उत्तम कांबळे हे कुटुंबातील शिकलेली पहिली व्यक्ती. त्यांची आई शेतमजूर होती. घरात हालाखिचे दिवस होते. हातावर पोट चालणार घर

मोहन वाघांनी तब्बल ८३ नाटकांची निर्मिती केली. त्यांचे १५,६४७ एवढे प्रयोग केले, पण त्यांची फक्त १५ नाटकंच व्यावसायिकदृष्टय़ा यशस्वी ठरली. तरीही प्रत्येक कलाकाराला प्रयोगानंतर पाकीट द्यायलाच हवं, आजचं पाकीट उद्या द्यायचं नाही, हा त्यांचा नियम होता.

त्यांनी “रामशास्त्री’, “धन्यवाद’, “पुढचं पाऊल’, “मी तुळस तुझ्या अंगणी’, “नायकिणीचा सज्जा’, “सांगत्ये ऐका’ यांसारखे मोजकेच चित्रपट केले.

यशसस्वी उद्योजक बनण्याचे स्वप्न लातूरमध्ये जन्मलेल्या अविनाश राचमाले यांनी औरंगाबादमध्ये कॉलेज शिक्षण घेताना पाहिले होते. आज अमेरिकेत त्यांचे स्वप्न पूर्ण झाले आहे.

अमेरिका देशे रचिला 'पाया'

बालसाहित्यिक, चरित्रकार, कवी व “आनंद” मासिकाचे संपादकपद ३५ वर्षे सांभाळणारे गोपीनाथ तळवलकर यांनी  प्रौढसाक्षरांसाठीही लिखाण केले.

दुर्गा नागरी सहकारी पतसंस्था, जिजामाता सहकारी बॅंक आणि जिजामाता महिला सहकारी साखर कारखान्याच्या माध्यमातून वर्षा माडगूळकर यांनी महिलांना स्वावलंबी बनविले. सहकारातले आगळे उदाहरण उभे केले. सामान्य कुटुंबात जन्म घेऊन त्यांनी घेतेलेली बरारी चकित करणारी आहे...

कर्तबगार पंखांची भरारी

काकासाहेब चितळे यांच्या मार्गदर्शन आणि कार्यपद्धतीमुळे व आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या आधारे चितळे उद्योग समूह वाढला. व्यवसाय फक्त डेअरीपुरता मर्यादित न ठेवता दूध, दही, लोणी, तूप, श्रीखंडासोबतच लाडू, मोदक, करंज्या व बर्फी आदी पदार्थ बाजारात आणले.

’जीएं’शी झालेला त्यांचा पत्रव्यवहार पुढे हातकणंगलेकरांनी खंडरूपान्रे प्रसिद्ध केला. पुढे त्यांनी अनेक इंग्रजी कथांचे मराठीत लेखन केले, तर गो.नी.दांडेकर यांची माचीवरचा बुधा आणि व्यंकटेश माडगूळकर यांची सती या कांदबर्यांीचे इंग्रजीत अनुवाद केले.

साठच्या दशकात उदयास आलेल्या लेखक, विवेचनकार आणि अनुवादकारांच्या पिढीतील चतुरस्र व्यक्तिमत्त्व म्हणून प्रा. बाळकृष्ण ऊर्फ सदा कऱ्हाडे यांचे नाव प्रकर्षांने घ्यावे लागेल. मराठी साहित्याबरोबरच इंग्रजी, हिंदी, फ्रेंच, संस्कृत, कन्नड, उर्दू, रशियन भाषांचे जाणकार म्हणून सदा कऱ्हाडे परिचित होते. मुंबई विद्यापीठातून मराठी व संस्कृत विषयांमध्ये एम.ए. पदवी प्राप्त केल्यानंतर विलेपार्लेच्या साठय़े महाविद्यालयात मराठीचे अध्यापन त्यांनी केले.

साडेचार दशकांच्या प्रदीर्घ अध्यापनादरम्यान सदा कऱ्हाडे यांचे चौफेर लेखन सुरूच राहिले. एक नोकरपेशा प्राध्यापक म्हणून काम करण्याचा त्यांचा पिंड नव्हता. मराठीच्या प्रसाराबरोबरच अन्य विदेशी भाषांमधील कसदार साहित्यकृती मराठी मनाला वाचता आल्या पाहिजेत, असा त्यांचा आग्रह होता. त्यामुळेच असंख्य वृत्तपत्रे आणि नियतकालिकांतून विविध विषयांवर अभ्यासपूर्ण लेखन करताना त्यांनी भाषिक समन्वयाचा एक व्यापक दृष्टिकोन सातत्याने बाळगला.

मायबोलीवर प्रभुत्व असलेल्या प्रा. सदा कऱ्हाडे यांनी फ्रेंच, रशियन आणि उर्दू भाषाही तेवढय़ाच आत्मीयतेने आत्मसात केली. विशेषत: भारताच्या रशियाशी असलेल्या सांस्कृतिक संबंधांवर त्यांनी टाकलेला प्रकाश अभ्यासपूर्ण ठरला. अनुवादित ग्रंथांच्या लेखनात त्यांचा हातखंडा होता. मार्क्‍सवाद, बुद्धवाद, आंबेडकरवाद, अण्णाभाऊ साठे यांचे वाङ्मयीन योगदान यावर विवेचनात्मक विविधांगी लेखन करणाऱ्या सदा कऱ्हाडेंनी समर्थ रामदास स्वामी, स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांच्यावरही विशेष ग्रंथलेखन करून अष्टपैलुत्व सिद्ध केले. त्यांच्या साहित्यसंपदेतील ‘गावकुसाबाहेरची वस्ती’, ‘सुरवंट’, ‘सहा डिसेंबर १९९२’ या कादंबऱ्यांचा आवर्जून उल्लेख करावा लागेल.

धुळे १९९० साली झालेल्या सोळाव्या अस्मितादर्श मेळाव्याचे अध्यक्षपद, १९९३ साली ‘दलित-कलम’ या साहित्य अधिवेशनाचे अध्यक्षपद, सोलापूर येथे झालेल्या चौथ्या कामगार साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद आणि अमरावतीत १९९५ साली झालेल्या जनसाहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषवले होते.

## Prof Balkrishna alias Sada Karhade