भारतीय चित्रपट संगीताचे भीष्माचार्य सचिन देव बर्मन (एस. डी. बर्मन) हे केवळ एक थोर संगीतकार नव्हते, तर त्यांचा आवाज म्हणजे थेट काळजाला भिडणारी एक अद्भूत अनुभूती होती. बर्मन दादा व्यावसायिक पार्श्वगायक नसले, तरी त्यांनी चित्रपटाच्या पार्श्वभूमीत (Background) स्वतः गायलेली गाणी कथेला आणि पात्रांच्या भावनांना एका वेगळ्याच उंचीवर घेऊन जायची. गाण्यातील भाव आणि वातावरण हुबेहूब जिवंत ठेवण्याच्या त्यांच्या या संगीतवेडाचे पडद्यामागील काही अत्यंत रंजक आणि भावनिक किस्से खालीलप्रमाणे आहेत:

१. पिता-पुत्राची पहिली सांगीतिक जुगलबंदी: ‘ओ रे माझी रे…’ (बंदिनी, १९६३)

‘बंदिनी’ चित्रपटातील या अजरामर गाण्याच्या निर्मितीदरम्यान एस. डी. बर्मन आणि त्यांचे सुपुत्र आर. डी. बर्मन (पंचम) यांच्यात एक गोड वैचारिक जुगलबंदी झाली होती. बर्मन दादांना हे गाणे पूर्णपणे पारंपारिक ‘भाटियाली’ (नाविकांचे लोकसंगीत) शैलीत संथ हवे होते. मात्र, पंचम यांना त्यात थोडा आधुनिक तालाचा वापर करायचा होता. वडिलांनी सुरुवातीला नकार दिला, पण नंतर पंचम यांनी ड्रम्स किंवा इतर वाद्यांऐवजी एका साध्या मातीच्या मडक्यावर (घटम) संथ लय धरून दाखवली. हा प्रयोग बर्मन दादांना इतका मनापासून आवडला की त्यांनी तो गाण्यात समाविष्ट केला. गाणे रेकॉर्ड झाल्यावर त्यांनी पंचमचे कौतुक करत म्हटले, “तू आज माझ्या गाण्याला अजून खोल पाणी दिले आहेस.”

२. देव आनंद यांचा हट्ट आणि दादांचा ठाम विश्वास: ‘वहाँ कौन है तेरा मुसाफिर…’ (गाईड, १९६५)

‘गाईड’ चित्रपटाचे दिग्दर्शक विजय आनंद आणि मुख्य अभिनेते देव आनंद या गाण्यासाठी चित्रपटसृष्टीतील एखादा प्रसिद्ध व्यावसायिक पार्श्वगायक शोधत होते. देव आनंद यांच्या स्क्रीन इमेजला बर्मन दादांचा बंगाली लहेजा असलेला आवाज सूट होईल का, अशी शंका त्यांना होती. परंतु, बर्मन दादांचा स्वतःवर आणि कथेवर ठाम विश्वास होता. चित्रपटातील पात्राचा जो वैराग्याचा आणि प्रवासाचा मूड आहे, तो केवळ त्यांच्याच आवाजातून व्यक्त होऊ शकतो, यावर ते ठाम राहिले. त्यांनी देव आनंद यांना सांगितले, “हे गाणं मीच गाणार, जर आवडलं नाही तर बदलू.” बर्मन दादांनी जेव्हा गाणे रेकॉर्ड केले, तेव्हा देव आनंद इतके भावुक झाले की त्यांनी थेट बर्मन दादांचे पाय धरले आणि मान्य केले की या आवाजाशिवाय हे गाणे अपूर्ण राहिले असते.

३. स्टुडिओमधील लाईट्स बंद करून रेकॉर्डिंग: ‘सुन मेरे बंधू रे…’ (सुजाता, १९५९)

बर्मन दादांची एक खासीयत होती; गाताना गाण्यातील वातावरणाची अनुभूती स्वतःला येणे त्यांना खूप गरजेचे वाटायचे. ‘सुजाता’ चित्रपटातील हे गाणे एका नदीच्या किनाऱ्यावरील रात्रीच्या शांत वातावरणावर आधारित होते. गाण्यामध्ये तो संथपणा, शांतता आणि रात्रीचा गूढ पाझर आणण्यासाठी बर्मन दादांनी रेकॉर्डिंग स्टुडिओमधील सर्व मुख्य दिवे (लाईट्स) बंद करायला लावले होते. केवळ मायक्रोफोनपाशी असलेला एक छोटा दिवा चालू ठेवून, डोळे बंद करून त्यांनी हे गाणे गायले, जेणेकरून त्यांना स्वतःला आपण नदीकिनारी उभे असल्याचा भास होईल आणि तोच मूड आवाजातून उतरला.

४. अभिनेत्री नूतन यांचे वाहणारे अश्रू: ‘मेरे साजन हैं उस पार…’ (बंदिनी, १९६३)

हे गाणे चित्रपटात अभिनेत्री नूतन यांच्या पात्राच्या मनातील व्याकुळता आणि विरह दाखवण्यासाठी वापरले गेले होते. जेव्हा हे गाणे रेकॉर्डिंग स्टुडिओमध्ये बर्मन दादा स्वतः गात होते, तेव्हा नूतन तिथेच उपस्थित होत्या. बर्मन दादांनी गाण्यात ओतलेली आर्तता आणि वेदना ऐकून नूतन यांच्या डोळ्यात थेट पाणी आले. त्यांनी तिथेच भावुक होऊन बर्मन दादांना सांगितले, “दादा, तुम्ही हे गाणे इतके सुंदर आणि जिवंत गायले आहे की आता मला पडद्यावर अभिनय करताना जास्त कष्ट घ्यावे लागणार नाहीत, तुमचा आवाजच सगळा अभिनय प्रेक्षकांकडून करून घेईल.”

५. दुष्काळाची खरी जाणीव आणि कडक शिस्त: ‘अल्लाह मेघ दे, पानी दे…’ (गाईड, १९६५)

या गाण्याच्या रेकॉर्डिंगच्या वेळी बर्मन दादांनी गाण्यातील गांभीर्य आणि आर्तता टिकवून ठेवण्यासाठी संगीत टीममधील कोणालाही हसण्याची किंवा विनोद करण्याची परवानगी दिली नव्हती. गाण्याचे रेकॉर्डिंग सुरू होण्यापूर्वी त्यांनी संपूर्ण टीमला एकत्र बोलावून देशातील दुष्काळग्रस्त भागातील लोकांच्या परिस्थितीची कल्पना करायला सांगितली. गाताना बर्मन दादांनी आपला आवाज एका निसर्गाकडे केलेल्या आर्त याचनेसारखा पिळून काढला होता, ज्यामुळे गाण्याला एक अद्भूत भावनिक खोली मिळाली.

६. अशक्तपणातही कलेशी प्रामाणिक: ‘काहे को रोये…’ (आराधना, १९६९)

‘आराधना’ चित्रपटाच्या संगीताच्या अंतिम टप्प्यात एस. डी. बर्मन यांची तब्येत प्रचंड बिघडली होती आणि ते अंथरुणावर खिळलेले होते. चित्रपटाच्या शेवटी एका अत्यंत भावनिक प्रसंगासाठी या पार्श्वगीताची (Background Song) गरज होती. पंचमने वडिलांना त्रास होऊ नये म्हणून दुसऱ्या गायकाकडून हे गावून घेण्याचा विचार केला, पण बर्मन दादांनी साफ नकार दिला. त्यांनी अत्यंत अशक्तपणा आलेला असतानाही, स्वतः मायक्रोफोनसमोर उभे राहून हे गाणे पूर्ण केले. त्यांच्या आवाजातील तो थकवा आणि नैसर्गिक कंप या गाण्याच्या भावनिक प्रसंगासाठी अधिकच पूरक आणि परिणामकारक ठरला.

अशा प्रकारे, प्रत्येक गाण्यामागे बर्मन दादांचे असलेले समर्पण, त्यांची शिस्त आणि कलेप्रती असलेले अथांग प्रेम यामुळेच ही गाणी आजही काळाच्या पलीकडे जाऊन रसिकांच्या मनाचा ठाव घेतात.