भारतीय सुगम संगीत, लाईव्ह स्टेज शो आणि पारंपरिक लोकसंगीताला आधुनिकतेचा साज चढवून जागतिक स्तरावर नेणाऱ्या मोजक्या संगीतकारांमध्ये ‘बाबला’ हे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. त्यांचे मूळ नाव लक्ष्मीचंद वीरजी शाह असे असून, ते बॉलिवूडचे दिग्गज संगीतकार जोडी कल्याणजी-आनंदजी यांचे लहान भाऊ आहेत. ६० च्या दशकापासून सुरू झालेल्या त्यांच्या सांगीतिक प्रवासाने पुढे जाऊन भारत, अमेरिका, ब्रिटन आणि थेट कॅरिबियन देशांमधील संगीत रसिकांना आपल्या तालावर थिरकायला लावले. बाबला यांनी केवळ संगीत निर्मिती केली नाही, तर ‘डिस्को दांडिया’ आणि ‘चटणी म्युझिक’ या नव्या संगीत शैलींना जन्माला घालून इतिहास रचला. ४० वर्षांपेक्षा जास्त काळ चाललेल्या त्यांच्या या प्रवासाने भारतीय स्वतंत्र संगीत (Indie-pop) आणि लाईव्ह परफॉर्मन्सच्या संस्कृतीला एक नवी दिशा दिली.

कौटुंबिक पार्श्वभूमी आणि संगीताची पाळेमुळे

बाबला यांचा जन्म गुजरातच्या कच्छमधून मुंबईत स्थायिक झालेल्या शाह कुटुंबात झाला. त्यांचे मोठे भाऊ कल्याणजी आणि आनंदजी यांनी आधीच चित्रपटसृष्टीत संगीतकार म्हणून स्वतःचे स्थान निर्माण करायला सुरुवात केली होती. त्यामुळे घरात सुरुवातीपासूनच संगीताचे वातावरण होते. घरात विविध प्रकारची वाद्ये, गायकांचे येणे-जाणे आणि संगीताच्या चर्चा यांमुळे बाबला यांच्यावर बालपणापासूनच सुरांचे आणि प्रामुख्याने तालाचे संस्कार झाले.

त्यांचे मोठे भाऊ मेलडी आणि गाणी तयार करण्यात पटाईत होते, तर बाबला यांचे लक्ष नेहमी गाण्याच्या मागच्या तालावर (Rhythm) असायचे. त्यांनी वयाच्या अतिशय लहान गटातच ड्रम्स, काँगो, बोंगो आणि इतर भारतीय पर्कशन वाद्ये वाजवण्यात नैपुण्य मिळवले. ते स्वतः एक अप्रतिम ड्रमर आणि रिदम अरेंजर (Rhythmist) म्हणून ओळखले जाऊ लागले. ७० च्या दशकात कल्याणजी-आनंदजींनी संगीतबद्ध केलेल्या अनेक सुपरहिट गाण्यांच्या रिदम अरेंजमेंटमध्ये बाबला यांचा मोलाचा वाटा होता. उदाहरणार्थ, ‘डॉन’ चित्रपटातील “खाईके पान बनारसवाला” या गाण्यातील जो प्रसिद्ध जौनपुरी आणि पूर्विया तालाचा गोडवा आहे, त्याचे मूळ संकलन बाबला यांनीच केले होते.

‘बाबला ऑर्केस्ट्रा’ची स्थापना आणि लाईव्ह शोची क्रांती

१९६२ मध्ये बाबला यांनी स्वतंत्रपणे काम करण्याचे ठरवले आणि ‘बाबला ऑर्केस्ट्रा’ (किंवा बाबला अँड पार्टी) ची स्थापना केली. तोपर्यंत भारतात लाईव्ह म्युझिक शो म्हणजे केवळ शास्त्रीय संगीत किंवा अत्यंत साधे सुगम संगीताचे कार्यक्रम असायचे, जिथे गायक बसून गाणी गायचे. बाबला यांनी या संकल्पनेला पूर्णपणे छेद दिला. त्यांनी स्टेजवर पाश्चात्त्य धर्तीवर आधारित मोठा वाद्यवृंद (Orchestra) उभा केला.

भारतात पहिल्यांदा ‘रोटोड्रम्स’ (Rotodrums) आणि इलेक्ट्रॉनिक ड्रम मशिन्सचा (उदा. Roland TR-808) स्टेजवर यशस्वी व्यावसायिक वापर करण्याचे श्रेय बाबला यांनाच जाते. त्यांच्या ऑर्केस्ट्रामध्ये केवळ गाणी गायली जात नव्हती, तर प्रकाशाची योजना (Lighting), वाद्यांचा वेगवान थरार आणि प्रेक्षकांना जागेवर उभे राहून नाचायला लावणारी ऊर्जा असायची. त्या काळी भारतात आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर लाईव्ह संगीत कार्यक्रमांची एक नवी क्रेझ निर्माण करण्यात या ऑर्केस्ट्राने ऐतिहासिक भूमिका बजावली.

‘डिस्को दांडिया’चा उदय: पारंपरिक संगीताचा कायापालट

१९७० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात आणि ८० च्या दशकाच्या सुरुवातीला बाबला यांनी भारतीय लोकसंगीताच्या इतिहासातील सर्वात मोठा प्रयोग केला, ज्याला आज आपण ‘डिस्को दांडिया’ (Disco Dandiya) म्हणून ओळखतो. तोपर्यंत गुजरात आणि मुंबईत नवरात्रीच्या काळात खेळला जाणारा गरबा आणि दांडिया हा सण अतिशय पारंपरिक ढोल आणि टाळ्यांच्या तालावर, संथ किंवा मध्यम गतीने खेळला जात असे.

बाबला यांनी या पारंपरिक गुजराती लोकसंगीताला पाश्चात्त्य पॉप संगीत, आधुनिक सिंथेसायझर आणि इलेक्ट्रॉनिक बीट्सची जोड दिली. त्यांनी संगीताचा वेग (Tempo) वाढवला आणि गाण्यांमध्ये ‘नॉन-स्टॉप’ (Non-Stop) ही संकल्पना आणली. म्हणजेच, एक गाणे संपण्यापूर्वीच त्याचा ताल न तुटता दुसरे गाणे सुरू व्हायचे.

“२४ नॉन-स्टॉप सुपरहिट बाबला डिस्को दांडिया” ही त्यांची कॅसेट आणि अल्बम सिरीज जेव्हा बाजारात आली, तेव्हा तिने विक्रीचे सर्व रेकॉर्ड तोडले. नवरात्रीच्या ९ दिवसांत रात्रीच्या वेळी तरुणाईला थिरकवण्यासाठी हे संगीत जणू काही एक ऊर्जा बनले. आज जगभरात जिथे जिथे भव्य दिव्य गरबा इव्हेंट्स होतात, त्या सर्वांचा पाया बाबला यांनीच रचला होता.

बाबला आणि कांचन: एक अजरामर सांगीतिक आणि वैयक्तिक जोडी

बाबला यांच्या संगीतमय प्रवासाला आणि आयुष्याला खरी समृद्धी मिळाली ती त्यांची पत्नी कांचन (कुमारी कांचन दिनकरराव माळी) यांच्यामुळे. कांचन या महाराष्ट्रातील एका संगीतप्रेमी कुटुंबातून आल्या होत्या. त्यांचा आवाज अतिशय ठसकेबाज, हाय-पिच (High-pitch) आणि गाण्यातील भाव अचूक पकडणारा होता.

कांचन यांनी बॉलिवूडमध्येही कल्याणजी-आनंदजींच्या मार्गदर्शनाखाली काही ब्लॉकबस्टर गाणी गायली होती. ‘कुर्बानी’ (१९८०) चित्रपटातील झीनत अमान यांच्यावर चित्रित झालेले “लैला ओ लैला” हे गाणे कांचन यांनीच गायले होते, जे बॉलिवूडच्या इतिहासातील सर्वात मोठ्या आयटम साँग्सपैकी एक मानले जाते. तसेच ‘धर्मात्मा’ (१९७५) मधील मुकेश यांच्यासोबतचे “क्या खूब लगती हो” हे अत्यंत रोमँटिक गाणे आजही सदाबहार आहे.

जेव्हा बाबला आणि कांचन एकत्र आले, तेव्हा त्यांनी केवळ लग्न केले नाही, तर भारतीय स्वतंत्र संगीतातील (Indie Music) सर्वात यशस्वी ब्रँड तयार केला. बाबला यांचे संगीत आणि कांचन यांचा आवाज यांनी मिळून देश-विदेशात हजारो हाऊसफुल लाईव्ह शो केले.

कॅरिबियन देशांवर अधिराज्य आणि ‘चटणी म्युझिक’चे जनकत्व

बाबला आणि कांचन यांच्या कारकिर्दीतील सर्वात आश्चर्यकारक आणि सुवर्ण पान म्हणजे त्यांना आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मिळालेली अफाट लोकप्रियता. भारतात जितके लोक त्यांना ओळखत होते, त्याहून कैक पटीने जास्त वेड त्यांचे कॅरिबियन देशांमध्ये (त्रिनिदाद आणि टोबॅगो, गयाना, सुरीनाम) आणि नेदरलँड्समधील अनिवासी भारतीयांमध्ये (NRIs) होते.

१९वीं आणि २०व्या शतकात भारतातून अनेक मजूर साखर कारखान्यांमध्ये काम करण्यासाठी कॅरिबियन देशांमध्ये गेले होते, ज्यांना ‘गिर्मिटीया’ म्हटले जायचे. ते आपले भोजपुरी आणि अवधी लोकसंगीत सोबत घेऊन गेले होते. बाबला-कांचन यांनी तिथल्या स्थानिक आफ्रिकन-कॅरिबियन ‘सोका’ (Soca) आणि ‘कॅलिप्सो’ (Calypso) संगीताचा भारतीय लोकसंगीताशी सुरेख मिलाफ घडवून आणला आणि त्यातून ‘चटणी म्युझिक’ (Chutney Music) या नव्या आंतरराष्ट्रीय संगीत शैलीचा जन्म झाला.

त्यांचे “बोलो बोलो” (१९८५) हे गाणे आंतरराष्ट्रीय पातळीवर इतके प्रचंड गाजले की, न्यूयॉर्क, लंडन आणि त्रिनिदादच्या डिस्को क्लब्समध्ये हे गाणे अव्वल क्रमांकावर असायचे. याशिवाय “आई आई ओ”, “कुच गडबड है”, “चादर बिछाव” आणि “स्टेशन पे गाडी” या गाण्यांनी इतिहास रचला. त्यांनी कॅरिबियन संगीताला भारताशी आणि भारतीय सुरांना जगाशी जोडणारा एक भक्कम सांस्कृतिक पूल तयार केला.

संगीत वारसा 

२००४ मध्ये कांचन यांच्या अकाली आणि दुर्दैवी निधनानंतर बाबला आणि कांचन या सुवर्ण जोडीचा प्रवास थांबला. पत्नीच्या जाण्याने बाबला यांना मोठा धक्का बसला आणि त्यांनी हळूहळू व्यावसायिक स्टेज शो आणि रेकॉर्डिंग कमी केले.

परंतु, ‘बाबला ऑर्केस्ट्रा’ने लाईव्ह परफॉर्मन्स, फ्युजन म्युझिक, पारंपरिक संगीताला आधुनिक रूप देण्याच्या आणि स्वतंत्र संगीताच्या (Non-film music) क्षेत्रात निर्माण केलेले स्थान आजही अढळ आणि मार्गदर्शक मानले जाते. आजचे अनेक गरबा किंग, रिदम अरेंजर्स आणि लाईव्ह बँड्स हे बाबला यांनाच आपले आदर्श मानतात. भारतीय चित्रपट संगीताच्या पलीकडे जाऊन जगाला आपल्या तालावर नाचवणारा एक ‘रिदम किंग’ म्हणून बाबला यांचे नाव संगीताच्या इतिहासात नेहमीच सुवर्ण अक्षरांनी लिहिले जाईल.

बाबला यांच्या कारकिर्दीची प्रमुख वैशिष्ट्ये