भारतीय संगीतसृष्टीचा अजरामर सुवर्णकाळ: एस. डी. बर्मन आणि आर. डी. बर्मन यांचा सांगीतिक प्रवास

भारतीय चित्रपट संगीताच्या इतिहासात बर्मन घराण्याचे योगदान अतुलनीय आहे. वडील सचिन देव बर्मन (एस. डी. बर्मन) आणि मुलगा राहुलदेव बर्मन (आर. डी. बर्मन उर्फ पंचम दा) या पिता-पुत्राच्या जोडीने मिळून भारतीय संगीताला पारंपारिक लोकसंगीताच्या सुरांपासून ते आधुनिक पाश्चात्य फ्युजनपर्यंतचा एक विहंगम प्रवास घडवून आणला. निसर्ग, अथांग सागर आणि मानवी भावनांचा मिलाफ या पिता-पुत्राच्या गाण्यांमध्ये प्रकर्षाने जाणवतो.

नदी, सागर आणि निसर्गाचे उपासक: सचिन देव बर्मन

त्रिपुराच्या राजघराण्यात जन्मलेले एस. डी. बर्मन (बर्मन दादा) यांचे बालपण राजवाड्याच्या ऐशोआरामापेक्षा बंगाल आणि पूर्व भारतातील निसर्गाच्या कुशीत जास्त गेले. त्यांचा सांगीतिक प्रवास हा प्रामुख्याने तिथल्या नद्या आणि समुद्राशी जोडलेला होता. नदी आणि सागराच्या अथांग लाटांवरून प्रवास करणाऱ्या नाविक आणि कोळी बांधवांची गाणी ते तासनतास ऐकत असत. या पूर्व भारतीय लोकसंगीताला ‘भाटियाली’ (Bhatiali) असे म्हटले जाते, जे पाण्याचा प्रवाह आणि नौकेच्या लयीवर गायले जाते.

बर्मन दादांनी मुंबईच्या चित्रपट सृष्टीत पाऊल ठेवल्यानंतरही आपल्या या सागरी प्रवासाची अनुभूती संगीतातून जिवंत ठेवली. त्यांनी संगीतबद्ध केलेले आणि स्वतः गायलेले बंदिनी (१९६३) चित्रपटातील ‘ओ रे माझी…’ हे गाणे मानवी जीवनाच्या प्रवासाला अथांग सागराचे रूपक देते. याशिवाय सुजाता मधील ‘सुन मेरे बंधू रे…’ आणि गाइड मधील ‘वहाँ कौन है तेरा मुसाफिर…’ या गाण्यांमधून त्यांनी नाविकाचे सूर आणि पाण्याचा संथपणा हिंदी चित्रपटसृष्टीच्या गळ्यात कायमचा रुजवला.

प्रयोगांचे राजे आणि सुरांचे बादशहा: आर. डी. बर्मन

वडील एस. डी. बर्मन यांच्या याच अद्भूत सांगीतिक वारशातून राहुलदेव बर्मन यांचा जन्म २७ जून १९३९ रोजी कोलकाता येथे झाला. लहानपणी रडताना त्यांनी ‘सा रे ग म प’ मधील पाचवा सूर लावल्यामुळे त्यांना ‘पंचम’ हे टोपणनाव मिळाले. पंचम दा यांनी संगीताचे प्राथमिक धडे वडिलांच्या हाताखालीच गिरवले. अवघ्या ९ व्या वर्षी त्यांनी तयार केलेली धून वडिलांनी फंटूश (१९५६) चित्रपटात वापरली होती. पुढे १९६१ मध्ये ‘छोटे नवाब’ चित्रपटातून त्यांनी स्वतंत्र संगीतकार म्हणून पदार्पण केले, तर १९६६ च्या ‘तीसरी मंझिल’ चित्रपटाने त्यांना स्टारडम मिळवून दिला. पुढे त्यांनी प्रसिद्ध पार्श्वगायिका आशा भोसले यांच्याशी विवाह केला.

पंचम दा हे संगीतातील प्रयोगांचे राजे होते. त्यांनी वडिलांच्या पारंपारिक आणि नैसर्गिक संगीताला पाश्चात्य ड्रम्स, रॉक आणि आधुनिक बीट्सची जोड दिली. गाण्यांमध्ये नावीन्य आणण्यासाठी त्यांनी कधी कप-बशीचा आवाज वापरला (चुरा लिया है), कधी बिअरच्या बाटल्यांमध्ये फुंकर मारली (महबूबा महबूबा), तर कधी सँडपेपर आणि कंगवा घासून बीट्स तयार केल्या. शोले, कटी पतंग, यादों की बारात, अमर प्रेम आणि सत्ते पे सत्ता यांसारख्या शेकडो चित्रपटांमधून त्यांनी किशोर कुमार, आशा भोसले आणि लता मंगेशकर यांच्या आवाजात अनेक अजरामर गाणी दिली.

वारशाचा सुवर्णसंगम

वडिलांचा निसर्गाचा आणि सागराचा वारसा पंचम दा यांनी आपल्या आधुनिक शैलीतही जपला. याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे सागर (१९८५) चित्रपटातील ‘सागर किनारे, दिल ये पुकारे’ हे गाणे, ज्यात बर्मन दादांच्या सागरी संगीताची अनुभूती पंचम दा यांच्या आधुनिक रचनेत पाहायला मिळते. ४ जानेवारी १९९४ रोजी वयाच्या ५४ व्या वर्षी पंचम दा यांचे निधन झाले. त्यांचा शेवटचा चित्रपट ‘१९४२: अ लव्ह स्टोरी’ हा त्यांच्या अथांग प्रतिभेची साक्ष देणारा ठरला.

आज बर्मन दादा आणि पंचम दा आपल्यात नसले, तरी त्यांनी नद्यांच्या संथ प्रवाहातून आणि समुद्राच्या लाटांमधून सुरू केलेला हा सांगीतिक प्रवास आजही करोडो रसिकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवत आहे.