प्रत्येक व्यक्तीचे अध्यात्मिक ध्येय असते की तिने त्या चैतन्यमय ईश्वरी शक्तीचे अस्तित्त्व जाणावे, अनुभवावे. कुणाला ईश्वर भेटला वा दिसला, ह्याची खऱ्या अर्थाने विचारवंताना देखील सत्यता पटलेली नाही. परंतु अनेक प्रसंगातून मात्र त्याच्या योजनेची शक्तीची कुशलतेची जाणीव निश्चित झालेली आहे.

जन्म झाल्यापासून आपल्याला कसे जगावे हे शिकवले जाते. वय वाढेल तसं जगण्याचं शिक्षण वाढत जातं. सगळी धडपड जगण्यासाठी चालू रहाते. जीवन इतके चिवट बनते की मृत्यूचा विचारही शिवत नाही. हा विचारही आपल्या मनात का यावा हे सांगत आहेत निरेन आपटे.
कधीतरी, कोणीतरी मृत्यू पावतो. आज एक जातो, उद्या दुसरा जातो. पण आपण गेलेले नसतो. त्यामुळे मीही एक दिवशी जाईन हा विचार मनाला शिवत नाही. तरुण वयात तर मुळीच नाही. पण आपण कुठपर्यंत जगणार आहोत हे कोणालाही माहित नसतं. म्हणून जगता जगता मृत्यूही शिकायला हवा. मृत्यू शाश्वत आहे, आज ना उद्या येणारच! मग तो शिकून घेतलेला बरा. हा विचार सहसा आपण करत नाही, पण ह्याचा विचार खूप प्राचीन काळापासून झालेला आहे.

काही वर्षांपूर्वी कोकणचं California करण्याची घोषणा झाली होती. पण त्या नादात California चं कोकण होण्याची भीती असल्यामुळे तो बेत रद्द करण्यात आला. मग मुंबईचं सिंगापूर, bankbook वैगरे करायला निघाले. मुंबईत लघुशंकेला जागा मिळत नाही Bangkok करायला कुठे जागा मिळणार? तोही बेत फसला.
अनेक शहराचं बरंच काय काय करायचा प्रयत्न झाला. फक्त कल्याण-डोंबिवली शहराने कधीही कोणाचं अनुकरण केलं नाही. इथे सत्ता कोणाचीही असो, प्रत्येकाने कल्याण डोंबिवलीकरांचं “कल्याण” करून टाकलं.
ह्या शहराची मजेदार सफर घडवत आहेत निरेन आपटे.

आपण मराठी माणसं भाग्यवान आहोत. आपल्याला जन्मताच शिवाजी महाराजांचा इतिहास मिळतो आणि अनेक गड किल्ल्यांचा वारसाही. हे किल्ले केव्हाही पाहावेत असे आहेत. काही विशेष कारणाने पहिले तर आणखी सुंदर दिसतात. एखादा सण किंवा नवीन वर्ष किल्ल्यांवर साजरे केले तर त्याच्या निराळ्या आनंदाचं वर्णन करत आहेत निरेन आपटे.

आकाशवाणीवर कथाकथन करण्याची पहिली संधी मला ललित लेखक रवींद्र पिंगे ह्यांनी दिली होती. त्यावेळी बोलताना ते म्हणाले,
“मी बिलिमोरिया नावाचं गाव ऐकलं आहे आणि ते गाव पाहावं अशी माझी इच्छा झाली आहे ”
पिंगे ह्यांनी अशी अनेक ठिकाणे पहिली आणि त्यावर विपुल लेखन केलं. बिलिमोरिया हे गाव गुजरात मध्ये आहे. पिंगे ह्यांनी सांगितल्यामुळे मलाही ते पाहायचं आहे. तूर्तास, गूगल अर्थवर जाऊन मी ते गाव पाहिलं आहे. प्रत्यक्षात केव्हा तरी पाहीनसुद्धा.
पिंगे ह्यांनी नर्मदेवर लिहिलं. नर्मदा परिक्रमेवर इतरांनी लिहिलेले लेख-पुस्तके वाचली. त्यामुळे एकदा नर्मदा परिक्रमा करण्याची इच्छा आहे.

राजनने मनाचा निश्चय केला की आता आत्महत्या करून मोकळे व्हायचे. जगताना अपार दुःख भोगावं लागतंय. इतक्या अडचणी, इतके प्रॉब्लेम्स आहेत. त्यावर एक सोपा उपाय आहे. आत्महत्या करून मोकळे व्हायचे. सगळ्यातून सुटायचे. धावत्या गाडीखाली शरीर झोकून द्यायचे की सगळे दुःख, यातना, प्रोबेल्म्स एका क्षणात संपून जातील.

फार्मपासून ते जेवणाच्या टेबलापर्यंतचा या बीफचा प्रवास बघणं मोठं मनोरंजक ठरेल. बीफ फार्म्स हे वेगवेगळ्या प्रकारचे असतात. ब्रीडींग फार्म्सवर बीफ गायींचं प्रजनन केलं जातं आणि वासरांची पैदास केली जाते. जन्मत: वासराचं वजन ६० ते १०० पाउंड असतं. अशा गाया आणि त्यांची दूध पिणारी वासरं मोठमोठ्या चराऊ कुरणांवर (ranches) चरत फिरत असतात. साधारणपणॆ वासरं ६ ते १० महिन्यांची झाल्यावर त्यांना कळपापासून दूर केलं जातं. या वासरांची लिलावात विक्री केली जाते आणि त्यातील धष्टपुष्ट वासरं फिडलॉट मधे पाठवली जातात. लिलावात विक्री होऊ न शकलेली वासरं ही साधारण वयाने लहान आणि वजनाने कमी असतात. अशा वासरांना फिडलॉट मधे पाठवण्या ऐवजी एखाद्या स्टॉकरकडे (stocker) पाठवले जाते. या स्टॉकरकडे ती वासरं पुढचे ४-६ महिने, चराऊ कुरणांवर आणखी पोसली जातात आणि तिथून त्यांची रवानगी फिडलॉट मधे केली जाते. हे फिडलॉट किंवा फिडयार्डस्‌ म्हणजे जणू बीफ बनवायच्या नैसर्गिक फॅक्टरीज असतात. या ठिकाणी बंदिस्त कुंपणांच्या आड या जनावरांना मोठमोठ्या समूहांमधे ४ ते ६ महिने ठेवलं जातं. या ठिकाणी त्यांना चरायला कुरणं नसतात. उघड्या माळरानावर आरामात चरत फिरण्याऐवजी दिवसाच्या ठरावीक वेळेला त्यांना पशुखाद्य खायला दिलं जातं. काही वेळा, अधिक जोमदार वाढीसाठी त्यांना पूरक पोषक द्रव्ये, हॉर्मोन्स, ऍंटीबायोटिक्स दिले जातात. अमेरिकेतील ९९% बीफ हे या अशा फीडलॉट मधे वाढलेल्या जनावरांपासून तयार झालेलं असतं.

१९६० च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत बहुतेक सारे बीफ उत्पादन हे घरगुती स्वरुपाच्या छोट्या फार्म्सवर चालायचे. हे शेतकरी स्वत:च्याच जमिनीवर जनावरांसाठी धान्य/चारा उगवत. वासरे जन्माला आल्यापासून, ते ती पूर्ण वाढून त्यांची कत्तलखान्यात रवानगी हॊईपर्यंत सारा कारभार त्या छोट्या फार्मवरच व्हायचा. १९६०-७० च्या दशकामधे जनावरांच्या खाद्यामधे आमूलाग्र बदल झाला. त्यामुळे जनावरांच्या वयानुसार विशिष्ट प्रकारचे खाद्य देऊन त्यांची उत्पादन क्षमता वाढवण्यावर भर देण्यात येऊ लागला. याचेच फलित स्वरूप म्हणजे, शेतकर्‍याच्या छोट्या फार्मवर धान्य, चारा उगवून जनावरांचे संगोपन करण्याऐवजी, मोठमोठ्या व्यावसायिक फिडलॉट्समधे त्यांची रवानगी होऊ लागली. त्यामुळे या सुमारास, मिडवेस्ट आणि पश्चिमेकडच्या राज्यांमधे अशा प्रचंड मोठमोठ्या फिडलॉट्सची संख्या वाढू लागली.

१९६४ साली अमेरिकेतील ६०% हून अधिक बीफ हे १००० हून कमी जनावरांची क्षमता असलेल्या फिडलॉट्समधे तयार होत होतं. पुढच्या चार दशकांत, फिडलॉट्सची क्षमता सातत्याने वाढतच गेली. त्यामुळे २००७ साली, प्रत्येकी १६००० जनावरांना एकाचवेळी पोसण्याची क्षमता असलेले २६२ फिडलॉट्स अमेरिकेमधे होते. (यातल्या सर्वात मोठ्या फिडलॉटची, एकाचवेळी १००,००० जनावरांना खाऊन पिऊन धष्ट्पुष्ट करण्याची क्षमता आहे). आज या २६२ फिडलॉट्समधून अमेरिकेतील सुमारे ६०% बीफ उत्पादन केलं जातं. यावरून, अमेरिकेतील बीफ उत्पादन हे कसे थोड्याच परंतु मोठमोठ्या फिडलॉटसमधे एकवटत आहे याची कल्पना येईल. हे फिडलॉट्स बहुतांशी स्वयंपूर्ण असतात. ते स्वत:च धान्य विकत घेतात, स्वत:च्या मालकीच्या पशुखाद्य बनवण्याच्या कारखान्यांमधे पशुखाद्य बनवतात, आपल्या ट्रक्सच्या ताफ्यामार्फत या पशुखाद्याची ने आण करतात. तसेच त्यांच्या पदरी पशुवैद्यक, जनावरांसाठी संतुलित आहार बनवणारे पशुखाद्य विशेषज्ञ (nutritionist), सेल्समन, असा सारा ताफा असतो.

‘वाढता वाढता वाढे’ हा प्रकार केवळ फार्म्सच्याच नाही तर कत्तलखान्यांच्या बाबतीतही दिसून येतो. अर्थात इथले कत्तलखानेही अत्याधुनिक, स्वच्छ आणि पूर्णपणे यांत्रिकीकरण झालेले असतात. एकेका कंपनीच्या मालकीचे अनेक ठिकाणी कत्तलखाने असतात आणि त्यांचे व्यवस्थापन पूर्णपणे व्यावसायिकपणे होत असते.

डॉं. संजीव चौबळ

हा ३० मैलांचा रस्ता बहुतांशी ग्रामीण भागातून जातो. फारशी कुठे सपाटी नाही. सगळा उंच सखल, टेकड्या दर्‍यांचा प्रदेश. छोटेखानी डोंगरांच्या, गर्द झाडीने भरलेल्या रांगांच रांगा. रस्ता सगळा घाटाच्या वळणाचा. रस्त्याला समांतर अशी सस्कुहाना नदी वाहते. ही वरती न्यूयॉर्क राज्यातून येऊन पेनसिल्व्हेनीयातून वाहत जाते. टेकड्यांच्या अधून मधून जातांना, काही वेळा ती यु.एस. रूट नंबर ६ ला बिलगून धावते तर काही वेळा एखाद्या वळणाआड अचानक नाहीशी होते. नदी आहे छोटीशीच. प्रवाह देखील एकंदरीत संथच. उन्हाळ्यात अगदीच आपल्या इंद्रायणीसारखी किंवा अहमदाबादच्या साबरमतीसारखी कोरडी पडत नाही एव्हढंच! काही वेळा रस्ता एखाद्या टेकडीच्या माथ्यावरून जात असतो आणि नदीचं बरंच मोठं पात्र वळणावळणानी खालून जातांना नजरेस पडतं. पावसाळ्याच्या दिवसांत कधी मधी नदी दुथडी भरून वाहते. झाडांच्या फांद्या, काटक्या, पाचोळा, मातकट रंगाच्या पाण्यातून वहात जात असतात. क्वचित पूर आलाच तर आजूबाजूच्या शेतांत, छोट्या रस्त्यांमधे पाणी शिरतं. पण एकंदरीत सस्कुहाना नदी ही दयार्द्र आणि सरळमार्गी!

नदीला मिळणारे चार-पाच छोटे छोटे ओढे यु.एस.रूट नंबर ६ च्या आजूबाजूनी किंवा रस्त्यावरच्या छोट्या पुलांखालून खळाळत जातात. त्यांना देखील पाणी कमीच. त्यामुळे दगड गोटे, मोडून पडलेल्या झाडांच्या फांद्या, पाला, पाचोळा असं सारं पाण्यावर तरंगत किंवा पाण्यातून डोकं बाहेर काढून बसलेलं दिसतं. कधी लख्ख ऊन पडलेलं असलंच तर या खळाळत्या पाण्यामध्ये सहस्र आरसे चमकताना दिसतात. काठावरच्या झाडांच्या सावल्या अंगावर वागवत, फारसा गाजावाजा न करता देखील, हे ओढे आपल्या अंगभूत सौंदर्याने आपलं अस्तित्व जाणवून देत असतात.

माझ्या लॅबला जायच्या रस्त्याला इतके लहान लहान रस्ते मिळतात की विचारता सोय नाही. बहुतेक सगळे खालच्या दरीतून चढून वर येणारे किंवा बाजूच्या टेकाडावरून उतरत येणारे. बरेचसे आपल्या लोणावळा, खंडाळा, महाबळेश्वर सारखे. काही तर चक्क कच्चे, मातीचे. कधी कधी त्या रस्त्यांवरून एखादी चुकार गाय किंवा डोक्यावर टोपल्यांतून करवंद घेतलेल्या कातकरी बायका येतील की काय असं वाटतं.

लॅबला जाण्यासाठी यु.एस.रूट नंबर ६ पकडला आणि आमच्या क्लार्क्स समीटच्या बाहेर पडलं की रस्त्यात थोडी फार घरं लागतात. त्यानंतर ५-६ मैलांवर एक कम्युनिटी कॉलेज लागतं. या कॉलेजचं छोटंसं प्रांगण सोडून आजूबाजूला काही वस्ती आणि एक गॅस स्टेशन लागतं. त्याच्या पुढे थोड्या अंतरावर फॅक्टरीव्हील नावाचं एक २००-४०० वस्तीचं छोटं गाव लागतं. ३० मैलांच्या या रस्त्यावर साधारण मधोमध टंकॅनीक हे त्यातल्या त्यात मोठं (३००० वस्तीचं) गाव येतं. गावाचं मोठंपण सार्थ करायला वॉलमार्ट आणि मॅकडोनाल्ड सारखी पूर्णपणे अमेरिकन संस्कृतीची खूण पटवणारी दुकानं आणि उपहारगृह आहेत. टंकॅनीकमधून रूट नंबर ६ बाहेर पडला की पुढे आणखी दोन-तीन अगदी लहान गावं आणि एक-दोन अगदी चार- पाच घरांच्या वस्त्या!

ही छोटी गावं, यु.एस. रूट नंबर ६ ने विभागलेली. रस्त्याच्या दुतर्फा जेमतेम २०-२५ घरं, एखादं चर्च, एखादं गॅसस्टेशन आणि त्याला लागून असणारं किराणा मालाच्या दुकानासारखं छोटसं कन्व्हीनीयन्स स्टोअर, एखादं रेस्टॉरंट, की गाव संपलं. गॅसस्टेशनवर, जुने खोचे पडलेले, पिक-अप ट्रक्स चालवणारे, फाटक्या जीन्स, अघळपघळ कपडे आणि बेसबॉल कॅप्स घातलेले एक-दोन गावकरी, गप्पा मारता मारता, रस्त्यावरच्या गाड्यांमधे कुणी ओळखीचा चेहरा दिसतोय का, हे न्याहाळत राहणारे. रेस्टॉरंट्स देखील अशीच घरगुती, मॅकडोनाल्ड किंवा के.एफ.सी. सारखी नव्हेत. सकाळी आठ नऊच्या सुमारास गावातले आजी, आजोबा आपापल्या गाड्यांतून उतरून हळूहळू चालत रेस्टॉरंट्समध्ये ब्रेकफास्टसाठी जाताना दिसतात. ही रेस्टॉरंट्स सकाळी कधी चालू होतात कुणास ठाऊक पण दुपारी चार पाच वाजेपर्यंत ती बंद झालेली दिसतात.

वाटेतली गावं, गॅसस्टेशन्स सोडली तर इतर बहुतांशी जमीन दाट झाडीने आणि उघड्या गवताळ कुरणांनी भरलेली. मधे मधे फार्मस् विखुरलेले. बहुतेक फार्मसवर थोड्याफार मोडकळीस आलेल्या शेड्स, धान्य साठवायच्या उंचच उंच कणग्या (tower silos) ट्रॅक्टर्स आणि इतर शेतीची अवजारं, अर्धवट मोडलेली कुंपणं, असा सगळा परिचित देखावा. इथे दुधाळ गायी आणि बीफ गायी अशा दोन्ही प्रकारच्या गायींचे फार्मस् आहेत. त्यामुळे कुरणामध्ये काळ्या पांढर्‍या दुधाळ गायी किंवा तांबड्या काळ्या बीफ गायी चरतांना दिसतात. काही घरांच्या आसपास, एखाद्या छोट्या, वेगळ्या कुंपणामध्ये घोडे चरताना दिसतात. रस्त्यापासून थोडे आंत असे दोन मेंढ्यांचे फार्मस् आहेत. त्यामुळे झाडांच्या आणि घरांच्या मधून किंवा मागे, कधी कधी मागच्या टेकडीच्या उतारावर चरणार्‍या मेंढया आणि त्यांची बछडी दृष्टीस पडतात.

मधेच दोन चार ठिकाणी रस्त्याकडेच्या माळरानावर, एखाद्या छोट्याश्या टेकाडावर १५-२० थडगी दिसतात. ही कधी काळी वापरात असलेली दफनभूमी. आता त्यांच्याकडे कोणाचं लक्ष नसलेली. आसपास उगवलेल्या रानगवतांतून डोकावणारे हे थडग्यांचे दगड मोठे केविलवाणे दिसतात. कोण असतील ते लोक? कुठली जुनी वस्ती असेल कुणास ठाऊक. कधी काळी आजूबाजूला काही घरं असतील, लोकांनी शेतीभाती करायचा प्रयत्न केला असेल आणि मग काही कारणाने, सारं गावठाण उठून दुसरीकडे निघून गेलं असेल. किंवा १५०-२०० वर्षांपूर्वी, जेंव्हा रस्ते नव्हते आणि लोकं अ‍ॅपलाचियन पर्वतराजी ओलांडून चालत किंवा घोडागाड्यांतून मजल दरमजल करत, पश्चिमेकडे नवीन जीवन सुरू करण्याच्या आशेने जात होते, तेंव्हा वाटेत मरण पावलेल्यांना असंच रस्त्याच्या कडेला दफन करत असत. तशी तर ही थडगी नसतील? किंवा इथल्या स्थानिक नेटीव्ह अमेरिकन टोळ्यांबरोबरच्या संघर्षात मरण पावलेले लोक तर नसतील?

शाळा कॉलेज मधील विद्यार्थ्यांसाठी शेती संदर्भातील प्रकल्प

4-H : या प्रकल्पाची सुरुवात २० व्या शतकाच्या सुरवातीला, अमेरिकेच्या विविध राज्यांमधे साधारणपणे एकाच वेळी झाली. या मागचा उद्देश, public schools मधलं शिक्षण अधिकाधिक प्रात्यक्षिक आणि व्यावहारिक स्वरूपाचं व्हावं आणि एकंदर शिक्षणाची ग्रामीण भागाशी योग्य सांगड घातली जावी, असा होता. वर उल्लेखलेल्या Land Grant Universities ची सुरुवात होऊन ३०-४० वर्षांचा काळ उलटला होता. विद्यापीठांची शेती संशोधन केंद्रे कार्यरत झाली होती. परंतु त्या शेती संशोधनाला म्हणावा तसा शेतकरी वर्गाकडून प्रतिसाद मिळत नव्हता. तथापि शेतकी तज्ञांच्या एक गोष्ट लक्षात येऊ लागली होती, ती म्हणजे शेती संशोधनाबाबत तरूण वर्गाचं चाळवलं गेलेलं कुतूहल. या तरूणांना हाताशी धरून त्यांच्या मनावर या नवीन संशोधनाचे महत्व बिंबवले, तर ही तरूण पिढी जुन्या जाणत्या वडीलधार्‍यांचं मन वळवू शकेल, अशी या तज्ञांना खात्री वाटत होती. या विचारातून, ग्रामीण तरुणांसाठी सुरू झालेले हे उपक्रम म्हणजे नवीन शेती तंत्रज्ञान वडीलधार्‍या शेतकरी बंधूंपर्यंत पोहोचवण्याचे एक प्रभावी साधन बनले.

१९०२ साली ओहायो राज्यामधे अशा एका उपक्रमाची सुरुवात झाली . हा उपक्रम म्हणजे 4-H प्रकल्पाचा जन्म समजला जातो. (4 H = Head, Heart, Hands and Health). सुरवातीला या प्रकल्पामधे मुला मुलींचे वेगवेगळे गट असायचे. १९४८ साली या उपक्रमाअंतर्गत काही अमेरिकन मुलं युरोपला गेली आणि काही युरोपियन मुलं अमेरिकेला आली. यातून शेतीच्या प्रत्यक्ष अनुभवाची देवाण घेवाण करण्याच्या उपक्रमाची मुहूर्तमेढ रोवली गेली. १९५० च्या दशकापासून, 4-H प्रकल्प ग्रामीण भागापुरता मर्यादित न राहता थोडयाफार शहरी भागांमधे देखील पसरू लागला.

आज या प्रकल्पामधे साधारणपणे ६५ लाख मुलांचा समावेश आहे. या प्रकल्पामुळे लहानपणापासूनच मुलांना एक वेगळेच वळण लागते. या लहान वयातदेखील आपण अशा एखाद्या देशव्यापी उपक्रमाचा एक भाग आहोत, ही भावनाच मोठी स्फूर्तीदायी ठरते. लहानपणापासूनच आपले पालक आणि शाळेतील शिक्षक यांच्या शिवाय इतर मोठ्या माणसांशी कसे बोलावे, त्यांच्या अनुभवाचा, त्यांच्या मार्गदर्शनाचा फायदा कसा घ्यावा, याचं बाळकडू मिळतं. या उपक्रमामधे मुलं स्वत:च स्वत:च्या वासराची, शेरडाची किंवा डुकराच्या पिल्लांची काळजी घ्यायला शिकतात. त्या जनावरांचे खाणे, पिणे, त्यांची निगराणी, त्याला प्रदर्शनासाठी सजवणे, वगैरे गोष्टी मुलंच करतात. या सर्वामुळे मुलं लवकर स्वावलंबी होतात. प्रदर्शनामधे आपल्या जनावराला घेऊन जायचे, त्याला रिंगणात घेऊन इतर स्पर्धकांच्या बरोबरीने उभे रहायचे, शेकडो, हजारो प्रेक्षकांच्या पुढयात आत्मविश्वासाने वावरायचे, तज्ञांना आपल्या जनावराला पारखू द्यायचे, त्यांनी विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे द्यायची, या सर्वातून मुलं चटपटीत होतात आणि त्यांच्यात भलताच आत्मविश्वास येतो.

FFA (Future Farmers of America) – अमेरिकेचे भविष्यकालीन शेतकरी ही एक शेतकरी क्षेत्रातील तरुणांची संघटना आहे. तिची स्थापना १९२८ साली झाली. आज या संस्थेचे ५ लाखाहून अधिक सभासद आहेत. ही मुख्यत: हायस्कूल विद्यार्थ्यांसाठी असलेली संघटना आहे. अमेरिकेच्या सर्व ५० राज्यांमधे मिळून या संघटनेच्या सुमारे ७००० शाखा आहेत. ज्या मुलांना पुढील आयुष्यात शेतकी क्षेत्रात काही काम करायचं आहे, अशा मुलांसाठी ही संघटना हा एक मोठाच आधारस्तंभ आहे. अशा मुलांना शेतकी क्षेत्रातील तज्ञांच्या मार्गदर्शनाचा फायदा व्हावा, त्यातून मुलांचे अनुभवविश्व समृद्ध व्हावे, त्यांच्यातून उद्याच्या शेतकी क्षेत्रातील अग्रणी तयार व्हावेत, ह्या हेतूने ही संघटना काम करते. शेतकी तज्ञ, मुलांचे पालक, शेतकी क्षेत्रातील विविध कंपन्या, एकत्र येऊन, ह्या मुलांच्या शेतीविषयक जिज्ञासेला खतपाणी घालून, त्यांना विविध प्रकारे प्रोत्साहन देऊन, मार्गदर्शन करून, अमेरिकेचा भावी शेतकरी वर्ग तयार करतात. हल्ली हा कार्यक्रम हायस्कूलच्या विद्यार्थ्यांपुरता मर्यादित न ठेवता त्यात मिडल स्कूलच्या विद्यार्थ्यांना देखील सामावून घेतलं जातं. त्यामुळे मुलं या संघटनेत लवकर दाखल होतात आणि अधिक काळ कार्यरत रहातात. वर्षातून एकदा होणारं FFA चं संमेलन हे अमेरिकेतलं सर्वात मोठं विद्यार्थी संमेलन असतं. या संमेलनात शेतकी क्षेत्रातील २४ विविध शाखांमधे (डेअरी, पोल्ट्री, खतं, बी-बियाणं वगैरे ) मुलं स्पर्धात्मकरित्या भाग घेतात.

अमेरिकन डेअरी व्यवसायात झालेले दोन प्रमुख बदल म्हणजे:

- गायींची वाढलेली दुग्ध उत्पादन क्षमता; ज्यायोगे कमी गायींपासून अधिक दूध उत्पादन शक्य झालं आहे.
- डेअरी फार्मस्‌चा वाढत चाललेला आकार आणि त्याचबरोबर त्यांची घटत जाणारी संख्या.

२००८ साली अमेरिकन शेती व्यवसायामधे डेअरी उद्योगाचा हिस्सा होता १२%. अमेरिकेतल्या एकूण दुधाळ गायींची संख्या होती ९ दशलक्ष आणि प्रत्येक गायीचे वर्षाला सरासरी दुध उत्पादन होते २३,४०० पाउंड. नुसता गेल्या १० वर्षांचा आढावा घेतला तरी १९९९ साली अमेरिकेत सुमारे ९७,००० डेअरी फार्म्स होते तर २००८ साली डेअरी फार्म्सची संख्या घटून ६७,००० झाली होती. थोडक्यात या दहा वर्षात अमेरिकेतले ३०,००० डेअरी फार्म्स बंद झाले. या दहा वर्षात छोट्या (१ते९९गायी असलेले फार्म्स), मध्यम (१०० ते २०० गायी असलेले फार्म्स), मोठ्या-मध्यम (२०० ते ५०० गायी असलेले फार्म्स) आणि मोठ्या (५०० पेक्षा अधिक गायी असलेले फार्म्स) फार्म्सच्या संख्येत झालेले बदल लक्षात घेण्यासारखे आहेत. या दहा वर्षात बंद झालेल्या ३०,००० फार्म्सपैकी २५,००० फार्म्स हे छोटे होते. या काळात मध्यम आकारांच्या फार्म्सची संख्या ४,५०० ने घटली तर मोठ्या-मध्यम फार्म्सची संख्या १,२०० ने घटली परंतु याच कालावधीमधे मोठ्या आकाराच्या फार्म्सची संख्या मात्र ८०० ने वाढली.

२००८ सालच्या सर्वेक्षणानुसार अमेरिकेतल्या डेअरी फार्म्सवरील गायींची सर्वसाधारण संख्या होती १६३, परंतु देशाच्या विविध भागातील निरनिराळ्या राज्यांमधल्या डेअरी फार्म्सवरील, गायींच्या सर्वसाधारण संख्येतील तफावत नजरेत भरण्यासारखी होती. डेअरीचा पूर्वापार बालेकिल्ला समजला जाणारी राज्ये म्हणजे नॉर्थईस्टमधली न्यूयॉर्क, पेनसिल्व्हेनिया, न्यू हॅम्पशायर, व्हर्मांट, कनेक्टिकट, मॅसेच्यूसेट्स आणि अप्पर मिडवेस्टमधली विस्कॉनसीन, मिनेसोटा, मिशीगन, इंडियाना, ओहायो आणि इलिनॉय. या राज्यांमधले फार्म्स देखील घरगुती आणि छोटेखानी (साधारणपणे ५० किंवा कमी गायी असणारे) परंतु गेली काही दशके, पश्चिमेकडची काही राज्ये मोठ्या जोमाने डेअरी व्यवसायात उतरत आहेत. त्यामुळे भौगोलिक दृष्ट्या देखील डेअरी उद्योगाचे माहेरघर आता पारंपारिक राज्यांकडून सरकून पश्चिमेकडच्या मोठ्या राज्यांमधे स्थिरावू लागले आहे. या पश्चिमेकडल्या राज्यांमधे डेअरी फार्म्स हे इसापाच्या गोष्टीमधल्या बेडकीच्या पोटासारखे वाढतच चालले आहेत. सर्वात मोठे डेअरी फार्म्स असलेली राज्ये आणि त्यातल्या फार्म्सवर असलेल्या गायींची सरासरी संख्या अशी- (कोलोरॅडो – ९१४ गायी, कॅलिफोर्नीया – ९६८ गायी, नेवाडा – १०८० गायी, अ‍ॅरिझोना – १५५० गायी आणि न्यू मेक्सिको – २११३ गायी)

पूर्वापार चालत आलेल्या डेअरी प्रधान राज्यांतली परिस्थिती म्हणजे लांबच लांब आणि कडकडीत हिवाळा, मुबलक पाणी, चारा, धान्य आणि छोटे छोटे घरगुती फार्म्स. त्यादृष्टीने पाहिलं तर पश्चिमेकडच्या नव्याने डेअरी प्रधान होत असलेल्या राज्यांमधे ह्याच्यापेक्षा सर्वस्वी भिन्न अशी परिस्थिती. बर्‍याच ठिकाणी डोंगराळ, रखरखीत, वाळवंटी प्रदेश. पाण्याची कमतरता, भरपूर उन्हाळा. एकंदरीत पहाता दुधाळ गायींच्या दृष्टीने सर्वस्वी प्रतिकूल परिस्थिती. परंतु या राज्यांमधल्या या नव्या मोठमोठ्या डेअरी फार्म्सनी, पूर्णपणे व्यावसायिक दृष्टीकोन स्वीकारून, भरमसाठ पैसा ओतून, या गायींना आरामदायी होतील असे सुविधापूर्ण अद्ययावत फार्म्स बांधले आहेत. त्यामुळे एका बाजूला नैसर्गिक अनुकुलता आणि घरगुती व्यवसाय तर दुसरीकडे पूर्णपणे व्यावसायिक दृष्टीकोन आणि पैशाच्या जोरावर नैसर्गिक प्रतिकूलतेवर मात करून घडवून आलेले बदल, अशी ही चढाओढ आहे आणि त्यात पश्चिमेकडील राज्ये बाजी मारत आहेत.

१९९२ मधे अमेरिकेतल्या एकूण गायींपैकी केवळ १०% गायी ह्या मोठ्या (१००० किंवा त्याहून अधिक गायी असणारे) फार्मस्‌वर होत्या. मोठ्या फार्मस्‌च्या वाढत जाणार्‍या संख्येमुळे २००२ साली, अमेरिकेतल्या एकूण गायींपैकी २९% गायी या अशा मोठ्या फार्मस्‌वर गेल्या होत्या; तर केवळ ५ वर्षात त्यांची संख्या आणखी वाढून २००७ साली ३६% गायी या अशा मोठ्या फार्मस्‌वर होत्या. या आकारमानाने मोठ्या मोठ्या होत जाणार्‍या डेअरी फार्म्समुळे आज अमेरिकेतल्या एकूण ५७,००० डेअरी फार्म्सपैकी केवळ १६,००० फार्म्स, एकूण दूध उत्पादनातील ८३% दूध उत्पादन करतात. बहुतेक लहान आणि मध्यम आकाराचे फार्मस्‌ अजून तरी कौटुंबिकच आहेत. आणि त्यांचे व्यवस्थापन जरी पिढ्यान पिढ्या घरच्याच मंडळींच्या हातात असले तरी आता त्यांना दूध काढण्यासाठी, जनावरांसाठी, चारा उगवण्यासाठी तसंच फार्मवरची इतर कामे करण्यासाठी अधिकाधिक पगारी किंवा दैनंदिन स्वरुपाची मदत (Hired help) लागू लागली आहे.

-- डॉ. संजीव चौबळ