‘साहित्यिक’ ज्ञानेश्वर आणि वाङ्मयीन भाषा-वैविध्य व त्या अनुषंगानें एकाच रचनाकाराच्या भिन्नभिन्न भाषास्वरूपाची , (आणि अन्य क्षेत्रातील सृजनशील व्यक्तीँची) उदाहरणें यांची ओळख करुन देणारे सदर….

‘साहित्यिक’ ज्ञानेश्वर आणि वाङ्मयीन भाषा-वैविध्य व त्या अनुषंगानें एकाच रचनाकाराच्या भिन्नभिन्न भाषास्वरूपाची , (आणि अन्य क्षेत्रातील सृजनशील व्यक्तीँची) उदाहरणें यांची ओळख करुन देणारे सदर….

शरद जोशी, हे नाव महाराष्ट्राला तरी अपरिचित नाही. ही गोष्ट त्यांच्याच संदर्भातली आहे. घटना आहे १९८० ची.

माझं वय लहान होतं; पण सभोवताली काय चाललंय हे कळत असे. त्यामुळेही असेल कदाचित माझ्या गावाकडच्या आठवणी तेवढ्या उत्सावर्धक नसायच्या. वडील पाटबंधारे खात्यात नोकरीला, त्यांना शेती करायची मोठी हौस. शेती करावी अन् लोकांना दाखवून द्यावं की शेती कशी करतात, असं त्यांना वाटत असावं. ते त्यांच्या बोलण्यातूनही येई. नोकरीत असतानाही त्या काळी त्यांनी बटाट्याची शेती नगर जिल्ह्यात करण्याचा प्रयत्न केला होता. थेट सिमल्याहून बेणे आणल्याचं आठवतं. त्यानंतर काही काळ घरात केवळ चर्चा होती ती बटाटयाच्या शेतीची. अखेर एकदा घरात बटाटे आले. त्यांचा प्रत्येकी आकार फार तर खेळातल्या गोट्यांएवढा असेल. त्यानंतर बटाट्याची शेती मागे पडली ती कायमचीच; पण जेव्हा जेव्हा माझे काका घरी यायचे तेव्हा शेतीचा विषय निघायचाच. त्या वेळी आम्ही कोपरगाव तालुक्यातल्या कोळपेवाडी या साखर कारखान्याच्या गावी राहत असू. तेथून फार तर पन्नास किलोमीटरवर गंगापूर तालुक्यात माझं गाव होतं. मांजरी हे गावाचं नाव. लहानपणी या गावात गेलेलो, खेळलेलो. तिथलं देवीचं मंदिर, गावकऱयांनी तयार केलेला तलाव, आमच्या घरातलं रेशनचं दुकान आणि त्यासमोरचं पोस्ट, या त्यातल्या आठवणीच्या खुणा. शेतावर जायची कधी वेळ यायची नाही; कारण तिथं धड ना सावली ना पाणी. स्वाभाविकपणे नगर जिल्ह्यातील हिरवीगार शेती पाहिलेल्या मला ते शेत वैराणच वाटायचं. फार तर विसाव्याला एक चिंच होती. चिंचेच्या खाली पीर होता. त्यामुळं तिथं आम्हाला फारसा प्रवेशही नसायचा. तर, काका शेती करायचे आणि ते घरी आले की ज्या चर्चा होत त्यात शेतीचा विषय खूपच कमी असायचा. कुठे कर्ज घेतलंय, कुठलं पीक जळालं, या वेळी खायला दिढीनं दोन पोती घेतलीत (दिढीनं म्हणजे या हंगामात घेतलेलं एक पोतं धान्य दुसऱया हंगामात दीड पोतं द्यायचं) ही पोती कधी उत्पन्न आलं आणि परत करता आली, असं झालं नव्हतं. प्रत्येक वेळी वडील काही ना काही पैसे काढून देत. काकांचं आमच्या घरातलं वास्तव्य बरचसं तणावाचंच असे; पण माझ्या दृष्टीनं मात्र थोडा वेगळा अनुभव असायचा. काका परत जायला निघाले की मी त्यांच्याबरोबर स्टॅन्डवर जायचो. काकाला मिसळ आणि जिलेबी खूप आवडे. त्याच्या दृष्टीनं ती चैनच होती. आमच्याकडे आल्यावर बहुधा त्याला ती करता यायची.
शेती हा एकूणच विषय माझ्या आईच्या दृष्टीनं फारसा उत्सुकतेचा किंवा आत्मीयतेचा नसायचा. तिला घरात वाचविलेल्या पैशातून शेतीसाठी काही द्यावं लागायचं हे त्यामागचं कारण असावं; पण मला आठवतं, त्या वेळी शेती हा उत्साहाचा विषय बनला होता. सुरुंग, ब्लास्टिंग असे एरवी वापरात नसलेले शब्द चर्चेत असायचे. पैशाचा विषयही यायचाच, पण त्या चर्चेत निराशा-नाराजी नसायची. उत्साह असायचा. स्वप्नं असायची. एके दिवशी कळलं, की आपल्या शेतावर विहीर काढायची ठरलीय. विहीर आणि पाणी यांचा संबंधच इतका अभिन्न, की या कल्पनेनंच आम्ही भारावून गेलो होतो. चार-आठ दिवसांनी बातमी यायची. खोदकाम सुरू झालंय, एक परस झालं. दोन परस खोदलेत पण जमिनीला ओलावाही नाहीये. एके दिवशी काका आले ते चेहरा एवढासा करूनच. विहिरीत पक्का दगड लागला होता. पाच परस खोदल्यानंतरही पाण्याचा पत्ता नव्हता. गेले काही दिवस सातत्यानं पैसे गावी जात होते. आज ना उद्या पाणी लागेल ही आशा होती. पाणी रोज स्वप्नात पाहिलं जात होतं त्यावर आजचा दिवस सुखाचा होत होता. त्या रात्री केवळ विहीर अन् पाणी एवढाच विषय चर्चेला होता. काका निराश होता, तर वडील काहीतरी मार्ग निघेल, अशा प्रयत्नात. अखेरीला औरंगाबादेतून चार माणसं सुरुंग काढायला न्यायचं असं ठरविलं, तेव्हा पहाट झाली होती. सकाळी-सकाळी काका गावी गेला. आमची मिसळ-जिलेबी झालीच नाही. त्या दिवशी वडील दिवसभर काही मोठ्या बागाईतदारांशी बोलत होते, काही ठरवीत होते. अखेर ठरलं. गुरुवारी निघायचं. गाडी घेऊनच जायचं. कोपरगावहून ब्लास्टिंग मशिनची गाडी येईल. हे सारं तपशिलानं लक्षात रहायचं कारण म्हणजे त्या गाडीबरोबर मलाही नेणार होते. मी केवळ गुरुवारची वाट पाहत होतो. अखेर गुरुवार उजाडला आम्ही निघालो. सकाळी दहा वाजता शेतावर पोहोचलो तेव्हा मजुरांनी विहिरीच्या खड्यात किमान दीड-दोन फूट खोलीची नऊ बिळे तयार केली होती. त्यात स्फोटके भरण्यात आली. त्याला जिलेटीन म्हणत. या सुरुंगाचं सारं नियंत्रण या गाडीतून होणार होतं. सारं काही सज्ज होतं. सर्वांना विहिरीपासून दूर जायला सांगण्यात आलं. आता लवकरच स्फोट घडविण्यात येणार होते. उत्कंठा वाढत होती. सारे विहिरीपासून किमान शंभर मीटरवर होतो. काकाही मागे झालेला होता. इशारा झाला आणि बार उडाले. किती बार झाले कळलं नाही; पण विहिरीतून दगड उडाले, खपल्या उडाल्या. `थांबा।़ एवढ्यात पुढे जाऊ नका,' असं गाडीतून सांगण्यात येत होतं; पण आता बार थांबलेत म्हणून काका पुढे झाला तेवढ्यात एक स्फोट झाला. दगड उडाले. छोटे अन् मोठेही. एक कपटा उडाला तो काकाच्या कपाळावर. त्यानं कपाळाला हात लावला. तो ओला झाला होता. रक्त येत होतं. काका तसाच विहिरीकडे धावला अन् ओरडला, `दादा।़ पाणी!' कपाळाची खोक विसरून पाण्याचं ते निर्मळ रूप तो पाहत होता. विहिरीला तीन जिवंत झरे लागले होते. झऱयाच्या मुळाशी स्वच्छ पाणी मातीत मुरत होतं. आमचा आनंद कष्ट, वेदना थिट्या करीत होता.
आज हे सारं आठवलं ते वृत्तपत्रातल्या एका छोट्या बातमीवरनं. बातमीत म्हटलं होतं, `22 मार्च हा जागतिक जलदिन आहे.'

-- किशोर कुलकर्णी

काही गोष्टींना कसा योगच यावा लागतो, तेव्हा त्या घडतात. जसे मुलीचे लग्न. योग आला की चटकन् dजमते नाही तर चपला झिजवून झिजवून वधुपिता कसा रडकुंडीला येत असतो. आमच्या कुंडलीत पण परदेशगमनाचा योग लिहिलेला असावा म्हणूनच मुलगा अन् सून हाँगकाँगला गेल्यावर आम्ही उभयता कॅथे पॅसिफिकच्या विमानाने एका संध्याकाळी हाँगकाँगला येऊन पोहोचलो.
बेटसमूहांचा बनलेला हाँगकाँग हा आता चीनच्या ताब्यात आला आहे; पण ब्रिटिशांच्या वेळेस असलेला हाँगकाँग आता चीनने तसाच ठेवलेला आहे. तेथील स्वच्छता कशी वाखाणण्यासारखी आहे. ती तर आम्हाला लहान मुलांपासूनसुद्धा दिसली. येथील मुले च्युईंगगमचा राहिलेला भाग व्यवस्थित वरच्या आवरणात गुंडाळून डस्टबीनमध्ये फेकताना आढळली. येथे सिगारेटझोनमध्येच लोक सिगारेट ओढतात व थोटके डस्टबीनमध्ये टकतात. पान खाणे नसल्याने पिंक टाकणे हा भाग येथे दिसत नव्हता. काम व्यवस्थित करणे हे सगळ्यांच्या कसे रक्तात भिनलेले आढळले. सकाळी झाडझूड करणाऱया स्त्रिया न बोलता आपले काम व्यवस्थित करताना आढळल्या. आम्ही एका मोठ्या मॉलमध्ये एका मजुराला दिवसभर कठडे साफ करताना पाहिले. ते कठडे कसे स्वच्छ चकचकीत दिसत होते. झाडे व्यवस्थित लावलेली दिसत होती. त्यांच्या पालापाचोळ्याची विल्हेवाट दररोज लावली जात होती. मी तर रेल्वेस्थानक, बसस्थानक व मॉलमधील टॉयलेट्स कशी स्वच्छ व दुर्गंधविरहित पाहिली. जनता रहदारीच्या नियमांचा व्यवस्थित आदर करताना पाहिली. पोलीस वॉकीटॉकी घेऊन फक्त सर्व व्यवस्थित चालले आहेत की नाही, हे पाहायचे. `येथे असे केले की इतका दंड होईल' असे बोर्डपण ठिकठिकाणी होते; पण दंड भरताना आम्हाला कोणीच दिसला नाही. व्यायामाची आवड मात्र येथील सर्व स्तरांतील लोकांना असलेली दिसली. `ताई ची' हा व्यायामाचा प्रकार सकाळी 6 ते 8 पर्यंत सर्व लोक करतात. काही रेकॉर्डप्लेअरवर व्यवस्थित व्यायाम करतात, तर काही तलवारी घेऊन व्यायाम करतात. डबलबार, सिंगलबारचा व्यायामपण करणारे दिसलेत. आम्ही एका ठिकाणी तर एका वृद्धाला डबलबारचा व्यायाम करताना पाहिले. ज्यांना हे जमत नाही ते चालण्याचा किंवा धावण्याचा व्यायाम करीत होते. सकाळी चालणारे कसे जोरजोरात हात हलवीत रस्त्यावर चालताना दिसत होते. एकदा तर रात्री 9 वाजता एक युवक समुद्रकिनाऱयाच्या कडेने धावताना दिसला. आम्ही मुलाला विचारले तेव्हा त्याचे उत्तर होते, ``येथे व्यायामाला काळ-वेळ नाही. ज्याला जेव्हा वेळ मिळेल तेव्हा तो करतो.''
म्हणूनच आम्हाला येथे कोणीही पोट सुटलेली व्यक्ती आढळली नाही. सर्व कसे सडसडीत अन् तरुणच दिसायचे. चेहऱयावरून वयाचा अंदाज येत नव्हता. म्हणून मला सुचले-
या चपट्या चिनी लोकांच्या देशात
ताई ची हे करतात दररोज लोक
म्हातारा मग कोणी दिसत नाही
सर्वच कसे तरुण दिसतात हे लोक
स्वच्छता तर येथे इतकी की माशापण दिसत नव्हत्या. मी एका मटणाच्या दुकानात टांगलेल्या डुकरावर एकही माशी पाहिली नाही. आम्ही हाँगकाँग पाहून कसे मग आश्चर्यचकितच झालो.
यथावकाश आम्ही भारतात परतलो अन् आमचे मन कसे प्रत्येक गोष्टीची तुलना करीत राहायचे. वाटायचे, तिकडची स्वच्छता आपल्याकडे केव्हा येईल? मग आम्ही अमरावतीला येऊन पोहोचलो. हळूहळू मन मग पुन्हा येथील गोष्टींना सरावले. कोणी जाताना पानाची पिचकारी मारली, की आम्ही मान बाजूला वळवायचो. मटणाच्या दुकानात कापलेल्या बोकडावर असंख्य माशा बसलेल्या दिसत असूनसुद्धा मांस विकत घेणारे पाहायचो. सकाळी रस्ते झाडताना स्त्रिया काम मध्येच सोडून गप्पा मारताना पाहू लागलो. नो पार्किंगमध्ये तर एकदा पोलिसांची गाडीपण उभी असलेली पाहिली. मुलांना स्वच्छतेचे धडे देण्याऐवजी रस्त्याच्या कडेला प्रातर्विधीला बसवणाऱया स्त्रिया पाहिल्या. वाटले जाऊ द्या, पण काही तरी सुधारणा अजूनही दिसेल अन् मग दिसले- येथे लोक आता व्यायामकडे वळलेले आढळले. सकाळी किंवा संध्याकाळी लोक नियमितपणे फिरताना दिसतात. चांगले वाटले आम्हाला.
सकाळी एका सलवार-कमीझमधील स्त्रीने रस्त्यात धावताना थांबून आम्हाला `हाय' केले. मग आठवले- अरे, ही तर देशपांड्यांची नेहमी साडीत दिसणारी मंदा. पुढे भेटले रामभाऊ जे दररोज नेहमी सूटबुटात असायचे. आता शॉर्ट पँट- जर्सी व लिबर्टीच्या जोड्यात. वारुअण्णा मात्र मलमलचा सदरा व धोतरामध्येच हिंडत होते. नानकराय सिंधी जोरजोरात हात हलवीत रस्त्याने फिरताना आम्ही पाहिला. शेजारच्या म्हाताऱया सिंधुताईही हिंडताना दिसल्या. ही सर्व मंडळी मग मालटेकडीच्या माथ्याकडे सकाळी सकाळी चालली होती. असेच पुष्कळसे लोकपण त्यांच्याबरोबर चढाव चढून व्यायाम करताना दिसले. आम्हाला खूप बरे वाटले म्हणून आम्ही खालीच एका झाडाखाली बसलो. थोड्या वेळाने व्यायाम करणारी मंडळी मालटेकडीवरून खाली उतरली. ते सर्व आता खाली बाजूला उभ्या असणाऱया हातगाड्यांकडे वळले. सर्व जण मग सामोसा, मिसळ, चहा घेत बसून श्रमपरिहार करीत होते. रामभाऊ सिगारेट फुंकत मंदाबरोबर गप्पा मारीत होते, तर मंदाताई मिसळ खात होत्या. सिंधुताईंनी गरमागरम सामोसे बांधून घेतले होते.
असा प्रकार आम्ही तिकडे कुठेच पाहिला नव्हता; म्हणून आम्ही दोघे एकमेकांकडे पाहून हसलो. मी मग हसत हसत म्हणालो,
चलता है चलने दो
जो होना है वह होने दो
अब तो हमे सिर्फ खाना है
हम अब बहुत थक गये है
एकंदरीत तिकडचे तिकडे अन् इकडचे इकडे हेच खरे!

रमेश इंगोलीकर, अमरावती

-- किशोर कुलकर्णी

त्या वेळी मी पुण्याच्या ‘तरुण भारत’मध्ये काम करीत होतो. पत्रकारितेतला तसा तो उमेदवारीचा काळ. पुणही त्या वेळी आज जसं वाढलेलं आहे, तसं नव्हतं. पेठांच्या मर्यादेत व्यवहार होते आणि पर्वतीही दूर वाटत असे. अशा या काळात मी विठ्ठलवाडी या शहराजवळच्या वस्तीत राहत होतो. बसव्यवस्था अपुरी होती. पुणेकरांच्या हक्काचं वाहन होतं सायकल; अर्थात माझ्याकडे तीही नव्हती. स्वाभाविकपणे विठ्ठलवाडीपासून पुण्यातल्या नातूबागेपर्यंत पायी किवा बसने जाणं हाच पर्याय होता. रात्री कामावर जाणं, अंकाची छपाई सुरू झाल्यानंतर पुण्यातल्या मंडईत अन्य पत्रकारांबरोबरच्या गप्पाष्टकात सहभागी होणं आणि उजाडता-उजाडता घरी परतणं असा दिनक्रम होता. अगदीच काही झालं तर संपादकीय विभागात असलेल्या एखाद्या बाकड्यावर रात्री तीन-चार वाजता आडवं होणं आणि सकाळी जाग येईल तेव्हा घराचा रस्ता पकडणं, यातही वेगळं काही वाटत नव्हतं. त्या दिवशी रात्री असाच मी एका बाकावर निद्रिस्त झालो. जेव्हा डोळे उघडले तेव्हा कोणी तरी मला उठवीत होतं. समोर पाहिलं तर विनायकराव जोशींची ती मूर्ती होती. विनायकराव जोशी हे काही पत्रकार नव्हते. खर्‍या अर्थानं ते संघाचे पूर्णवेळ कार्यकर्ते; पण त्यांची काही व्यवस्था असावी म्हणून ते ‘तरुण-भारत’मध्ये प्रादेशिक बातम्यांचं काम पाहत. संपादन शिकण्याच्या काळातही मला एवढं कळत होतं, की विनायकरावांना संपादनाचं फारसं कसब नाहीये; पण संस्थेतला एक ज्येष्ठ सहकारी असं त्यांचं स्थान मान्य करावंच लागत असे. प्रादेशिकला बातम्या नाहीत असं म्हटल्यानंतर त्यांनी एकदा प्रादेशिक बातम्यांची फाईलच कम्पोझला पाठवून दिल्याचं मी पाहिलं, अनुभवलेलं होत. स्वाभाविकपणे एक पत्रकार म्हणून त्यांच्याविषयी आवर्जून आदर वाटावा, असं नातं तयार झालेलं नव्हतं. तर त्या दिवशी त्यांनी मला झोपेतून उठविलं. ‘
थं का झोपलास?’ त्यांचा प्रश्न. मी म्हटलं, ‘रात्री तीन वाजता काम संपलं. घरी जायला बस नव्हती आणि पायी जायचं

तर कुत्र्यांची भीती म्हणून इथं

झोपलो.’ ‘ही काही झोपायची जागा नव्हे,’ त्यांनी सुनावलं अन् माझ्या त्या दिवसाचा सूर्य उगवला. मनातून वैतागलो. थोडं आधी जागी व्हायला हवं होतं असं वाटलं; पण इलाज नव्हता. मी उठलो. फ्रेश झालो आणि घरी निघण्यापूर्वी जातो असं सांगण्यासाठी त्यांच्या टेबलाशी आलो. त्यांनी माझ्याकडे न पाहताच बस म्हटलं. मी बसलो. मग ते म्हणाले, ‘कुठं राहतोस?’ ‘विठ्ठलवाडीला’ मी उत्तर दिलं. ‘येतोस कसा?’ पुन्हा त्यांचा प्रश्न. ‘बसनं किवा पायीही’ माझं उत्तर. ‘सायकल का नाही घेत?’ पुन्हा प्रश्न. त्यावर मी गप्पच. ‘पगार किती मिळतो?’ पुन्हा प्रश्न आला. मी म्हटलं ‘२५० रुपये.’ माझ्या या उत्तरावर ते थांबले. माझ्याकडे पाहत ते म्हणाले, ‘दरमहा दहा रुपये वाचवू शकशील?’ हा प्रश्न मला अनपेक्षित होता. दहा रुपये वाचवायचे? कशासाठी? मनात एकूण महिन्याच्या खर्चाचा हिशेब सुरू झाला. ठरविलं तर वाचविता येतील अन्यथा नाही, असं तळ्यात-मळ्यात उत्तर मनात आलं; पण ‘हो शक्य आहे,’ असं उत्तर तोंडातून निसटलं होतं. ते ‘ठीकै’ असं म्हणाले अन् मी निघालो. माझ्या इथं झोपण्याचा अन् मी दहा रुपये वाचविण्याचा काय संबंध आहे हे कळेना. खूप विचार केल्यावर कशाला वाचवायचे असा विचार आला अन् तो विषय मी पूर्णपणे बाजूला काढून टाकला. माझा दिवस किवा फारतर रात्र म्हणा सुरू झाली होती. सायंकाळी सातच्या सुमारास मी ऑफिसला आलो. एरवी मी दिवसभरात केव्हाही येत असे; पण आज ठरवूनच सायंकाळी आलो. चार तास झोपलो तर काय बिघडलं? या प्रश्नानं माझ्या अहंकारला धक्का दिला असावा बहुतेक. ऑफिसमध्ये येऊन पाहतो तो विनायकराव जोशी अजूनही त्यांच्या जागेवर बसलेले होते. त्यांना इतका वेळ ऑफिसमध्ये बसलेलं मी पाहिलं नव्हतं. मी येऊन माझ
या जागेवर बसणार तेवढ्यात त्यांनी मला बोलावलं. ते माझी वाटच पाहत होते, असं वाटलं अन् ते खरंही होतं. मी त्यांच्या टेबलाशी जाऊन उभा राहिलो. ‘बस,’ ते म्हणाले. आता काय, असा प्रश्न माझ्या मनातून माझ्या कपाळावरच्या आठ्यांमध्ये झळकला असावा. ते पाहून ते म्हणाले, ‘बरं असं कर,’ असं म्हणून त्यांनी दोन किल्ल्या माझ्या हातात दिल्या. म्हणाले, ‘बाहेर एक सायकल ठेवलीय. त्यावर तुझं नाव, पत्ता टाकलाय. आजपासून ती तुझी झाली. आता तुला इथून ऑफिसपर्यंत पायपीट करायला नको.’ त्यांचा प्रत्येक शब्द मला अनपेक्षित होता; पण हातात किल्ल्या होत्या. मी वर गेलो. सायकल पाहिली. नवी कोरी, चेनकव्हर, सीटकव्हर लावलेली बंपरवर अजून खाकी कागद असलेली.....माझं हक्काचं वाहन... नवं कोरं. सायकल घेणं हे आज अगदी साधी बाब; पण तीस वर्षांपूर्वीचा तो काळ आठवला म्हणजे आजही त्या सायकलचा नवेपणा जाणवू लागतो. मी पुन्हा विनायकरावांकडे आलो. त्यांनी माझ्या हातात पावती दिली. एकशे दहा रुपयांची. विनायकराव म्हणाले, ‘हे बघ, दरमहा दहा रुपये माझ्या बचत खात्यात जमा करायचे. हा माझा अकौंट नंबर. दहा हप्ते भरायचे. उरलेले दहा रुपये माझ्या वतीने तुला.’ ती पावती हातात घेताना, खिशात हात घालताना, त्या चाव्या हाताळताना मी त्या कसबी पत्रकार नसलेल्या पण माणूसपण असलेल्या माझ्या ज्येष्ठ सहकार्‍याकडे पाहत होतो अन् काहीच घडलं नाही, अशा थाटात ते बाहेर पडले.

-- किशोर कुलकर्णी

-- किशोर कुलकर्णी

-- किशोर कुलकर्णी

-- किशोर कुलकर्णी

-- किशोर कुलकर्णी