लेखसंग्रह
वेगवेगळ्या विषयांवरील लेख आपण या ठिकाणी वाचू शकाल
-
तुमच्याही मुलांना लठ्ठपणाची समस्या सतावतेय?
लहान मुले हे नेहमीच मोठ्यांना फॉलो करतात आणि त्यामुळेच लहान मुलांमध्येही लठ्ठपणाचं प्रमाण वाढत चाललं आहे. आई-वडिलांची व्यस्त जीवनशैली, मुलांची खाण्यापिण्याची निवड, जंक फूड आणि तासंतास मोबाईलचा वापर ही सध्या लहान मुलांचा लठ्ठपणा वाढण्यामागची महत्वाची कारणं आहेत. म्हणून आज मी ह्या सगळ्यावर कशाप्रकारे मात करता येईल ह्यासंबंधी काही टिप्स येथे देणार आहे.
-
निष्णात शल्यचिकित्सक डॉ. व्हिविअन थॉमस
डॉ. ब्लॅलॉक यांच्या जगप्रसिद्ध ‘ब्लॅलॉक-टॉऊसिग-थॉमस’ ही उपचारप्रणाली विकसित करण्यात ज्यांचे मोलाचे योगदान आहे ते व्हिविअन थॉमस! थॉमस, डॉ. ब्लॅलॉक यांचे शल्यचिकित्सेदरम्यान सहायक होते. चौतीस वर्ष डॉ. ब्लॅलॉक व थॉमस यांनी एकत्र काम केले. डॉ. ब्लॅलॉक यांच्या कित्येक संशोधनांचा पाया थॉमस यांनीच रचला होता. थॉमस कृष्णवर्णी-आफ्रिकन वंशाचे होते. त्यामुळे त्यांना वर्णद्वेषाचा सामना करावा लागत असे. ब्लॅलॉक यांच्याइतकेच किंबहुना कांकणभर सरस असे शल्यचिकित्सेतील कौशल्य थॉमसकडे होते. त्यांच्या हाताखाली शिकून विद्यार्थी निष्णात शल्यचिकित्सक झाले, इतके त्यांचे कौशल्य होते. हृदयशल्यचिकित्सेतील महारथी डॉ. डेंटन कूली हे थॉमस यांचेच विद्यार्थी. थॉमस यांच्याबद्दल बोलतांना डॉ. कूली यांनी म्हटले आहे की ज्यांनी शस्त्रक्रिया कधीही पाहिलीदेखील नसेल असा मनुष्य देखील थॉमस यांच्याकडून शिकून उत्तम काम करू शकतो कारण एकच, व्हिविअन ते इतके सहज सोपे करतो की ते आम्हाला जमते. परंतु थॉमस यांना जिवंत रुग्णावर कधीच शस्त्रक्रिया करावयास मिळाली नाही.गरीबी व वर्णभेद यावर मात करून, वेगवेगळ्या सामाजिक अडथळ्यांची शर्यत पार करून थॉमस यांनी मिळविलेल्या उत्तुंग यशाची ही कहाणी आहे. बुद्धिमत्ता, अफाट परिश्रम करण्याची क्षमता व चिकाटीच्या जोरावर हृदयशल्यचिकित्सेच्या क्षेत्रात आपल्या कर्तृत्वाचा अमीट ठसा उमटविणार्या माणसाची यशोगाथा म्हणजे व्हिविअन थॉमस.
२९ ऑगस्ट १९१० रोजी लुईसिआना प्रांतातील न्यूइबेरिआ येथे थॉमस यांचा जन्म झाला. त्यांचे आजोबा गुलाम होते. थॉमस यांना डॉक्टर होण्याची तीव्र इच्छा होती. परंतु १९२९ सालच्या मंदीमुळे त्यांना या स्वप्नास दूर सारावे लागले. त्याऐवजी डॉ. ब्लॅलॉककडे शस्त्रक्रिया-सहायक म्हणून त्यांनी कामास सुरुवात केली. पहिल्याच दिवशी डॉ. ब्लॅलॉक यांना एका श्वानावर प्रयोग करण्यास थॉमस यांनी मदत केली. थोड्याच दिवसांत थॉमस त्यांच्या कामात इतके निष्णात झाले की डॉ. ब्लॅलॉक येईपर्यंत थॉमस यांनी श्वानांवरील शस्त्रक्रिया करण्यास सुरुवात केलेली असे. व्हॅनडरबिल्ट विद्यापीठात थॉमस डॉ. ब्लॅलॉकच्या हाताखाली काम करीत. थॉमसच्या कामाचे स्वरूप व व्याप्ती कोणत्याही पोस्टडॉक्टरल संशोधकाच्या तोडीची होती परंतु त्यांना पगार मात्र साध्या हरकाम्याचा मिळत असे. तेव्हा जागतिक मंदी आली होती. थॉमस यांनी ज्या नॅशव्हिल बॅंकेत पैसे ठेवले होते ती मंदीमुळे बुडाली. अशा परिस्थितीत कमी पगाराची का असेना, नोकरी आहे याचेच थॉमस यांना अप्रूप होते.थॉमस व ब्लॅलॉक यांनी ‘हेमरेज’ व ‘ट्रॉमा’ यावर बरेच संशोधन केले. दुसर्या महायुद्धकाळात या संशोधनाचा खूप उपयोग झाला. कित्येक जखमी सैनिकांचे प्राण वाचण्यास यामुळे मदत झाली. या संशोधनामुळे डॉ. ब्लॅलॉक यांना बरीच प्रसिद्धी मिळाली. त्यानंतर ब्लॅलॉक यांनी रक्तवाहिन्या व हृदयावरील शस्त्रक्रियांच्या संदर्भात कामाला सुरुवात केली. मदतनीस अर्थातच थॉमस होते. १९४१ च्या सुमारास ब्लॅलॉकचे नाव सर्वतोमुखी झाले व जॉन हॉपकीन्सरुग्णालयामध्येत्यांना शल्यचिकित्सेचे प्रमुखपद देण्यात आले. तेव्हा थॉमस यांनी त्यांच्याबरोबर यावे म्हणून ब्लॅलॉकनी गळ घातली.
जेव्हा थॉमस, जॉन हॉपकिन्स येथे पोहोचले तेव्हा त्यांच्या असे लक्षात आले की यापूर्वी काहीच नाही असा तेथे वर्णभेद होता. कृष्णवर्णी लोक विद्यापीठात फक्त हरकामे गडी म्हणूनच नोकरीला होते. जेव्हा थॉमस पांढरा कोट घालून प्रयोगशाळेत येत तेव्हा अनेकांच्या भुवया उंचावल्या जात.याच दरम्यान डॉ. ब्लॅलॉक यांना डॉ. टॉऊसिग भेटल्या. ‘टेट्रालॉजी ऑफ फॅलॅा’ म्हणजे जन्मतःच ज्या बालकांच्या हृदयाला छीद्र असते त्यामुळे त्या बालकांच्या शरीरावर निळसर झाक असते. या विकारास ‘ब्लू बेबी’ असेही संबोधिले जाते. डॉ. टॉऊसिग बालहृदयरोगतज्ज्ञ होत्या व त्यांच्याकडे या विकाराने ग्रस्त असे कितीतरी रुग्ण उपचारासाठी येत. त्यामुळे यावर तातडीने शल्यचिकित्सेद्वारे मार्ग काढण्यासाठी त्या उत्सुक होत्या. डॉ. ब्लॅलॉकना त्यांनी हा प्रश्न सांगितला. ब्लॅलॉकनी थॉमसची मदत घेतली. थॉमस यांनी पुढील दोन वर्षांत २०० श्वानांवर प्रयोग केले व ‘टेट्रालॉजी ऑफ फॅलॅा’ सदृश स्थिती तयार करण्यात ते यशस्वी झाले. त्यावरील शस्त्रक्रियाही त्यांनी विकसित केली. थॉमस यांनी ‘अॅना’ नावाच्या एका श्वानावर ही शस्त्रक्रिया करून दाखविली. ते पाहून डॉ. ब्लॅलॉक इतके प्रभावित झाले की, ‘हे तर ईश्वरी कृत्यच वाटते’ असे त्यांनी प्रशंसोद्गार काढले.
२९ नोव्हेंबर १९४४ रोजी एका १८ महिन्यांच्या बालकावर प्रथम ही शस्त्रक्रिया करण्यात आली. बालकांवर हृदयशल्यचिकित्सा करण्यास सुयोग्य अशी उपकरणे तेव्हा उपलब्ध नव्हती. थॉमस यांनी त्यावर देखील मार्ग काढला. प्रयोगशाळेत प्राण्यांवर काम करतांना ते ज्या उपकरणांचा वापर करीत त्यातील सुया, चिमटे यांचा त्यांनी प्रभावी वापर केला. शस्त्रक्रियेदरम्यान थॉमस, डॉ. ब्लॅलॉक यांच्या शेजारी एका लहानशा स्टुलावर उभे राहून सूचना देत होते. त्याचे कारण थॉमस यांनी ही शस्त्रक्रिया यापूर्वी शेकडो वेळा श्वानांवर केली होती तर ब्लॅलॉक यांनी फक्त एकदाच केली होती. यानंतर एका सहा वर्षांच्या मुलावर हीच शस्त्रक्रिया करण्यात आली. शस्त्रक्रिया पूर्ण होताक्षणीच त्याच्या अंगावरील निळसर झाक नाहीशी झाली. १९४५ च्या मे महिन्यात ‘जर्नल ऑफ अमेरिकन मेडिकल असोसिएशनने’ (जामा) यावर एक लेख प्रसिद्ध केला. त्यात सारे श्रेय डॉ. ब्लॅलॉक व डॉ. टॉऊसिग यांनाच देण्यात आले. थॉमस यांचा उल्लेखही करण्यात आला नाही.
थॉमस यांनी कितीतरी शल्यचिकित्सकांना तसेच प्रयोगशाळा तंत्रज्ञांना प्रशिक्षण दिले. डॉ. डेंटन कूली यांच्यासारख्या हृदयशल्यचिकित्सेतील महारथींनी थॉमस यांचे ऋण मान्य केले; मुलाखतींमधून त्यांची प्रशंसा केली. असे असले तरी थॉमस ‘सहायक’च राहिले व तुटपुंज्या पगारावर काम करीत राहिले, इतका तीव्र स्वरुपाचा वर्णद्वेष तेव्हा अस्तित्वात होता. या संदर्भातील एक नित्य घटनाक्रम म्हणजे उत्पन्नास जोड देण्यासाठी थॉमस, ब्लॅलॉकच्या घरी समारंभात मदतीस जात. दिवसा विद्यापीठात ते ज्यांचे प्रशिक्षक असत त्या प्रशिक्षणार्थी व इतर शल्यचिकित्सकांपुढे ते अशा समारंभात ‘बारटेंडर’ म्हणून समोर येत. ब्लॅलॉक यांनी थॉमस यांच्यासाठी बरीच खटपट केल्यानंतर थॉमस यांच्या वेतनात वाढ करण्यात आली व विद्यापीठातील सर्वात जास्त वेतन मिळविणारे ते तंत्रज्ञ ठरले.लहान असल्यापासून डॉक्टर होण्याचे थॉमस यांचे स्वप्न होते. बरीच वर्षे शल्यचिकित्सा-सहायक म्हणून काम केल्यावर त्या अनुभवाच्या आधारावर वैद्यकीय महाविद्यालयात प्रवेश मिळावा म्हणून त्यांनी प्रयत्न केले. मॉर्गन विद्यापीठाने त्यांना प्रवेश देण्याची तयारी दाखविली परंतु त्यांना सुरुवातीपासून अभ्यास करावा लागेल असे सांगितले. इतका अनुभव गाठीशी असूनही सुरुवातीच्या अभ्यासक्रमातून सूट देण्यास नकार दिला. हे सर्व पूर्ण होऊन डॉक्टरकीची पदवी मिळेपर्यंत थॉमस पन्नाशी गाठणार होते. त्यांनी प्रदीर्घ विचार करून डॉक्टर होण्याचा विचार रद्द केला.
ब्लॅलॉक यांच्याबरोबर थॉमस यांनी बरीच वर्षे काम केले. व्हॅनडरबिल्ट विद्यापीठात व नंतर जॉन हॉपकीन्स रुग्णालय येथे काम करीत असतांना वरिष्ठांशी ब्लॅलॉकनी प्रसंगी वादही घातला कारण त्यांना थॉमसच हवे होते. थॉमस यांना वेतनवाढ मिळावी म्हणूनही ब्लॅलॉकनी खटपट केली परंतु शोधनिबंध प्रकाशित करतांना अथवा इतरही ठिकाणी श्रेय देतांना थॉमस यांचा नामोल्लेखही टाळला. ब्लॅलॉकच्या निधनापर्यंत थॉमस त्यांच्यासोबत काम करत होते. पण त्यांच्यातील संबंध तणावपूर्ण झाले होते. १९६४ साली ब्लॅलॉकचे कर्करोगाने निधन झाले त्यानंतर १५ वर्षे थॉमस, जॉन हॉपकीन्स रुग्णालयात काम करीत होते. अखेरीस त्यांना ‘डायरेक्टर ऑफ सर्जिकल रिसर्च लॅबोरेटरीज’ असा हुद्दा देण्यात आला. जॉन हॉपकीन्स येथील पहिले कृष्णवर्णी हृदयशल्यविशारद लेव्ही वॅटकीन्स यांनीव्हिविअन थॉमस यांच्याकडे प्रशिक्षण घेतले.व्हिविअन थॉमस वलेव्ही वॅटकीन्स यांनी‘ऑटोमेटिक इम्प्लांटेबल डिफिब्रिलेटर’वर काम केले. थॉमस यांनी जॉन हॉपकीन्स येथे ३७ वर्षे काम केले. १९७६ मध्ये त्यांना मानद डॉक्टरेट प्रदान करण्यात आली व शल्यचिकित्सा प्रशिक्षक म्हणून त्यांचा अध्यापकवर्गात समावेश करण्यात आला. इतकेच नव्हे तर जॉन हॉपकीन्स येथील चार वैद्यकीय महाविद्यालयांना, ज्यांनी वैद्यकशास्त्रात मोलाची भर घातली आहे अशांची नावे देण्यात आली; त्यामधील एका वैद्यकीय महाविद्यालयास थॉमस यांचे नाव देण्यात आले. २६ नोव्हेंबर १९८५ रोजी थॉमस यांचे निधन झाले. १९९० मध्ये त्यांच्या जीवनावरील लेखास राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला. २००३ मध्ये त्यांच्यावरील चित्रफीत ‘पार्टनर्स ऑफ हार्ट’ प्रकाशित झाली. २००४ मध्ये एच.बी.ओ. तर्फे त्यांच्या जीवनावर आधारित ‘समथिंग द लॉर्ड मेड’ प्रकाशित झाला.
१९९६ सालापासून ‘कौन्सिल ऑफ कार्डिओव्हॅस्क्युलर सर्जरी अॅण्ड अॅनॅसस्थेटॉलॉजी’तर्फे थॉमस यांच्या स्मरणार्थ पुरस्कार देण्यात येतो. १९९३ सालापासून थॉमस यांच्या स्मरणार्थ ‘ग्लॅक्सोस्मिथक्लाईन पुरस्कृत शिष्यवृत्ती’ देण्यात येते.
— डॉ. हेमंत पाठारे व डॉ. अनुराधा मालशे
-
फुफ्फुसांचं आरोग्य चांगलं राखायचंय ?
वर्ल्ड हेल्थ ऑर्गनायझेशन (WHO) म्हणजेच डब्ल्यू.एच.ओ. नुसार, दरवर्षी जवळपास 3 लाख लोकं श्वसनासंबंधी आजारांनी पीडित होतात , ह्याचे मूळ कारण दूषित हवा आणि धकाधकीचा दिनक्रम असून, असा दिनक्रम तुमच्या फुफ्फुसांना नुकसान पोहोचवत राहतो. त्यामुळे तुम्हाला कालांतराने श्वास घेण्यास त्रास होऊन श्वसनासंदर्भातील विकारही होऊ शकतात. तज्ञांच्या म्हणण्यानुसार , योग्य आहार आणि जीवनशैलीमुळे तुम्हाला फुफ्फुसांचं आरोग्य राखण्यास मदत होऊ शकते.
-
मांसाहार आणि आयुर्वेद …..
आयुर्वेद हा मांसाहाराबद्दल काय म्हणतो ते पाहूया ….आयुर्वेदाच्या जवळ जवळ सर्व ग्रंथांमध्ये मांसाहाराचे सविस्तर वर्णन केले असून काही ठिकाणी तो प्रशस्त मानला आहे…. सामान्य जीवनात पूर्वी मांसाहार सामान्य होता असे ढीगभर संदर्भ आढळतात …
-
शरीराच्या योग्य वाढीसाठी लागणाऱ्या पाण्याबद्दल
“अन्न हे पूर्ण ब्रह्म” हे आपल्या सर्वांनाच माहित आहे. अन्नाशिवाय आपण जगू शकत नाही. आपल्या शरीराची वाढ ही आपण घेत असलेल्या पौष्टिक व संतुलित आहारावर अवलंबून असते. अन्नाप्रमाणेच एक महत्त्वाचा घटक आहे ज्यामुळे आपल्या शरीराची चयापचय क्रिया सुरळीतपणे चालण्यास मदत होते ते म्हणजे “पाणी”.
-
तुम्हाला रिकाम्या पोटी चहा पिण्याची सवय आहे का
भारतातील सुमारे 90 टक्के लोकांची दिवसाची सुरुवात चहा पिण्याने होते. भारता सारख्या महान देशात चहा हे खास पेय आहे. पाहुण्यापासुन ते टाईमपासचा सर्वात दुआ चहालाच मानले जाते. म्हणून प्रत्येक भारतीय लोकांच्या घरी चहा हा असतोच. सकाळी उठल्यानंतर गरमगरम वाफाळता चहा घेतला की सगळ्यांनाच प्रसन्न वाटते. मात्र सकाळी उठल्यानंतर रिकाम्या पोटी चहा पिण्याने प्रसन्न वाटत असले तरी त्याचे तोटे मात्र बरेच आहेत.
-
शरीरात पाण्याच्या कमतरतेने उद्भवणाऱ्या समस्या
आपल्या शरीरासाठी पाणी म्हणजे जीवन असून आपल्या पृथ्वीतलावरील सजीव सृष्टीला जिवंत राहण्यासाठी श्वासाइतकीच पाण्याची देखील अत्यंत आवश्यकता असते. भरपूर प्रमाणात पाणी पिल्याने आपले शरीर ताजेतवाने राहण्यास खूप चांगल्या प्रकारे मदत होते तसेच त्याबरोबर आपल्या शरीरात ऊर्जेचे प्रमाण वाढण्यास देखील पाण्याची खूपच मदत होते.
-
सतत ढेकर येण्याची कारणे
जेवणानंतर ढेकर देणे ही अगदी सामान्य गोष्ट आहे. किंबहुना जेवणानंतर ढेकर दिल्यानंतर जेवणाऱ्याचे मन आणि भूक दोन्ही तृप्त झाले अशी मान्यता आपल्याकडे आहे. तर काही लोक ढेकर येण्याला अपचनाचे लक्षण समजतात. अश्या वेळी ढेकर येण्यामागे नक्की कोणते शास्त्रीय कारण आहे हे जाणून घेणे अगत्याचे आहे.
-
अतिदक्षता विभागाचे जनक डॉ. जॉन कर्कलीन
अतिदक्षता विभागात संगणकीकृत निरीक्षणे ठेवणे व तेथील रुग्णांच्या अतिमहत्त्वाच्या चाचण्यांवर सतत लक्ष ठेवणे हे आज आपल्या ओळखीचे आहे. परंतु अशा प्रकारचा अतिदक्षता विभाग असावा अशी कल्पना मांडून , त्याचे प्रारूप कर्कलीन यांनी सुचविले व आज जगभरात ते अंमलात येते आहे. या प्रारूपाच्या वापरामुळे रुग्णांची काळजी घेणे सुलभ झाले आहे. त्याचप्रमाणे शस्त्रक्रियेनंतरची गुंतागुंत कमी झाली आहे व पर्यायाने कित्येकांना जीवदान मिळाले आहे.
-
डॉ. रोनाल्ड रॉस यांच्या जीवनाची यशोगाथा – भाग ३
डॉक्टर पॅट्रिक मॅन्सन हा उष्ण कटिबंधातील रोगांचा तज्ञ होता .रॉस व मॅन्सन यांची प्रत्यक्ष भेट झाली तेव्हा मॅन्सनने त्याला लॅव्हेराननेसादर केलेल्या काचपट्टी वरील मलेरियाच्या परोपजीवींची क्रिसेंट अवस्था प्रत्यक्षात दाखवून दिली. रॉसला आता त्याची चूक कळली. त्याचा भ्रमनिरास झाला.भारतात असताना रॉसला क्रिसेंट अवस्थेतील परोपजीवी मायक्रोस्कोप मधून कसे दिसतात याचा अनुभव नव्हता . रॉसच्याउद्धट व मनमानी स्वभावानुसार त्याने स्वतः केलेल्या टीकेबद्दल मौनच राखले . अशा या विचित्र प्रसंगात मॅन्सनने रॉसला सांभाळून घेतले. यामागेही एक छुपे कारण असे होते की रॉस व मॅन्सन हे दोघेही ब्रिटिश होते व लॅव्हेरान हा फ्रेंच शास्त्रज्ञ होता.
मॅन्सन हत्तीरोगावर काम करीत असताना त्याच्या असे लक्षात आले होते की हा रोग डास चावल्याने होतो. रॉसशी गप्पागोष्टी करताना जाता जाता मॅन्सनने उल्लेख केला मलेरिया सुद्धा डासामुळे होत असावा सहजपणे उद्गारलेल्या एका वाक्याने रोजच्या संशोधनाला नवीन दिशा मिळाली.
मॅन्सनने डास हा मलेरियाचा तापास कारणीभूत आहे असा सिद्धांत प्रथम व्यापक स्वरूपात मांडला . डास जेव्हा मलेरिया झालेल्या रुग्णाचे रक्त शोषतो त्यावेळी रुग्णाच्या शरीरातील क्रिसेंट स्थितीमधील परोपजीवी हे रक्तातून डासाच्या शरीरात सर्वत्र पसरतात . डासाच्या शरीरात तयार होणाऱ्या त्यांच्या स्वतःच्या अंड्यात हे परोपजीवी जिवंत राहतात . डास पाण्याच्या डबक्यात काही कालावधीनंतर मरण पावतात व ही अंडी परोपजीवी सहित पाण्यात तरंगू लागतात . जी माणसे अशा डबक्यातील पाणी पितात त्यांच्यात काही दिवसानंतर मलेरियाची लक्षणे दिसू लागतात .
वरील मॅन्सनचा सिद्धांत खरा आहेअसे मानून रॉसच्या मनाचीबालंबाल खात्री पटली की डास व मलेरियाचे परोपजीवी यांचे घनिष्ठ नाते आहे. या पार्श्वभूमीवर डासांवर अथक प्रयोग करण्याची गरज निर्माण झाल्याचे रोसने ओळखले वयात अत्यंत गुंतागुंतीच्या किचकट कामात त्याने स्वतःला अक्षरशः झोकून दिले.
या ठिकाणी एक गोष्ट नमूद करणे इष्ट आहे . दुर्दैवाने रॉसने डासांवरील प्रयोगकरताना हे गृहीत धरले होते की मनुष्याला चावणारा प्रत्येक डास मलेरियाचा प्रसार करतो . डासांच्या जाती , पोट जाती ओळखण्याचे ज्ञान रॉस व मॅन्सन या दोघांनाही अवगत नव्हते पूर्णविराम मलेरियाचे परोपजीवी मनुष्याचा रक्तापर्यंत पोहोचवण्याचे काम फक्त आणि फक्त ऍनॉफेलिस डासाची मादी करते हे निसर्गाचे रहस्य तोपर्यंत त्यांना उलगडलेले नव्हते.
मॅन्सनचा डासावरील प्राथमिक सिध्दांत रॉसने इतका मनावर घेतला की त्याला जळी-स्थळी डासच दिसत होते. आजुबाजुचे लोक त्याला डासांमुळे वेड लागलेला रॉस म्हणून ओळखू लागले. या कामात पूर्णपणे गुंतून राहण्याच्या विचाराने आपली पावले त्याने पुन्हा भारताकडे वळवली.
SanketCopyright © 2025 | Marathisrushti