विजय सानेभारतीय चित्रपट संगीताच्या इतिहासात सचिन देव बर्मन (एस. डी. बर्मन) आणि राहुलदेव बर्मन (आर. डी. बर्मन उर्फ पंचम दा) या पिता-पुत्राच्या जोडीने जे सुवर्णयुग निर्माण केले, त्याला तोड नाही. वडील पारंपारिक लोकसंगीताचे खंदे पुरस्कर्ते, तर मुलगा पाश्चात्य फ्युजन आणि अतरंगी प्रयोगांचा बादशहा. या पिता-पुत्राच्या नात्यात जसा प्रचंड आदर आणि प्रेम होते, तसेच संगीतावरून घडलेले अनेक रंजक वाद, स्पर्धा आणि किस्सेही होते. संगीतविश्वात अजरामर ठरलेले बर्मन पिता-पुत्राच्या आयुष्यातील १० प्रमुख आणि रंजक किस्से खालीलप्रमाणे आहेत:
१. जेव्हा वडिलांनीच केली पंचमच्या धुनची ‘चोरी’!
हा किस्सा आर. डी. बर्मन यांच्या बालपणातील आहे. अवघ्या नऊ वर्षांच्या पंचमने खेळता खेळता एक अतिशय सुंदर आणि कॅची धून तयार केली होती. वडील एस. डी. बर्मन यांनी ती धून ऐकली आणि त्यांना ती प्रचंड आवडली. त्यांनी ती धून स्वतःच्या नावावर ‘फंटूश’ (१९५६) या चित्रपटातील “ऐ मेरी टोपी पलट के आ” या गाण्यासाठी वापरली. जेव्हा पंचमने हे गाणे ऐकले, तेव्हा ते वडिलांना म्हणाले, “बाबा, ही तर माझी धून आहे, तुम्ही चोरली!” त्यावर बर्मन दादा हसून म्हणाले, “अरे, तू माझाच मुलगा आहेस ना, मग यात चोरी कसली? गाणं हिट झालंय, यातच तुझं कौतुक आहे!” पुढे पंचम यांनी तयार केलेली अशीच आणखी एक धून वडिलांनी ‘प्यासा’ (१९५७) चित्रपटातील “सर जो तेरा चकराए” या सुप्रसिद्ध गाण्यासाठी वापरली होती.
२. ‘आराधना’ चित्रपटातील ती प्रसिद्ध मातीची शिट्टी
१९६९ मधील ‘आराधना’ चित्रपटातील “मेरे सपनों की रानी कब आयेगी तू” हे गाणे आजही तरुणाईच्या ओठांवर आहे. या चित्रपटाचे मुख्य संगीतकार एस. डी. बर्मन होते, पण त्या काळात त्यांची तब्येत ठीक नसल्यामुळे पंचम मुख्य असिस्टंट म्हणून संपूर्ण काम पाहत होते. या गाण्याच्या सुरुवातीला ऐकू येणारा शिट्टीचा प्रसिद्ध आवाज (Whistle) कोणत्याही महागड्या वाद्याचा नव्हता. पंचम यांनी एका छोट्या मातीच्या खेळण्यातील शिट्टीचा वापर करून तो आवाज तयार केला होता. जेव्हा गाणे तयार झाले आणि बर्मन दादांनी ते ऐकले, तेव्हा मुलाच्या या भन्नाट कल्पकतेवर ते फिदा झाले आणि त्यांनी पंचमच्या पाठीवर कौतुकाची कडक थाप दिली.
३. ‘तीसरी मंझिल’ आणि वडिलांची धास्ती
जेव्हा निर्माता नासिर हुसेन यांनी ‘तीसरी मंझिल’ (१९६६) चित्रपटासाठी आर. डी. बर्मन यांना मुख्य संगीतकार म्हणून निवडले, तेव्हा एस. डी. बर्मन थोडे काळजीत पडले होते. कारण हा चित्रपट सस्पेन्स थ्रिलर होता आणि त्यात पाश्चात्य पद्धतीचे जॅझ आणि रॉक संगीत हवे होते. बर्मन दादा पंचमला म्हणाले होते, “तू जे अतरंगी रॉक संगीत बनवतोस, ते भारतीय प्रेक्षकांना आवडेल का याबद्दल मला शंका आहे. गाणे असे असावे जे सामान्य लोक सहज गुणगुणू शकतील.” पण जेव्हा चित्रपट प्रदर्शित झाला आणि “ओ हसीना जुल्फोंवाली” व “आजा आजा मैं हूँ प्यार तेरा” ही गाणी तुफान हिट झाली, तेव्हा वडिलांना आपल्या मुलाच्या आधुनिक प्रतिभेचा आणि काळाच्या पुढच्या विचाराचा प्रचंड अभिमान वाटला.
४. कारच्या बॉनेटवर जन्मलेली अजरामर धून
पंचम दा हे त्यांच्या प्रयोगांसाठी ओळखले जायचे आणि त्यांना कुठेही, कधीही धून सुचायची. एकदा ते आणि सुप्रसिद्ध गीतकार मजरूह सुलतानपुरी कारमधून कुठेतरी जात होते. अचानक चालत्या गाडीत पंचम यांच्या डोक्यात एक भन्नाट चाल आली. त्यांनी चालकाला गाडी थांबवायला सांगितली आणि ते मजरूह यांना घेऊन कारच्या खाली उतरले. पंचम यांनी तिथेच कारच्या बॉनेटवर हाताने ड्रमसारखे बीट्स वाजवायला सुरुवात केली. मजरूह यांनीही तिथेच कागदावर शब्द लिहिले. ती कारच्या बॉनेटवर तयार झालेली धून म्हणजेच ‘तीसरी मंझिल’ चित्रपटातील अजरामर गाणे— “दीवाना मुझसा नहीं इस अंबर के नीचे”!
५. किशोर कुमार आणि कडक शिस्तप्रिय बर्मन दादा
एस. डी. बर्मन हे कामाच्या बाबतीत अतिशय कडक शिस्तीचे होते. ‘आराधना’ चित्रपटातील “रूप तेरा मस्ताना” या गाण्याच्या रेकॉर्डिंगच्या वेळी गायक किशोर कुमार नेहमीप्रमाणे मजेच्या आणि मस्तीच्या मूडमध्ये होते. बर्मन दादांना गाण्यात गांभीर्य हवे होते. त्यांनी किशोर कुमार यांना रेकॉर्डिंग केबिनमध्ये बोलावले आणि अत्यंत गंभीरपणे सांगितले, “हे गाणे केवळ एक रोमँटिक गाणे नाही, यात एक संथ कशिश, संमोहन आणि दोन पात्रांमधील जवळीक आहे. जर गाण्यात तो मूड आला नाही, तर मी हे गाणं रेकॉर्डच करणार नाही.” किशोर कुमार यांनी दादांचा तो कडक अवतार पाहिला, आपली मस्ती ताबडतोब थांबवली आणि पूर्ण ताकदीने एकाच टेकमध्ये ते गाणे गायले, जे पुढे संगीत विश्वातील एक इतिहास बनले.
६. चमचे आणि जेवणाच्या टेबलावर संगीताचे धडे
पंचम दा लहानपणापासूनच संगीताच्या ध्यासाने झपाटलेले होते. जेव्हा बर्मन दादा घरात आपल्या सहकाऱ्यांसोबत किंवा गीतकारांसोबत गाण्याच्या चालींवर चर्चा करत असत, तेव्हा लहानगा पंचम जेवणाच्या टेबलावर बसायचा. तो हातात चमचे आणि वाट्या घेऊन टेबलावर वेगवेगळ्या लयीत वाजवायचा. अनेकदा बर्मन दादा त्यांना ओरडायचे, “अरे पंचम, जेवताना हे काय चालवलंय?” पण पंचम त्या तालात इतके हरवून जायचे की त्यांना आजूबाजूचे भान नसायचे. पुढे याच कौशल्याचा वापर करून पंचम दा यांनी ‘यादों की बारात’ चित्रपटातील ‘चुरा लिया है’ गाण्यासाठी चमचे आणि काचेच्या ग्लासांचा आवाज वापरून इतिहास घडवला.
७. ‘गाइड’ चित्रपटातील गाण्यावरून झालेली पैज
‘गाइड’ (१९६५) चित्रपटातील “गाता रहे मेरा दिल” हे गाणे आज रोमँटिक गाण्यांचा बादशहा मानले जाते. पण हे गाणे जेव्हा बनत होते, तेव्हा बर्मन दादांना या गाण्याची चाल फारशी आवडली नव्हती. त्यांना वाटत होते की ही चाल खूप साधी आहे. पण पंचम यांनी वडिलांना खात्री दिली की हे गाणे खूप मोठे हिट ठरेल. दोघांमध्ये यावरून एक छोटी पैज लागली. जेव्हा चित्रपट प्रदर्शित झाला आणि हे गाणे देशात नंबर वनवर गाजू लागले, तेव्हा बर्मन दादांनी मोठ्या मनाने आपली हार पत्करली आणि पंचमला बोलावून एक महागडे पेन भेट म्हणून दिले.
८. फुटबॉल मॅच आणि संगीताची जुगलबंदी
बर्मन पिता-पुत्राला संगीताइतकेच क्रेझी फुटबॉल खेळण्याचे आणि पाहण्याचे प्रचंड वेड होते. दोघेही कोलकात्याच्या ‘ईस्ट बंगाल’ क्लबचे कट्टर पाठीराखे होते. अनेकदा फुटबॉल मॅच पाहताना किंवा रेडिओवर कॉमेंट्री ऐकताना दोघेही इतके उत्साही व्हायचे की गोल झाल्यावर घरात लहान मुलांसारखे नाचू लागायचे. मजेदार गोष्ट म्हणजे, फुटबॉल मॅच संपल्यानंतर मैदानातील प्रेक्षकांचा जो जल्लोष, आरडाओरडा आणि टाळ्यांचा आवाज असायचा, त्या आवाजाची लय पकडून पंचम दा यांनी अनेक चित्रपटांमध्ये बॅकग्राउंड स्कोअर आणि वेगवान बीट्स तयार केल्या होत्या.
९. ‘शोले’ चित्रपटातील ‘महबूबा महबूबा’ आणि दादांचे अंतिम कौतुक
जेव्हा पंचम दा ‘शोले’ (१९७५) चित्रपटाचे संगीत तयार करत होते, तेव्हा बर्मन दादांची तब्येत खूप खालावली होती. पंचम यांनी ‘महबूबा महबूबा’ हे गाणे रेकॉर्ड केले, ज्यात त्यांनी स्वतः आंतरराष्ट्रीय गायकीच्या शैलीत (आवाज बदलून) गाणे गायले होते आणि बिअरच्या रिकाम्या बाटल्यांमध्ये फुंकर मारून अनोखे बीट्स तयार केले होते. जेव्हा हे गाणे बर्मन दादांना ऐकवण्यात आले, तेव्हा आजारपणातही त्यांच्या चेहऱ्यावर मोठा आनंद दिसला. त्यांनी पंचमचा हात हातात घेतला आणि म्हणाले, “तू संगीताची एक अशी स्वतंत्र भाषा तयार केली आहेस, जी फक्त तूच करू शकतोस.” हे बर्मन दादांनी आपल्या मुलाला केलेले शेवटच्या काही कौतुकांपैकी एक होते.
१०. वडिलांच्या अर्धवट राहिलेल्या संगीताला पंचमचा सलाम
१९७५ मध्ये ‘मिली’ चित्रपटाच्या संगीताचे काम सुरू असताना एस. डी. बर्मन कोमात गेले. चित्रपटातील “बडी सूनी सूनी है जिंदगी” हे गाणे किशोर कुमार यांच्या आवाजात रेकॉर्ड करायचे बाकी होते, ज्याची प्राथमिक चाल बर्मन दादांनी तयार केली होती. वडिलांच्या निधनानंतर पंचम दा यांनी अत्यंत भावुक होऊन त्या गाण्याची जबाबदारी घेतली. त्यांनी वडिलांनी तयार केलेल्या मूळ चालीला आणि भावनांना जराही धक्का न लावता, अतिशय सुंदर पद्धतीने ते गाणे रेकॉर्ड करून पूर्ण केले. हे गाणे ऐकताना आजही बर्मन दादांची साधेपणाची शैली आणि पंचमचे वडिलांप्रती असलेले अथांग प्रेम आणि आदर स्पष्ट जाणवतो.
भारतीय चित्रपट संगीताचे सुवर्णयुग
