कल्याणजी-आनंदजी: बॉलिवूडचे ‘गॉडफादर’ आणि नव्या गायकांचा शोध

हिंदी चित्रपटसृष्टीत स्वतःचे स्वतंत्र स्थान निर्माण करण्यासोबतच, संगीतकार जोडी कल्याणजी-आनंदजी यांचे सर्वात मोठे योगदान म्हणजे त्यांनी बॉलिवूडला दिलेली दिग्गज गायकांची पिढी. १९७० आणि ८० च्या दशकात जेव्हा चित्रपटसृष्टीतील मोहम्मद रफी, मुकेश यांच्यासारख्या महान गायकांचे पर्व संपत आले होते, तेव्हा या संगीतकार जोडीने देशाच्या कानाकोपऱ्यातून नव्या प्रतिभेचा शोध सुरू केला. केवळ गाणी बनवण्यापुरते मर्यादित न राहता, त्यांनी नवीन कलाकारांच्या सुरांना पैलू पाडले आणि त्यांना स्टार बनवले. त्यांनी सुरू केलेला ‘लिटल स्टार्स’ (Little Stars) आणि ‘लिटल वंडर्स’ (Little Wonders) हा मुलांचा ग्रुप म्हणजे संगीत विश्वातील नव्या ताऱ्यांसाठी सर्वात मोठे व्यासपीठ ठरला.



हिंदी चित्रपटसृष्टीत स्वतःचे स्वतंत्र स्थान निर्माण करण्यासोबतच, संगीतकार जोडी कल्याणजी-आनंदजी यांचे सर्वात मोठे योगदान म्हणजे त्यांनी बॉलिवूडला दिलेली दिग्गज गायकांची पिढी. १९७० आणि ८० च्या दशकात जेव्हा चित्रपटसृष्टीतील मोहम्मद रफी, मुकेश यांच्यासारख्या महान गायकांचे पर्व संपत आले होते, तेव्हा या संगीतकार जोडीने देशाच्या कानाकोपऱ्यातून नव्या प्रतिभेचा शोध सुरू केला. केवळ गाणी बनवण्यापुरते मर्यादित न राहता, त्यांनी नवीन कलाकारांच्या सुरांना पैलू पाडले आणि त्यांना स्टार बनवले. त्यांनी सुरू केलेला ‘लिटल स्टार्स’ (Little Stars) आणि ‘लिटल वंडर्स’ (Little Wonders) हा मुलांचा ग्रुप म्हणजे संगीत विश्वातील नव्या ताऱ्यांसाठी सर्वात मोठे व्यासपीठ ठरला.

आज ज्यांच्याशिवाय ९० च्या दशकातील संगीताचा विचारही केला जाऊ शकत नाही, त्या कुमार सानू यांना बॉलिवूडमध्ये आणण्याचे श्रेय कल्याणजी-आनंदजी यांनाच जाते. कुमार सानू यांचे मूळ नाव ‘केदारनाथ भट्टाचार्य’ असे होते. ते कोलकात्याहून मुंबईत आले होते आणि किशोर कुमार यांच्या शैलीत गाणी गात असत. कल्याणजींनी त्यांचा आवाज ऐकला आणि त्यांच्यातील वेगळेपण ओळखले. मात्र, त्या काळात ‘भट्टाचार्य’ या नावामुळे लोकांना ते केवळ शास्त्रीय किंवा बंगाली संगीत गाणारे गायक वाटतील, अशी भीती कल्याणजींना होती. म्हणूनच त्यांनी केदारनाथ यांना नाव बदलून ‘कुमार सानू’ (त्यांच्या वडिलांच्या ‘सानू’ या टोपणनावावरून) असा सल्ला दिला आणि ‘जादूगार’ (१९८९) चित्रपटात त्यांना पहिला मोठा ब्रेक दिला.

९० च्या दशकातील आघाडीची पार्श्वगायिका अलका याग्निक यांच्या कारकिर्दीची सुरुवातही या जोडीच्या पारखी नजरेमुळे झाली. अलका याग्निक अवघ्या १० वर्षांच्या असताना त्यांच्या आईसोबत मुंबईत आल्या होत्या. कल्याणजींना त्यांचा आवाज खूप आवडला, पण त्यांनी अलका यांच्या आईला सांगितले की, मुलीचा आवाज अजून लहान असून त्यावर काही वर्षे मेहनत घ्यावी लागेल. कल्याणजींच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी रियाझ केला आणि वयाच्या १४ व्या वर्षी कल्याणजी-आनंदजींनी त्यांना ‘पायल की झंकार’ (१९८०) चित्रपटात गाण्याची पहिली संधी दिली. पुढे ‘लावारिस’ चित्रपटातील प्रसिद्ध “मेरे अंगने में” गाण्याच्या फिमेल व्हर्जनमुळे अलका याग्निक घराघरात पोहोचल्या.

याचप्रमाणे नेपाळमधून आलेल्या उदित नारायण यांच्या संघर्षाच्या काळात कल्याणजी-आनंदजी त्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहिले. त्यांनी उदित यांच्यातील अनोखा आवाज ओळखला आणि त्यांना ‘उनीस-बीस’ (१९८०) चित्रपटात थेट मोहम्मद रफी यांच्यासोबत गाण्याची संधी दिली. कल्याणजी हे उदित नारायण यांच्या हिंदी आणि उर्दू शब्दांच्या उच्चारांवर खूप मेहनत घेत असत, ज्याचा फायदा त्यांना पुढे ‘कयामत से कयामत तक’ सारख्या चित्रपटांमधून स्टार बनताना झाला. तसेच, सुप्रसिद्ध शास्त्रीय गायिका साधना घाणेकर यांचे आवाज ऐकून कल्याणजींनी त्यांना आपल्या ग्रुपमध्ये घेतले. त्यांच्या आवाजातील गोडवा पाहून कल्याणजींनी त्यांच्या आडनावाऐवजी ‘साधना सरगम’ असे नवीन नाव दिले, कारण त्यांच्या मते साधना यांच्या आवाजातच ‘सरगम’ (सूर) वसत होती. त्यांना ‘विधाता’ (१९८२) चित्रपटात पहिला ब्रेक मिळाला.

कल्याणजींनी आपल्या आयुष्याच्या उत्तरार्धात सुरू केलेल्या ‘लिटल वंडर्स’ या स्टेज शोमधून सोनू निगम आणि सुनिधी चव्हाण यांसारखे हिरे बॉलिवूडला मिळाले. सोनू निगम अगदी बालपणापासून कल्याणजींच्या या शोमध्ये गाणे गाऊन तयार झाले. तर सुनिधी चव्हाण अवघ्या ११ वर्षांच्या असताना कल्याणजींनी त्यांचा आवाज एका स्पर्धेत ऐकला होता आणि त्यांच्या पालकांना सुनिधीला मुंबईला आणण्याचा मोलाचा सल्ला दिला होता. थोडक्यात सांगायचे तर, कल्याणजी-आनंदजी हे केवळ संगीतकार नव्हते, तर ते भारतीय चित्रपट संगीताचे भविष्य घडवणारे खऱ्या अर्थाने ‘गॉडफादर’ होते.

Author