकड्यांच्या या न संपणार्‍या रांगांमुळे, या भागातल्या डोंगर रांगांना endless moutains असंही एक नाव आहे. त्यांच्या अंगभूत निळाईमुळे त्यांना blue mountains असं देखील संबोधलं जातं. डोंगरांच्या या निळ्या जांभळ्या लाटा, त्यांच्या माथ्यावर चमकणारं शुभ्र धवल बर्फ आणि दर्‍यांमधे साचलेलं आणि रुप्यासारखं झळाळणारं बर्फ, यांचं एक अजब मिश्रण होऊन जातं. कधी कधी या क्षितीजापर्यंत पसरलेल्या डोंगर रांगा म्हणजे एक अजस्र वळवळणारं जनावर वाटतं. जमिनीवर पडलेल्या बर्फामुळे या जनावराची कातडी पांढरी धप्प वाटत असते तर पर्णरहित झाडांची गर्दी त्या कातडीवरच्या राठ केसांप्रमाणे वाटत असते.

सू सेंटरला आल्यावर काही दिवसांतच आम्हाला एक अपार्टमेंट भाड्याने रहायला मिळालं, ते गावातल्या रहिवासी (residential) भागात. मिडवेस्टमधल्या एका छोट्याशा गावात, १०० टक्के जुन्या वळणाच्या अमेरिकन पद्धतीशी आणि जाज्वल्य अशा ख्रिश्चन विचारसरणीशी जुळवून घेण्याच्या प्रयत्नात, आमचे दिवस चालले होते. आमची कंपनी गायींमधे कृत्रिम गर्भारोपण आणि तत्सम विषयांमधे काम करणारी असल्यामुळे, ऑफिस, लॅब वगैरे सर्व एका मोठया फार्मवरच होते. उंच प्रशस्त इमारती, चकचकीत ऑफिस वगैरे काही प्रकार नव्हता. किंबहुना अख्या सू सॆंटरमधे दोन मजली घरंच मुळी हाताच्या बोटावर मोजण्याएवढी. बिल्डींग असा प्रकारच नाही, सारी बंगलेवजा घरं. किंबहुना एखादी ५-६ मजली इमारत पाहायची तर आम्हाला चक्क तासभर प्रवास करत, सू सिटी किंवा सू फॉल्ससारख्या मोठ्या गावी जावं लागायचं. तिकडे देखील अशा इमारती मोजक्याच. त्यामुळे मुंबईमधे ३-४ वर्ष काढलेल्या आणि नरीमन पॉइंट वगैरे ठिकाणी फिरलेल्या आमच्या ६ वर्षाच्या सिद्धार्थला, आपण अमेरिकेत आहोत हे खरंच वाटत नसे. त्याच्या दृष्टीने अमेरिका म्हणजे मुंबईपेक्षा मागासलेली आणि फक्त शेता-कुरणांनी भरलेली अशीच होती. पुढे दोन वर्षांनी जेव्हा आम्ही कनेक्टिकटला रहायला गेलो आणि न्यूयॉर्क शहराला भेट दिली तेव्हा कुठे आपण अमेरिकेत आहोत यावर त्याचा विश्वास बसला.

आमच्या कंपनीचं ऑफिस, लॅब वगैरे बैठया इमारतीमधेच होतं. आजूबाजूला शेतकी अवजारं दुरुस्त करण्याच्या शेडस, धान्य साठवायच्या मोठया कणग्या, गायींची ने आण करण्यासाठी आणि त्यांना ट्रक्समधून उतरवून घेण्यासाठी बांधलेले सिमेंटचे उतरते धक्के आणि जवळपास ३००० गायींना सामावून घेणारा मोठ्ठा फार्म. आजूबाजूला चारी दिशांना पसरलेली मक्याची आणि सोयाबीनची शेतं.

गावापासून कंपनीचा फार्म ७ मैलांवर होता. गावातून येणार्‍या डांबरी रस्त्यावर ४ मैल गेलं की हा डांबरी रस्ता सोडायचा आणि कच्च्या रस्त्याला लागायचं. पहिल्यांदा जेंव्हा मी हा कच्चा रस्ता पाहिला, तेंव्हा माझा स्वत:च्या डोळ्यांवर विश्वासच बसेना. अमेरिकेत आणि कच्चा रस्ता? रस्ता चक्क मातीचा आणि त्यावर खडी टाकलेली. मग पुढे लक्षात आलं की इथे आतले सगळेच रस्ते असे कच्चे आहेत. मिडवेस्टच्या बर्‍याच मोठ्या भागात शेतजमीन ही मैला मैलाच्या चौरस तुकड्यांमधे विभागलेली असते. आकाशातून पाहिलं तर जणू एखादा प्रचंड मोठा बुद्धीबळाचा पट उघडून ठेवलेला असावा तसं वाटतं. मैला मैलाच्या अंतरावर, सरळसोट जाणारे उभे, आडवे कच्चे रस्ते, हा शेतजमीनीचा अजस्त्र बुद्धीबळाचा पट तयार करतात. मधे मधे एखादा डांबरी रस्ता असतो. पण बाकी सर्व रस्ते माती आणि खडीचे.

या रस्त्यांवरून गाडया जातात त्या धुरळा उडवत. त्यामुळे गाडया स्वच्छ ठेवायच्या म्हणजे पंचाईत. किंबहुना कुणी गाडया स्वच्छ ठेवण्याच्या भानगडीतच पडत नाही. तुमची गाडी धुळीनं, चिखलानं भरलेली असली, की न सांगताच तुम्ही कुठे काम करता हे समजतं. सगळ्यांच्याच गाडया तशा, त्यामुळे कुणालाच पर्वा नाही. मग कधी कधी कुठे लग्नाला वगैरे जायचं असलं किंवा सू सिटी, सू फॉल्स सारख्या आसपासच्या मोठया गावांमधे जायचं असलं की तेव्हढयापुरत्या त्या गाडया धुवायच्या.

बहुतेक सगळ्या गाडया म्हणजे pickup trucks किंवा SUVs. ह्या रस्त्यांवर ना रोड साईन्स ना रोड डिव्हायडर्स. त्यामुळे येणार्‍या जाणार्‍या गाडया, धुरळ्यातून इतर गाडया दिसतील, इतपत अंतर ठेवून जाणार्‍या. अर्थात या रस्त्यांवर तशी रहदारी देखील तुरळक. पण येणार्‍या जाणार्‍या गाड्यांनी रस्त्यावरचे छोटे छोटे दगड उडणं आणि त्यामुळे गाड्यांच्या windshields ना तडे जाणं, हे देखील नित्याचंच. गावात रहाणार्‍या बहुतेकांचा शेतीशी काही ना काही कारणाने संबंध हा असायचाच. काही थोडी फार मंडळी जी शाळा कॉलेजांमधे शिक्षक किंवा प्रोफेसर म्हणून काम करायची किंवा बॅंक, दुकानं, रेस्टॉरंटस वगैरे ठिकाणी काम करायची त्यांच्या गाड्या तेवढ्या स्वच्छ आणि नजरेत भरण्यासारख्या असायच्या पण एकदा का शेतीवाडी कडे जाणं झालं आणि गाडी कच्च्या रस्त्यावर उतरली, की धुळवड खेळून आल्यासारखी झालीच म्हणून समजावं.

माझा जायचा यायचा रस्ता पूर्व पश्चिम असा आहे. डोंगरातून जाणारा रस्ता असल्यामुळे, काही ठिकाणी रस्ता छोट्या छोट्या खिंडींमधून जातो. त्यामुळे खिंडीची एक भिंत उत्तराभिमुख असते तर दुसरी दक्षिणाभिमुख. हे ठिकाण बरेच उत्तरेला असल्यामुळे हिवाळ्यामधे सूर्य नेहमी दक्षिण दिशेलाच दिसत असतो. त्यामुळे बरेचदा सूर्यप्रकाश पडला, की दक्षिणाभिमुख भिंतीवरचे बर्फ वितळून जाते, तर उत्तराभिमुख भिंतीवर सूर्यकिरणे न पडल्यामुळे, तिथले बर्फ तसेच साचलेले रहाते. त्यामुळे रस्त्यावरून जाताना, खिंडीची एक बाजू बर्फाच्छादित तर दुसरी बाजू उन्हात झळकणार्‍या काळ्या कातळांची, असं मोठं मजेशीर दृश्य दिसतं.

बर्फाची रूपं देखील वेगवेगळी. सकाळच्या कोवळ्या उन्हात चमकणारं डोंगरमाथ्यावरचं सोनेरी बर्फ बघितलं, की अमेरिकेत असल्याचा विसर पडतो. हिमालयाशी तुलना करणाचा प्रश्नच नाही, पण कधी काळी भल्या पहाटे उठून बघितलेला हिमालयातला सूर्योदय आठवत रहातो. कैलास पर्वतावर खरोखरच शंकराचं जागृत स्थान असेल की नाही कोणास ठाऊक, पण सकाळच्या किरणांत चमकणारी बर्फाच्छादित शिखरं बघितली की, दैवी सौंदर्याचा साक्षात्कार मात्र होतो - मग ती हिमालयातील असोत की अमेरिकेतली! सकाळच्या कोवळ्या उन्हातली बर्फावरची नारिंगी छटा वेगळी आणि संध्याकाळच्या सरत्या उन्हातली बर्फावरची गुलाबी, किरमिजी छटा वेगळी! लख्ख उजेडातला, उन्हात चमकणारा आणि डोळे दिपवून टाकणारा दिवसाचा बर्फ वेगळा आणि रात्री, चंद्राच्या मंद प्रकाशात, रुपेरी वाळूच्या अथांग किनार्‍यावर उभं असल्याचा भास करणारा बर्फ निराळा !

हिवाळ्यात ओढे, डबकी, नद्यांची रूपं बदलतात. ओढ्या, नद्यांचं पाणी आपला खळाळता प्रवाह विसरून संथ वहायला लागतं. थंडीच्या वाढत्या कडाक्याबरोबर साचलेल्या तलावांत, रस्त्याकडेच्या डबक्यांतील पाणी थिजून जातं. वहात्या पाण्यात मधे मधे थिजलेल्या पाण्याची बेटं तयार व्हायला लागतात. सस्कुहाना नदीच्या पात्रातून छोटे छोटे हिमनग वहात जाताना दिसतात. तापमान फारच खाली गेलं की नद्या, ओढ्यांची पात्र पूर्णपणे बर्फाच्छादित होऊन जातात. पुढे मग जेंव्हा पाणी पुन्हा वहातं व्हायला लागतं, तेंव्हा पात्राच्या मधला पाण्याचा पट्टा प्रथम वहाता होतो. पाण्यावर साठलेलं बर्फ वहात्या पाण्याच्या प्रवाहामुळे, नदीच्या काठांकडे लोटलं जातं. नदीचं पात्र दोहोकडून अशा बर्फाच्या पांढर्‍या शुभ्र किनारीवाल्या साडी सारखं दिसायला लागतं.

माझ्या जायच्या यायच्या रस्त्यावर टेकड्यांच्या उतारावर आणि नदीच्या काठाकाठाने अस एक मोठं गॉल्फ कोर्स आहे. हिवाळ्यात ते पूर्णपणे बंद असतं. त्याच्या प्रशस्त उतारावर साचून राहिलेला शुभ्र बर्फ, महिनेन महिने तसाच पडून राहिलेला असतो. ना त्यावर कुणाच्या पाऊलखुणा उमटतात ना कुणी तो इतस्तत: सरकवायचा प्रयत्न करतं. त्या गॉल्फ कोर्सवर अधे मधे लावलेल्या सूचिपर्णी वृक्षांच्या लांबच लांब काळ्या सावल्या तेवढ्या त्या अनाघ्रात बर्फाला साथ देत उभ्या असतात.

रानावनाला पडलेला बर्फाचा वेढा ३-४ महिने तरी कायम असतो. झाडांच्या मोडून पडलेल्या फांद्या, सुकलेल्या काटक्या, वाळलेली पानं, पिवळं पडलेलं गवत, या सर्वांवर बर्फाने आपली रुपेरी मोहर बसवलेली असते. झाडांच्या फांद्यांवरचं बर्फ अर्धवट वितळून, फांद्यांचा वरचा भाग पांढरा तर खालचा भाग काळसर झालेला असतो. शेतांत, मळ्यांत, सुकलेल्या गवताची आणि मक्याच्या कापलेल्या खुंटांची टोकं बर्फाच्या आवरणाखालून डोकावत असतात. त्यात कधी कधी टर्कीचा थवा किडे वेचताना दिसतो.

मार्चच्या सुरवातीपासूनच येणार्‍या बदलाची चाहूल लागायला लागते. नद्या ओढ्यांचं पाणी पूर्ववत खळाळतं व्हायला लागतं. अचानक त्या पाण्यात बदकं अवतरतात. हिवाळ्यात कुठे दडून बसलेली असतात कुणास ठाऊक! पण रस्त्याकाठच्या ओढ्यांमधे बदकिणी आणि त्यांची पिल्लं, पाणी वहातं व्हायला लागल्याची जाणीव करून देतात.

असंच एखाद्या दिवशी आकाशातून दूरवरून ओळखीचा असा गीज (geese) चा आवाज येतो. वर बघावं तर खूप उंचावरून गीज चा थवा आपल्या ठरावीक इंग्रजी ‘V’ अक्षरासारख्या आकारात उडत असतो. स्थलांतर करून हे पक्षी आता आपल्या उत्तरेच्या प्रवासाला लागलेले असतात. पुढचा महिनाभर, दिवसा रात्री, आपल्या आवाजाने लक्ष वेधत आणि निसर्गाचा अचंबित करून टाकणारा एक चमत्कार दाखवत, हे पक्षी ऋतुचक्राचे एक आवर्तन पूर्ण करत असतात.

सुरवातीला वर्षभर आम्ही गावातल्या घरात रहात होतो. मग माझं संशोधन प्रकल्पाचं काम जसं वाढलं आणि संध्याकाळी उशीरा किंवा शनिवार रविवारी देखील जसं काम सुरू झालं, तसं आम्ही कंपनीच्या जुन्या फार्महाऊसवर रहायला गेलो. हे फार्महाऊस साधारणपणे सत्तर वर्षांचं जुनं आणि फारसं निगराणी न राखलेलं होतं. त्याचा उपयोग केवळ आमच्यासारखे काही काळापुरते येऊन प्रकल्पाचे काम करणारे किंवा फार्मवर उन्हाळ्याच्या सुट्टीत कामासाठी येणारे कॉलेजचे विद्यार्थी करायचे. आतापर्यंत बहुतेक सारे अविवाहित कॉलेज तरूण, तरूणी तिथे येऊन रहात असल्यामुळे, घराला आणखीनच हॉस्टेलची कळा आलेली होती. आम्ही त्यामानाने प्रौढ आणि कुटुंबीय, त्यामुळे इतर कॉलेज विद्यार्थ्यांबरोबर ते फार्महाऊस शेअर करण्याऐवजी सारं घरच आम्हाला देण्यात आलं.

घराला खालच्या मजल्यावर मोठा दिवाणखाना, एक स्टडीरूम, एक बेडरूम, किचन आणि डायनिंग रूम होती. वरच्या मजल्यावर तीन बेडरुम्स होत्या. कार्पेट आणि वॉलपेपर कधी बदललेले होते कुणास ठाऊक. घरात सर्व फर्निचर होतं पण ते देखील असंच जुनाट. बाहेरुन घराचा रंग करडा निळसर होता आणि पोपडे उडून आतल्या लाकडाचा मूळ रंग काही ठिकाणी दिसत होता. घराला वरच्या दोन बेडरूम्सना जोडून एक पोटमाळा (attic) होतं. त्यात कधी काळचं जुनं सामान अडगळीत पडलेलं होतं. मृणालने एक दोनदा ती अडगळ व्यवस्थित करण्याचा, धूळ झटकण्याचा प्रयत्न करून पाहिला आणि शेवटी तो नाद सोडून दिला. त्यात वटवाघळं किंवा इतर काही प्राणी नव्ह्ते हेच नशीब!

घराला एक तळघर (basement) होतं. त्याचं दार उघडलं की अलीबाबाच्या गुहेत प्रवेश केल्यासारखं वाटायचं. त्याच्या दाराशी एक दिव्याचं बटण होतं. ते लावून दिवा लावला की खाली जाणार्‍या पायर्‍या दिसायच्या. आत गेलं की अशीच अडगळ आणि मोडक्या तोडक्या वस्तूंची गर्दी! त्यात जुने पुराणे वॉशर, ड्रायर, फ्रिझ वगैरे देखील पडले होते. तिथेच घराची furnace देखील होती. हिवाळ्यात ती चालू केली की सारं घर बर्‍यापैकी उबदार व्हायचं. बर्‍यापैकी अशासाठी की घर इतकं जुनं असल्यामुळे खिडक्या दारांच्या चौकटीजवळ बारीकशा फटी आणि भेगा झाल्या होत्या आणि त्यातून आत शिरणारं गार वारं आमच्या furnace च्या उबदार हवेशी झटापट करायचं. त्या तळघराचं एकंदर रूप बघून आम्ही तिथे फक्त जरूरीपुरते जायचो. इतर वेळी तळघराचा दरवाजा बंद केला की अलीबाबाची ती जादुची गुहा, आपली सारी अडगळ पोटात घेऊन निपचीत पडून रहायची.

घराला जोडूनच एक गराज होतं. त्याची जमीन चक्क मातीची होती. त्याचं दार म्हणजे लाकडाच्या फळ्या जोडून केलेले दोन दरवाजे. गाडीतून आलं, की कुणीतरी गाडीतून खाली उतरायचं, दरवाजाची मोठाली कडी उघडायची, दरवाजे दोन बाजूला ओढून घ्यायचे, ते परत बंद होऊ नयेत म्हणून त्याला दोन्ही बाजूला दगड लावायचे आणि मग गाडी गराजमधे घ्यायची. परत तेच सोपस्कार करून दरवाजे बंद करायचे, बाहेरून कडी लावायची आणि मग मुख्य दारातून घरात शिरायचं. इथे सगळी सपाट जमीन आणि त्यात वार्‍याला अडथळा करतील अशी झाडं अगदीच नावापुरती. त्यामुळे पार उत्तरेला कॅनडातून येणारे थंडगार वारे सारखे भणाणत असायचे. त्यामुळे त्या वार्‍यांच्या जोरापुढे, लाकडी दरवाजे उघडून त्यांना दगड लावणं म्हणजे मोठीच कसरत असायची. थंडीत तर उबदार गाडीतून खाली उतरून, थंडी वार्‍याशी झुंजत, गराजचे दरवाजे उघडायला जीवावर यायचं. मला तर त्या गराजकडे बघितलं की त्याच्या आत घोडे बांधून ठेवले असतील आणि एखादा क्लिंट ईस्टवूड घोडयावर बसून गोळीबार करत बाहेर येईल की काय, असं वाटत रहायचं.

घराच्या आवारात, पुढच्या पायर्‍यांजवळ एक मोठंसं मेपलचं झाड होतं. घराच्या मागे चांगलं मोठं लॉन होतं. लॉनच्या एका कोपर्‍यात चेरी ब्लॉसम आणि दुसर्‍या कोपर्‍यात सफरचंदाचं अशी दोन छोटी झाडं होती. उन्हाळ्यात अधे मधे कंपनीतील लोक येऊन लॉन कापून जायचे, हिवाळ्यात तर बर्फ पडलेलं असल्यामुळे काही प्रश्नच नसायचा. घराच्या तीन बाजूंना, साधारण १०० फूट सोडून फार्मचं कुंपण होतं, त्यामुळे घराच्या कुठल्याही खिडकी, दरवाजामधून पाहिलं तरी, कुंपणापलीकडे शेकडो काळ्या कुट्ट बीफ गायींचं दर्शन व्हायचं. दिवसाच्या ठरावीक वेळेला फार्मचे ट्रॅक्टर्स, गायींसाठी चारा आणि आंबोण घेऊन यायचे आणि कुंपणाच्या कडेला बांधलेल्या सिमेंटच्या पन्हाळीमधे ओतत जायचे. तेवढयापुरता गायींच्या हंबरण्याचा, धावण्याचा, खुरांचा आवाज आसमंतात भरून रहायचा. त्या आवाजाची आम्हाला पुढे एवढी सवय झाली की घडयाळात न बघता, आम्हाला गायींच्या ब्रेकफास्ट, लंच आणि डिनरची वेळ सांगता येऊ लागली.

घराच्या मागच्या बाजूला, लॉन संपलं की कच्चा रस्ता आणि रस्त्याच्या पलिकडे मक्याची शेतं. त्यामुळे तीन बाजूंनी गायींचे कळप आणि चौथ्या बाजूला मक्याची शेतं यांचा आमच्या फार्महाऊसला वेढा पडलेला होता. गायींच्या आवाजानं चांगली जाग असायची. भारतात असताना, घोडयांच्या, गायींच्या फार्मवर राहिल्यामुळे, मला या आवाजाची सवय होती. मृणालने देखील लग्नानंतर काही महिने, आमच्या NDDB च्या बीडजच्या फार्मवरच्या घरात घालवल्यामुळे, तिला देखील अशा आयुष्याची कल्पना होती. सिद्धार्थच्या दृष्टीने मात्र हा जगावेगळा अनुभव होता. मुंबईतल्या लोकल ट्रेन्स, गाडया, बसेस, रिक्षा, गर्दी, कोलाहल, या सगळ्यांपेक्षा हे जग फारच वेगळं होतं.

गायींच्या खाण्याच्या वेळचा आरडाओरडा, गोंधळ सोडला, तर इतर वेळ त्या शांत असायच्या. घरामागच्या कच्च्या रस्त्यावरून जाणार्‍या गाडया मोजायच्या म्हटलं, तर तासाभरात माणूस कंटाळून झोपी जाईल, अशी परिस्थिती. ट्रॅक्टर्स आणि ट्रक्स थोडया वेळापुरते येऊन जाणारे, त्यामुळे शांतता हाच इथला स्थायिभाव! ना कसला गोंधळ, ना आरडा ओरडा, ना गायींचा आवाज, ना कुत्र्यांचं भुंकणं. फक्त वारा असला की दारा खिडक्यांच्या फटीतून येणारा त्याचा आवाज हीच तेवढी जाग. मैलामैलाच्या अंतरावर रस्ते असल्यामुळे आणि साधारणत: उभे आडवे रस्ते मिळतील अशा कोपर्‍यांवर एक एक घर असल्यामुळे, आमचे जवळचे शेजारी मैलाच्या अंतरावर होते. मुंबईकर माणसाला कल्पना करणं देखील अवघड जावं, अशी ही परिस्थिती होती.

घराच्या आसपास थोडीफार बीळं होती. क्वचित छोटे साप दिसायचे. पण ते बिनविषारी आणि निरुपद्रवी आहेत, असे सांगून सगळ्यांनी आम्हाला निर्धास्त केलं होतं. बहुतेक बीळं सशांची असायची. पहाटे आणि संध्याकाळी बिळांतून बाहेर येऊन गवतावर बसलेले ससे हमखास दिसायचे. हे ससे मातकट, कबर्‍या रंगाचे, मातीच्या रंगाशी मिसळून जाणारे. संध्याकाळी, रात्री बाहेरून आलो आणि गाडी आवारात शिरली की गाडीच्या दिव्यांच्या उजेडात चरणारे ससे दिसायचे. क्षणभर टवकारून बघायचे आणि मग अचानक भानावर येऊन बाजूच्या अंधारात उडया मारून नाहीसे व्हायचे. झाडं फारशी नसल्यामुळे खारी त्यामानाने कमीच दिसायच्या. इतर प्राणी फारसे काही दृष्टीस पडायचे नाहीत पण हिवाळ्यात जेंव्हा सारी जमीन बर्फाच्छादित असायची, तेंव्हा सकाळी उठल्यावर, घराच्या आसपास अनेक प्राण्यांच्या पाऊल खुणा बर्फात उमटलेल्या दिसायच्या. त्यावरून रात्री घराच्या आसपास प्राण्यांचा वावर असणार, हे समजायचं. हळू हळू ते ठसे बघून जनावरांचा अंदाज यायला लागला. रकून्स, हरणं आणि सशांच्या पाऊलखुणा ओळखता येऊ लागल्या.

भारत आणि अमेरिका दोन्हीही खंडप्राय देश. शेती हा दोघांच्याही सामाजिक आणि आर्थिक व्यवस्थेचा महत्वाचा घटक. फार खोलात न जाता, किंवा रुक्ष आणि किचकट आकडेवारी सादर न करता, या दोन देशांतल्या शेतीची ढोबळ तुलना आणि त्यानंतर थोडा अमेरिकन शेतीचा इतिहास सांगण्याचा हा प्रयत्न आहे.

अमेरिकेचं क्षेत्रफळ (२२,६४० लाख एकर), भारताच्या क्षेत्रफळाच्या (८,२०० लाख एकर) साधारणपणे तिप्पट आहे. त्यातील शेतीच्या वापरासाठी असणारी जमीन, अमेरिकेत ९,३८० लाख एकर तर भारतात ४,०५० लाख एकर एवढी आहे. म्हणजे अमेरिकेच्या एकूण जमिनीपैकी साधारण ४१% जमीन शेतीसाठी, तर भारतात सुमारे ५१% जमीन शेतीसाठी वापरली जाते. २००० सालच्या सर्वेक्षणानुसार, अमेरिकेत सुमारे २२ लाख फार्मस आहेत तर भारतात हीच संख्या १२०० लाख आहे. भारतात एवढया प्रचंड मोठया प्रमाणावर फार्मस असण्याचे कारण म्हणजे आपल्या फार्मसचे छोटे आकार. सर्वसाधारण अमेरिकन फार्मचे क्षेत्रफळ आहे ४१८ एकर्स तर भारतात हाच आकार घटून होतो ३.३ एकर्स. त्यात पुन्हा वंशपरंपरेने वडिलोपार्जित जमीन मुलांमधे विभागली जात असल्यामुळे, दर पिढीमागे फार्मसचा आकार अधिकच लहान होत चालला आहे. शिवाय भारतात अनेक राज्यांमधे जमिनीसंदर्भाच्या कायद्यांनुसार, जमिनीच्या मालकी हक्कांवर बंधने टाकली आहेत. त्यामुळे अशा राज्यांमधे, जलसिंचित जमिनीवर १० ते २० एकर आणि कोरडवाहू जमिनीवर १५ ते ६० एकर, अशी मालकी हक्काची बंधनं आहेत.

आजमितीला भारतातले साधारण ६०% लोक शेती किंवा पशुपालनाच्या जोडधंद्यावर अवलंबून आहेत. अमेरिकेत हेच प्रमाण केवळ २% आहे. शिवाय भारतीय शेती ही एकरी उत्पादनाच्या दृष्टीने, जगातील सर्वसाधारण उत्पादकतेपेक्षा देखील निकृष्ट दर्जाची आहे. भले दूध, तांदुळ, ऊस, गहू, शेंगदाणे, भाजीपाला, ह्या गोष्टींच्या उत्पादनात आपला जगात पहिला, दुसरा नंबर असेल, पण त्यात एकेका गायीच्या किंवा प्रत्येक एकरी उत्पादकतेपेक्षा, आपलं एकूण संख्याबळ (गायींची संख्या किंवा त्या धान्याच्या लागवडीखाली असलेले एकर्स) प्रचंड आहे, हीच खरी गोम आहे.

या पार्श्वभूमीवर, भारताच्या आणि अमेरिकेच्या शेतीचा तौलनिक अभ्यास करणं योग्य ठरणार नाही. अमेरिकन शेतांच्या प्रचंड मोठ्या आकारामुळे आणि तुटपुंज्या मनुष्यबळामुळे, शेतीचं अधिकाधिक यांत्रिकीकरण ही गरज होती आणि आहे. या उलट भारताच्या टिचभर आकाराच्या फार्मसवर मोठी यंत्र सामग्री वापरणे हास्यास्पद होईल. शिवाय शेतीच्या आधारे उदरनिर्वाह करणार्‍या लाखो करोडो गरीब कष्टकरी जनतेच्या पोटावर पाय दिल्या सारखं ते होईल.

अमेरिकन फार्मस एवढे मोठे कसे झाले आणि त्यांच्यात काळानुसार कसे बदल घडत गेले ते बघणं थोडं मनोरंजक ठरेल. तसंच कष्टांना आणि उद्योजकतेला जोड देऊन, पुढच्या पिढयांच्या हातात शेतीची सूत्र सोपविण्यासाठी अमेरिकेत काय केलं जातं, ते पाहणं देखील योग्य ठरेल.

मे ते सप्टेंबर पर्यंत शेतं, मक्याच्या आणि सोयाबीनच्या पिकांनी हिरवीगार झालेली असायची. मक्याची रोपं तर चांगली १०-१२ फूटांवर पोहोचणारी. कच्च्या रस्त्यावरून गाडीने जाताना, रस्याच्या दोन्ही बाजूंची वाढलेली रोपं गाडीच्या उंचीच्या वर पोहोचायची. त्यामुळे उभे आडवे रस्ते मिळणार्‍या कोपर्‍यांवर, आडव्या रस्त्यावरून येणार्‍या गाडया दिसत नसत, त्यामुळे आडवा रस्ता आला की गाडीचा वेग हळू करायचा, डाव्या उजव्या बाजूला मक्याच्या रोपांतून दूरवर नजर टाकायची आणि मगच पुढे जायचं, हे सगळ्यांच्याच अंगवळणी पडलेलं.

गावात व्हाईट नावाचं एक कुटुंब होतं. ते देखील आमच्यासारखं सू सेंटरला नवीनच रहायला आलं होतं. जीम Ph.D. होता आणि जनावरांच्या खाद्य बनवणार्‍या एका कंपनीत सल्लागार म्हणूण काम करायचा. त्याची बायको क्रिस्तीन MBA होती, परंतु तिने नोकरी न करता, घरच्या घरी मुलांना शिकवण्याचा निर्णय घेतला होता. त्यांना पाच मुलं होती. मोठया दोन मुली १२-१४ वर्षांच्या आणि तीन मुलं ४ ते १० वयातली. त्यामुळे ती मुलं आणि सिद्धार्थ यांची चांगलीच मैत्री झाली. क्रिस्तीन आणि मृणालची गट्टी जमली आणि मला आणि जीमला गप्पा मारायला समान आवडीचे विषय मिळाले. हे कुटुंब नेहमीच्या अमेरिकन कुटुंबापेक्षा खूपच वेगळं होतं. एक तर सगळी मुलं होम स्कूलिंग करणारी - म्हणजे त्यांची आईच त्यांना घरच्या घरी शिकवायची. आई वडील छानछोकीच्या गोष्टींपेक्षा पुस्तकांवर खर्च करणारे. त्यांच्या घरीच त्यांनी एक मोठीशी लायब्ररी जमवली होती. क्रिस्तीन मुलांना गाडीत घालायची आणि दूर दूरच्या ठिकाणी घेऊन जायची. कुठे नॅशनल पार्क्समधे जा, कुठे म्युझीयम बघायला जा, कुठे डायनासोरच्या हाडांचं उत्खनन चाललं असेल तिकडे जा, असा सारा प्रकार. पण त्यामुळे शाळेतलं एकसुरी, बंदिस्त शिक्षण घेण्यापेक्षा, ती मुलं आपल्याला हवं ते भरपूर वाचून, प्रत्यक्ष पाहून, करून, काही वेगळंच आणि चांगलं शिकायची.

त्या पोरांचे खेळ देखील वेगळेच असायचे. त्या मुलांना घेऊन क्रिस्तीन बरेचदा आमच्या फार्महाऊसवर यायची. मग ती आणि मृणाल एखाद्या वाचलेल्या पुस्तकावर गप्पा मारणं, ग्रीटींग् कार्डस बनवणं किंवा आजूबाजूच्या कच्च्या रस्त्यांवरून फिरणं, असं काही तरी करायच्या. डेव्हीड, स्टर्लिंग, इयान आणि सिद्धार्थ गावातल्या पोरांसारखे आमच्या आवारात खेळत बसायचे. घराला लागूनच असलेल्या फार्मच्या पाठच्या बाजूला, सुकलेल्या गवताच्या मोठाल्या गंजी लावून ठेवलेल्या असायच्या. त्यांच्यावर चढून, त्यात लपंडाव खेळणं हा त्यांचा मोठा आवडीचा खेळ होता. उन्हाळ्यात फार गरम व्हायला लागलं, की गायींना उतरवून घेण्याच्या धक्क्यावर जायचं आणि तिथे असलेल्या नळांना पाईप जोडून, ते पाणी एकमेकांच्या अंगावर उडवून, पाण्यात आणि चिखलात मनसोक्त भिजणं, हा असाच एक त्यांचा आवडता खेळ. कधी कधी घराच्या आसपासच्या सशांना पकडण्यासाठी, जमिनीत खड्डे करून ते गवताने झाकायचे आणि आजूबाजूला गाजरं टाकून ससे कधी खड्ड्यात पडतायत हे बघत लपून बसायचं, असे त्यांचे उद्योग चालू असायचे. मुंबईच्या मुलाला अशा गावरान उनाडक्या करताना बघून आम्हाला मोठी मजा वाटायची.

मैल मैल अंतरावरच्या उभ्या आडव्या कच्च्या रस्त्यांनी चौरस तुकड्यात विभागलेल्या या अफाट माळरानावर, दूर दूर अंतरावर घरं विखुरलेली असायची. घराच्या बाजूलाच बार्न (गायींचा मोठा लाकडी बंदिस्त गोठा), धान्य साठवण्याच्या उंच कणग्या (tower silos), शेतीची अवजारं ठेवायची लाकडी शेड, असा पसारा असायचा. घराच्या पुढे मागे २-३ गाडया, पिकअप ट्रक्स, ट्रॅक्टर्स, इतर मोठाली अवजारं, इतस्तत: जागा शोधून उभी असायची. घराच्या पुढे हिरवळीचा छोटासा तुकडा आणि त्याच्या सभोवती फुलझाडांची सजावट असायची. घरं तशी सुबकशी, पांढर्‍या किंवा करडया रंगाची असायची. दिवसा खिडक्यांचे जाळीदार पडदे हलत असायचे आणि संध्याकाळी घरांतील दिव्यांच्या मंद पिवळ्या उजेडाने खिडक्या उजळून जायच्या. घराच्या पुढयात एक दोन कुत्री डोळे मिटून निपचीत पडलेली असायची आणि एखादी गाडी धूळ उडवत गेली की हळूच डोळे किलकिले करून बघायची. काही घरांच्या आजूबाजूला तुटकी मुटकी फळफुटं आणि तारांच्या सहाय्याने केलेल्या साध्या सुध्या छोटया कुंपणांआड, काही डुकरं किंवा मेंढया दिसायच्या. काही घरगुती कोंबडया इतस्तत: दाणे टिपत फिरत असायच्या. या सार्‍या पसार्‍याभोंवती झाडांची भिंतशी उभारून जणू एखादी गढीच केलेली असायची. बाहेर कुंपण किंवा भिंत वगैरे प्रकार नाही. मोठया झाडांच्या खाली झुडपं आणि तण वाढलेले असायचे. झाडाझुडपांची गर्दी संपली की सरळ शेतंच सुरू व्हायची. अशी ही भर शेतातलीच वस्ती! हिवाळ्यात झाडांची पानं गळून गेली, की ही घरं आणि त्यांच्या आजूबाजूचे बार्नस, धान्यांच्या कणग्या हा सारा पसारा, निष्पर्ण फांद्यांच्या काटेरी कुंपणात बंदिस्त करून ठेवल्यासारखा दिसायचा. थंडीच्या ऐन कडाक्यात, सारा आसमंत बर्फाच्या दुलईत गुरफटून गेला, की क्षितीजापर्यंत पसरलेल्या शेतांत चमकणारा बर्फ एखाद्या अथांग दर्याची आठवण करून द्यायचा. मग निष्पर्ण वृक्षांमधे अर्धवट झाकली गेलेली ही घरं, या अफाट दर्यामधे विखुरलेल्या छोटया छोटया बेटांसारखी वाटायला लागायची.

आधीच्या मोसमात कापलेल्या मक्याचे खुंट शेतात तसेच राहिलेले असायचे. बर्फाच्या आवरणाखालून त्यांची टोकं तेवढी वरती दिसत असली म्हणजे एखादी चतुरंग सेना आपल्या लखलखत्या रणवेषात तयार होऊन सज्ज असावी, आणि त्यांच्या भाल्यांची टोकं तेवढी शिरस्त्राणांच्या वर दिसत असावीत, तसं दृश्य दिसत असायचं.

कच्च्या रस्त्यांच्या दोन्ही बाजूला, आठ दहा फूट रुंद आणि दोन तीन फूट खोल अशा पन्हळी असायच्या. उन्हाळ्यात कधी फार जोरदार पाऊस झाला तर त्यातून मातकट, लालसर पाणी वहायचं. पण त्यांचा खरा उपयोग व्हायचा तो हिवाळ्यात. जेंव्हा मोठं हिमवादळ व्हायचं तेंव्हा रस्ते, शेतं, रस्त्याच्या बाजूच्या या पन्हळी, सारं काही बर्फाने भरून जायचं. भणाणत्या वार्‍याने शेतांतला हा बर्फ रस्त्यावर लोटला जाऊन गाडयांना अडथळा होऊ नये, म्हणून या पन्हळी असायच्या. त्यामुळे वार्‍यामुळे लोटला जाणारा हा बर्फ, ह्या खड्ड्यांसारख्या पन्हळींमधे पडून रस्त्यांच्या कडेला साचत रहायचा. रस्त्यांना ना किनारी ना रोड साईन्स, त्यामुळे रस्ता कुठे संपला आणि पन्हळी कुठे सुरू झाल्या, हे समजायला काहीच मार्ग नसायचा. कुणी बेसावधपणे गाडी चालवत असला किंवा निसरडया बर्फावरून गाडी घसरली की बाजूच्या पन्हाळीमधे जाऊन पडायची.

रस्त्यांच्या बाजूला विजेच्या तारा वाहून नेण्यासाठी चक्क लाकडी खांब. अमेरिकेत सरळसोट वाढणार्‍या सूचिपर्णी वृक्षांची काही कमतरता नाही. त्यामुळे विजेचे लाकडी खांब म्हणजे चक्क या झाडांचे कापलेले गोल सरळसोट बुंधे! कच्च्या रस्त्यांच्या कडेकडेने या लाकडी उंचच उंच खांबांच्या रांगा, हे एक चहूबाजूंना दिसणारं दृश्य! हिवाळ्यात जेंव्हा रस्ते आणि कडेच्या पन्हळी बर्फाच्छादित होऊन रस्त्याची कड समजणं मुश्किल व्हायचं, तेंव्हा या खांबांच्या रांगांकडे बघूनच रस्त्याच्या कडेचा अंदाज घेत गाडी चालवायची.

कोलंबसने १४९२ साली अमेरिकेचा मार्ग शोधल्यापासून, युरोपमधे या नवीन जगाविषयीचे कुतूहल चाळवले गेले होते. युरोपातल्या त्या काळच्या धार्मिक आणि सरंजामशाही वातावरणाला सामान्य जनता विटली होती. कर्मठ परंपरांनी धार्मिक स्वातंत्र्याची गळचेपी झाली होती. सरंजामशाहीमुळे, मुठभर गर्भश्रीमंतांच्या हातात सार्‍या जमिनीची मालकी एकवटली होती आणि उरलेली जनता कष्टाच्या व दारिद्र्याच्या ओझ्याखाली पिचत होती. त्यामुळे एका सर्वस्वी नव्या अशा जगाचे दरवाजे अचानक उघडल्यावर, जुन्या जोखडातून सुटका करून घेऊन नवीन आयुष्याची सुरुवात करण्यासाठी लोक धावले नसते तरच नवल !

युरोपातून नवीन जगात येताना हे लोक आपल्याबरोबर परंपरा, धार्मिक रुढी, रीतिरिवाज, कायदेकानून यांच्याच बरोबर, नवीन जमिनीचा ध्यास देखील घेऊन आले. नवीन जगामध्ये जमीन मिळवणं हा एक जगण्याचा महामंत्रच झाला. जमिनीच्या आधारे लोकांना एक उपजीवीकेचे साधन मिळाले तसेच त्यायोगे त्यांना संपत्तीसाधन करता येऊ लागलं. येवढेच नव्हे तर जमिनीच्या मालकी हक्काद्वारे सामाजिक जीवनाची वरची पायरी गाठता येऊ लागली. युरोपातल्या रीतिरिवाज आणि कायदेकानूनांच्या आधारे, जमिनीच्या मालकी हक्कानुसार, लोकांना अनेक सामाजिक हक्क मिळू लागले. अनेकदा जमिनीच्या मालकी हक्कानुसार पुरुषांना मतदानाचा हक्क मिळू लागला.

युरोपातून येऊन वसाहती करून राहिलेल्या रहिवाशांचा शेतीव्यवसायाकडे कल होता. त्यामुळे जमीन वाटपाला महत्व आले होते. त्यावेळी जमीन मिळवण्याचे वेगवेगळे प्रकार अस्तित्वात होते आणि एकंदरीतच, युरोपपेक्षा या नवीन जगात जमीन मिळवणे सोपे होते. जमिनीवर मालकी हक्क सांगण्यासाठी जमिनीचे सर्वेक्षण व नोंद करणारी सर्वमान्य पद्धत असणे आवश्यक होते. सुरवातीच्या जमिनीच्या सर्वेक्षणाच्या पद्धती फारच ढोबळ होत्या. केवळ नदी, ओढे, झाडांच्या आधारे केलेल्या जमीन सर्वेक्षणात खूप त्रुटी असायच्या आणि जमीन वाटपाचे पर्यवसान भांडणात आणि कोर्टातल्या खटल्यात होणं ही नित्याची बाब होती.

१७७६ सालच्या अमेरिकेन क्रांतीमुळे जमीन वाटपाच्या पद्धतीला आणखी वेगळंच वळण मिळालं. पश्चिमेला प्रचंड मोठी जमीन नव्यानेच उपलब्ध झाली होती. ही जमीन केंद्रीय सरकारच्या अखत्यारीतील असल्यामुळे, १७८५ साली एक कायदा करुन, सरकारने जमीन सर्वेक्षणाची नवी पद्धत रूढ केली. चौकडीच्या (grid) स्वरूपात जमिनीची वाटणी करावी आणि प्रत्येक गावाच्या वाटणीला ३६ तुकडे यावेत, अशी साधारण योजना मंजूर झाली. सुरवातीला या कायद्यानुसार कमीत कमी ६४० एकराचा जमिनीचा तुकडा, एकरी १ डॉलर या भावाने लिलावात विकला जावा, अशी तजवीज होती. परंतु कमीत कमी ६४० एकर जमिनीचा तुकडा विकण्याच्या अटीमुळे, ही जमीन बर्‍याच सामान्य शेतकर्‍यांच्या आवाक्या बाहेरची होती. परंतु धनाढय मंडळी मात्र सरकारवर दबाव आणून, एकरी १ डॉलर पेक्षा देखील कमी दराने मोठमोठे जमिनीचे तुकडे मिळवून गिळंकृत करू लागली.

त्यावेळी अमेरिकन राजकारणात, Federalist आणि Anti-Federalist असे दोन पक्ष होते. Federalist पक्षाच्या मते, जमिनीचा भाव अधिक असणे महत्वाचे होते. त्यामुळे सरकारी तिजोरीत पैशाची भर पडण्यास मदत झाली असती. तसेच जमिनीचे छोटे छोटे तुकडे करण्यापेक्षा, थोड्याच पण धनाढ्य लोकांच्या हातात जमिनीचे मालकी हक्क एकवटणे सोईस्कर ठरले असते. या उलट Anti-Federalist पक्षाच्या मतानुसार, अमेरिकन समाज शेती प्रधान राहील अशी अपेक्षा होती. त्यामुळे थोडयाशाच श्रीमंतांच्या हातात जमिनीचे हक्क एकवटण्यापेक्षा, अनेक छोटया किंवा मध्यम शेतकर्‍यांच्या हातात जमिनीची मालकी असणे महत्वाचे होते. या विचार सरणी प्रमाणे, जमिनीच्या किंमती सामान्य माणसाला परवडतील अशा असणे जरूरीचे होते.

पुढे सरकारने जमीन वाटपासंदर्भात बरेच प्रयोग करून पाहिले. जमीन विकत घेण्यासाठी कर्जाची सोय केली, कमीत कमी जमिनीच्या क्षेत्रफळाची अट, ६४० एकरांवरून ८० एकरांपर्यंत खाली आणली आणि जमिनीचा दर एकरी १ डॉलर वरून २ डॉलरपर्यंत वाढवून बघितला.

१८६१ ते १८६५ च्या अमेरिकन यादवी युद्धामुळे राज्या राज्यांमधले ताण तणाव अधिक उघडपणे दृष्टीस पडू लागले. पश्चिमेकडे होणारा विस्तार, देशाची आर्थिक घडी आणि गुलामगिरी या प्रश्नांवर, उत्तरेकडच्या औद्योगिक आणि दक्षिणेच्या शेतीप्रधान राज्यांमधे युद्धाला तोंड फुटले. दक्षिणेकडची राज्ये फुटून निघाल्यामुळे देशाच्या राजकारणात मोठाच बदल झाला. सरकारने पश्चिमेकडच्या विकासासंदर्भात आणि जमिनीच्या वाटपासंदर्भात अधिक उदारमतवादी धोरण स्विकारले. परिणामस्वरूप, १८६२ साली Homestead Act पास झाला. या कायद्यानुसार कोणाही घरचा २१ वर्षांहून अधिक वयाचा पुरुष अथवा स्त्री, १६० एकर जमिनीवर पूर्णपणे विनामूल्य हक्क सांगू लागला. अट एवढीच की त्या जमिनीवर त्या शेतकर्‍याने कमीत कमी ५ वर्षे रहावे आणि तिथे झाडं तोडून जमीन साफ करणे, जमिनीची मशागत करून ती शेतीलायक करणे, घर आणि जनावरांसाठी गोठे बांधणे, अशा सुधारणा कराव्यात. जर जमिनीवर अधिक लवकर हक्क प्रस्थापित करायचा असेल, तर ६ महिन्या नंतर एकरी १.२५ डॉलर एवढी रक्कम भरली, की काम झाले !

पुढे देखील, १९ व्या शतकाच्या उरलेल्या दशकांमधे, सरकारने विविध कायदे सुधारणा करून जमिनीचे वाटप चालूच ठेवले. १८७३ च्या Timber Culture Act नुसार, शेतकर्‍यांना ४० एकर जमिनीवर झाडे लावण्याच्या मोबदल्यात १६० एकर जमीन मोफत मिळू लागली. जसजसं पश्चिमेला जावं, तसतशी जमीन अधिकाधिक रुक्ष होत गेली होती. त्यामुळे तिथल्या जमिनीसाठी वेगळे कायदेकानून असणे जरूरी होते. १८७७ सालच्या Desert Lands Act नुसार, शेतकर्‍यांना एकरी १.२५ डॉलरच्या भावाने, ६४० एकर जमीन मिळत होती. अट इतकीच, की त्यांनी तीन वर्षांत तेथे जलसिंचनाची व्यवस्था करावी. Homestead Act मुळे विविध प्रकारचे लोक जमिनी घेण्यासाठी पुढे आले आणि त्यांनी जमिनीचा वापर वेगवेळ्या कारणांसाठी केला. परंतु इतर Acts मुळे, शक्यतो मोठया प्रमाणावर जमिनी विकत घेऊन, त्यांचा वापर चराऊ कुरणांसारखा करण्याचा उद्योग मोठया प्रमाणावर सुरू झाला.

१९०२ सालच्या Reclamation Act नुसार मोठमोठे जलसिंचनाचे प्रकल्प सुरू करण्यावर भर देण्यात आला. याचं फलस्वरूप म्हणून पश्चिमेकडच्या रुक्ष जमिनीचा पाण्याचा प्रश्न सोडवण्यासाठी मोठया प्रमाणावर प्रयत्न सुरू झाले. या कायद्यानुसार, त्या भागात जमिनीचा ताबा घेतलेल्या लोकांचाच पैसा १० वर्षांपर्यंत वापरून, सरकारने ह्या जलसिंचनाच्या प्रकल्पांना हातभार लागेल, अशी योजना केली होती. या कायद्यामुळे, विसाव्या शतकातल्या सरकारच्या जमीन वाटपाच्या धोरणातील बदलाची नांदी झाली.

या नवीन धोरणानुसार, शेतकर्‍यांना केवळ जमिनीचे वाटप न करता, त्या जमिनीचा त्यांना अधिकाधिक उपयोग कसा करता येईल, यासाठी योजनाबद्ध प्रयत्न करण्यावर भर देण्यात आला. पुढे १९३४ च्या Taylor Grazing Act नुसार Homesteading ची प्रथा पूर्णपणे बंद झाली. यामुळे देशाच्या जमिनीवर खाजगी लोकांचा मालकी हक्क वाढला आणि त्या जमिनींवर यशस्वी होण्यासाठी लोकांना अधिकाधिक संधी मिळतील याची काळजी घेण्यासाठी सरकार अधिकाधिक कटीबद्ध झाले.

अमेरिकन वेस्ट म्हटलं की सर्वसाधारण वेस्टर्न चित्रपटांनी दाखवल्याप्रमाणे, घोडदौड करून तुफान गोळीबार करणार्‍या काऊबॉइजचं चित्र आपल्या डोळ्यां समोर तरळून जातं. परंतु खरा इतिहास काही इतका रंजक किंवा आकर्षक नाही. चित्रपटांनी रंगवलेल्या भव्यदिव्य काल्पनिकतेपेक्षा वास्तव अगदीच साधेसुधे व रूक्ष होते. अफाट आणि अविकसित अशा “वेस्ट़”ला काबुत आणण्याचे काम खरं तर तीन साध्या सुधारणांनी केलं – नांगराचा लोखंडी फाळ, काटेरी तार आणि इकडून तिकडे सहज नेण्यासारखी पवनचक्की.

प्रेअरीवरचे गवत म्हणजे उंच सळसळणारे. पण या गवताची मुळे खूप लांबवर पसरून जमिनीला घट्ट पकडून राहणारी. त्यामुळे प्रेअरीवरची जमीन खोदायची म्हटली की या मुळांनी जखडून ठेवलेल्या घट्ट जमिनीशी झटापट करावी लागायची. १९ व्या शतकाच्या सुरवातीचे नांगरांचे लाकडी फाळ, ही टणक जमीन आणि त्यातला गवताच्या मुळांचा गुंता, यांच्याशी टक्कर घेता घेता मोडून पडायचे. किंवा अगदीच नांगर मोडला नाही तर ही जमीन नांगराण्यासाठी चक्क आठ दहा बैल लावावे लागायचे. १८३७ साली जॉन डीर या माणसाने लोखंडाचा मोठा सुबक असा फाळ बनवला आणि प्रेअरीवरची जमीन अमेरिकन शेतकर्‍यांच्या कह्यात आली.

चहूदिशांना अफाट पसरलेल्या या जमिनीवर गाई, गुरं काबूत ठेवायची, म्हणजे एक दिव्यच असायचं. पूर्वेकडच्या किनारपट्टीसारखी इथे प्रेअरीवर जंगले नव्हती, किंबहुना एकंदरीत झाडांचीच कमतरता, त्यामुळे लाकडाची कुंपणं घालणं शक्य नव्हतं. मग १८७४ साली, जोसेफ ग्लीडन नावाच्या माणसाने लोखंडाच्या तारेला, तारेचेच छोटे छोटे टोकदार तुकडे जोडून काटेरी तार तयार केली. त्या काळी या काटेरी तारेचे वर्णन मोठं समर्पकपणे “हवेपेक्षा वजनाला हलकी, व्हिस्कीपेक्षा ताकदवान आणि मातीपेक्षा स्वस्त” असं करण्यात आलं होतं. यातला अतिशयोक्तीचा भाग सोडला तरी या तारेने जनावरांच्या चराऊ कुरणांना कुंपण घालण्याचं काम चोख बजावून मोठीच मोलाची कामगिरी बजावली.

तिसरी महत्वाची सुधारणा म्हणजे हलक्या पवनचक्क्या. या साध्या पवनचक्क्या, लाकडी खांबांनी केलेल्या ३०-४० फूट उंचीच्या चौकटीवर उभ्या रहायच्या. प्रेअरीच्या मोकळ्या आकाशाखालचा भणाणता वारा या पवनचक्क्या गरगरा फिरवत रहायचा. त्यांच्या सहाय्याने, जमिनीत जागो जागी खणलेल्या बोअर वेल्स (विहिरी) मधून काढलेल्या पाण्यावर शेकडो, हजारो एकरांवर शेती भाती पिकू लागली. सुमारे १९३० पर्यंत या पवनचक्क्या म्हणजे प्रेअरीवरच्या प्रत्येक फार्मचं जणू अविभाज्य भागच झाला होता. पुढे मग विजेवर चालणार्‍या मोटारींनी या पवनचक्क्यांची जागा घेतली. परंतु अजूनही बर्‍याच ठिकाणी या जुन्या छोटया पवनचक्क्या फार्मवर शोभेसाठी किंवा जुन्या आठवणींना उजाळा देण्यासाठी जपून ठेवलेल्या आढळतात.

Specialization चं पुढचं पाऊल म्हणजे फार्म्स, एकाच प्रकारच्या जनावरांचे, त्यांच्या जन्मापासून ते कत्तलखान्यात जाईपर्यंत संगोपन करण्याऐवजी, त्या संपूर्ण प्रक्रियेतला केवळ एखादाच टप्पा करतात. त्यामुळे वय किंवा वजनाच्या एकेका टप्प्यानुसार, या वाढणार्‍या जनावरांची रवानगी वेगवेगळ्या specialized फार्मसवर केली जाते. डेअरी फार्म्सवर हा प्रकार कमी दिसतो. बहुतेक डेअरी फार्म्सवर स्वत:च्या फार्मवर पैदा झालेल्या कालवडी वाढवल्या जातात, भविष्यकालीन गायी म्हणून त्यांची काळजी घेतली जाते. बहुतेक डेअरी फार्म्सवर स्वत:पुरतं थोडंफार तरी धान्य स्वत:च्या जमिनीवर उगवलं जातं आणि फार्मवरचं दूध किंवा निरुपयोगी जनावरं विकायचं काम देखील स्वत:च केलं जातं. परंतु बीफ, वराहपालन आणि पोल्ट्रीच्या व्यवसायात मात्र, जनावरांच्या/पक्षांच्या वाढीच्या/वयाच्या टप्प्यानुसार, वेगवेगळ्या फार्म्सवर केलं जाणारं संगोपन, ही अगदी नित्याची बाब झाली आहे. त्यामुळे एखाद्या फॅक्टरीतल्या conveyor belt वरून सरकणार्‍या मालाप्रमाणे, ही जनावरे एका फार्मवरून दुसर्‍या फार्मवर पाठवली जातात.

जस जसे फार्म्स मोठे होऊ लागतात आणि त्यांची उत्पादकता वाढू लागते, तसंतसं त्यांचा दर एकका (unit) मागचा उत्पादन खर्च कमी होऊ लागतो. त्यामुळे मोठ्या फार्म्सना अधिक मोठं होण्यासाठी उत्तेजनच मिळतं. या उलट, लहान फार्म्स या मोठ्या फार्म्सच्या तुलनेत आपला उत्पादन खर्च तेवढा कमी करू शकत नाहीत. ही आर्थिक विषमता वाढतच जाते आणि मग छोट्या फार्म्सना एक तर या उद्योगातून बाहेर पडावं लागतं किंवा एखाद्या खास वैशिष्ट्य असलेल्या मार्केट (niche market) चा शोध घ्यावा लागतो. असाच एक जाणवण्यासारखा फरक म्हणजे, जरी बहुतांशी फार्म्स कौटुंबिक मालकी हक्काचे असले तरी, वाढत जाणार्‍या फार्म्सच्या आकारमानामुळे आणि तरूण पिढी शेती/ पशुपालनापासून दुरावत चालल्यामुळे, फार्म्सवर काम करण्यासाठी घरातील माणसांऐवजी पैसे देऊन बाहेरून मदत घेणं वाढत चाललं आहे.

एकंदरीत पशुसंवर्धनाच्या क्षेत्राला एका मोठ्या जाळ्याचं (network) रूप येत चाललं आहे. “एकमेकां साह्य करू, अवघे धरू सुपंथ” हे ब्रीदवाक्य इथे लागू पडल्यासारखं वाटतं. पूर्णपणे स्वावलंबी फार्मची संकल्पना मागे पडून, परस्परांना पूरक असे फार्म्स, एकमेकांच्या सहाय्याने आपापल्या वाटणीचा कार्यभाग पार पाडताना दिसतात. जनावरांसाठी धान्य उगवणारे फार्म्स, पशूखाद्य बनवणार्‍या कंपन्या, जनावरांची ने आण करणार्‍या ट्रक्सच्या कंपन्या, वेगवेगळ्या वयोगटातील जनावरांचे संगोपन करण्यात विशिष्ट नैपुण्य मिळवलेले फार्म्स, जनावरांची विक्री - लिलाव करणारी केंद्रे, कत्तलखाने, या सार्‍यांचे पाय एकमेकात गुंतलेले असतात. फार्म्सच्या वाढलेल्या आकारामुळे प्रत्येक घटकाची जबाबदारी आणि आर्थिक गुंतवणूक देखील खूपच मोठी असते. त्यामुळे एकंदर सारा कारभार परस्परांमधल्या स्नेहसंबंधांपेक्षा, रुक्ष आणि कोरड्या करार मदारांवर (contracts and agreements) आधारलेला असतो.

डॉ. संजीव चौबळ