खाद्ययात्रा

डाळीत हळकुंड ठेवल्याने डाळीला कीड लागत नाही. कैरीचा कीस उन्हात वाळवून घ्यावा.हा कीस पुढे वर्षभर कोणत्याही पदार्थात घालून पदार्थाची चव वाढवता येते. कोणतेही वाटण करताना लिंबू पिळले की वाटण लवकर होते. डोशाचे पीठ भिजवताना उडदाचे दोन-तीन पापड कुस्करुन घातल्यास डोसे कुरकुरीत होतात. दही आंबट होऊ नये यासाठी विरजणात ओल्या खोब-याचा तुकडा ठेवावा.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

दुधात वेलची टाकून उकळायला ठेवावे. पाव भाग झाल्यावर गॅसवरून उतरून साखर मिसळावी व थंड करावे. थंड दुधात पिवळा रंग, मध, लिंबाचा रस, रंगीत खडीसाखर व मेवा टाकावा.

लालचुटूक लीचीचा हंगाम सुरू झाला आहे. कोलकात्याहून पुण्यातील मार्केटयार्डातील घाऊक फळबाजारात लीचीची मोठ्या प्रमाणात आवक होत आहे. उन्हाळ्याच्या दिवसात मुबलक पाण्यासोबतच आहारात फळभाज्या, फळांचाही योग्य प्रमाणात वापर करणं गरजेचे आहे. कलिंगड, टरबूज, ताडगोळा, शहाळ्याचं पाणी यासोबतच लीची खाणंही आरोग्यवर्धक आहे. लीची हे पाणीदार फळ आहे. सोबतच त्याला एक मंद सुगंध असल्याने उन्हाळ्यात लीची खाणं आरोग्यवर्धक आहे. अतिशय मधुर, रसाळ. उन्हाळ्यात जिभेला शीतलता देणारे फळ. हे देखील फळ मूळचे दक्षिण चीनमधले. बाहेरील कवच गुलाबी रंगाचे तर आतील गर मात्र पांढरे रसाळ, मधुर व अर्धपारदर्शी. हे फळ अत्यंत चवदार, थोडे आंबट-गोड असते. एकदा खाल्ल्यानंतर पुन्हा खाण्याची इच्छा होते. मे ते ऑक्टोबर ह्या दरम्यान लीची बाजारात मुबलक प्रमाणात उपलब्ध असते. लीचीची फळे आंबटगोड आणि मधुर स्वादाची असतात. लीचीच्या फळांचा आकर्षक लाल रंग आणि मधुर स्वाद यामुळे लीचीची फळे जगभर प्रसिद्ध आहेत. लीचीची फळे साधारणपणे द्राक्ष, आंबा आणि स्ट्रॉबेरी यांचा हंगामा संपत आल्यानंतर होतात. त्यामुळे लीचीच्या फळांना बाजारात चांगली मागणी असते. भारतात बिहार व पश्चिम बंगालमध्ये सर्वाधिक लागवड केली जाते. महाराष्ट्रात ठाणे, महाबळेश्वर, माथेरान या भागात लीचीची लागवड होते असली तरी पश्चिम महाराष्ट्र आणि कोकणच्या काही भागात लीचीच्या लागवडीस भरपूर वाव आहे. या देशांशिवाय जगात लीचीची लागवड म्यानमार, अमेरिका, दक्षिण आफ्रिका, ऑस्ट्रेलिया, न्युझीलंड, ब्राझील, व्हिएतनाम, इंडोनेशिया, वेस्ट इंडिजबेटे, मॉरिशस इत्यादी देशांमध्ये केली जाते. उत्पादनापैकी १.५२ लाख टन उत्पादन फक्त भारत आणि चीन या दोन देशांत होते. भारत आणि चीन हे लीची उत्पादनातील प्रमुख देश असून जगाच्या एकूण उत्पादनाच्या ६३% उत्पादन या दोन्ही देशांमध्ये होते. भारतात लीचीच्या जवळपास ५० जाती उपलब्ध आहेत. भारतामध्ये लीचीची सर्वांत जास्त लागवड बिहार राज्यात केली जाते. बिहार राज्यात लीचीच्या मुझफ्फरपूर, शाही, कसबा, चिनी, देशी आणि पूरबी या प्रमुख जातींची लागवड केली जाते. महाराष्ट्रातील ठाणे जिल्ह्यात प्रामुख्याने लीचीच्या स्थानिक जातींची लागवड केली जाते.
लीची या फळामध्ये कार्बोहायड्रेट्स,व्हिटॅमिन सी, व्हिटॅमिन ए, पोटॅशियम, मॅग्नेशियम, फॉस्फरस आणि आयर्न घटक मुबलक प्रमाणात असतात. लीचीमध्ये नैसर्गिकरित्या गोडवा असल्याने तात्काळ एनर्जी मिळण्यास मदत होते. लीचीमुळे पोटात थंडावा निर्माण होतो.
उन्हाळ्याच्या दिवसात थकवा येतो. अशावेळेस लीचीच्या सेवनामुळे त्यामधील नियासिन घटक शरीरातील हिमोग्लोबिन घटक निर्माण करण्यास मदत करतात. यामुळे शरीराला तात्काळ उर्जा मिळते.
लीचीमधील किमोप्रोटेक्टिव घटक ब्रेस्ट कॅन्सर सेल्स आणि ट्युमर यांची निर्मिती होण्याचं प्रमाण कमी करण्यास मदत करतात. सोबतच लीची मधील फ्लेवोनॉईड्स आणि अॅनन्टीऑक्सिडंट घटक कॅन्सरचा बचाव करण्यास मदत करतात.
वजन घटवणार्यांकसाठी लीची हे फळं फायदेशीर ठरतं. कपभर लीचीच्या अर्कामध्ये १२५ कॅलरीज असतात. यामध्ये फॅट्स कमी असतात. फायबर घटक मुबलक प्रमाणात असतात. त्यामुळे वजन आटोक्यात राहण्यास मदत होते.
रक्तदाब नियंत्रणात ठेवण्यासाठी आवश्यक असणारे पोटॅशियम घटक लीचीमध्ये मुबलक प्रमाणात असतात. कपभर लीचीमध्ये ३२५ ग्राम पोटॅशियम घटक आढळतात. यामुळे दिवसभरातील 9% गरज पूर्ण होण्यास मदत होते.
शरीराची रोगप्रतिकारक्षमता सुधारण्यास लीची हे फळ मदत करते. कपभर लीचीमध्ये सुमारे 136 मिली ग्राम व्हिटॅमिन सी घटक आढळतात. नियमित लीचीच्या सेवनामुळे सर्दी-खोकल्याचा त्रास आटोक्यात ठेवण्यास मदत होते.
चेहर्यातवर पिंपल्सचे डाग असतील त्वचा खुलवण्यासाठी लीची खाणं आरोग्यदायी ठरते. लीचीमध्ये अॅ न्टिऑक्सिडंट घटक मुबलक प्रमाणात असतात. यामुळे अॅरन्टी एजिंगचा त्रास आटोक्यात राहण्यास मदत होते.
लीचीच्या पक्क फळांपासून डेसर्टस, ज्यूस, आईसक्रीम लोणचे, सरबत, स्व्कॅश, वाईन यासारखे विविध टिकाऊ पदार्थ तयार करता येतात. लीचीची फळे डबाबंद करून तसेच वाळवून (लीची नट) जास्त टिकविता येतात. लीचीच्या बी पासून बनवलेलाचहा वेदनाशामक म्हणून उपयोगात आणला जातो.
लीचीपासून बनविलेले काही पदार्थ.
साबुदाणा लीची पुडिंग
साहित्य. अर्धी वाटी साबुदाणा, अर्धा कप साखर, एक लिटर घट्ट दूध, 5-6 लीची बिया काढून, दोन चमचे बदामाचे काप (भाजून), अर्धा चमचा वेलचीपूड.
कृती. साबुदाणा धुऊन भिजवत ठेवावा. लीची साखरेत शिजवून घ्यावी व गार करावी. दूध आटवत ठेवावे. त्यातच साबुदाणा घालून घट्ट खीर बनवावी व गार करावी. आता त्यात लीची घालावी व वेलचीपूडही घालावी. हे मिश्रण बाऊलमध्ये सेट करायला ठेवावे. वरून भाजलेले बदामाचे काप घालून सजवावे.
लीची ऑरेंज लेमोनेड
साहित्य. ४५ मिली संत्र्याचे सिरप, ४५ मिली लीची सिरप, ४५ मिली लिंबू रस, १८५ मिली सोडा, संत्र्याच्या फोडी आणि सजावटीसाठी पुदिना.
कृती. संत्रे आणि लीची सिरप एका लांबट ग्लासमध्ये ओता. त्यात बर्फ भरून घ्या. यामध्ये लिंबाचा रस आणि सोडा घालून ढवळा. संत्र्याच्या फोडी आणि पुदिन्याची पाने घेऊन सजावट करा.
लीची रोस्टेड बदाम स्मूदी
साहित्य. लीची ८ नग, दही ३ चमचे, फ्रेश क्रीम २ चमचे, दूध- १ ग्लास, व्हॅनिला आइस्क्रीम- ३ चमचे, साखर ३/४ चमचे, रोस्टेड बदाम ५/६.
कृती. मिक्सरच्या भांडय़ात लीची टाका. त्यामध्ये तीन चमचे दही, फ्रेश क्रीम, दूध, व्हॅनिला आइस्क्रीम व साखर टाकून मिक्सरमध्ये फिरवून घ्या. आता त्यामध्ये रोस्टेड बदामचे स्लाइस करून टाका. असल्यास २/३ थेंब लीची इसेंस टाका. नंतर हे मिश्रण ग्लासमध्ये ओतून सव्‍‌र्ह करा.
पुढील साईट्सवर आपल्याला लीची या फळाची अधिक माहिती मिळेल.
www.lycheesonline.com
www.crfg.org/pubs/ff/lychee.html
www.lychee.com/lychee.html
www.lycheesonline.com/recipes.cfm
www.importfood.com/infolychee.html
www.growtropicalfruit.com/recipes.php
www.melissas.com/recipes/index.cfm?Recipe_ID=907
www.worldcraftsvillage.com/06recipes.pdf
http://www.thefruitpages.com
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

अक्रोड एक उत्तम दर्जाचे फूड आहे. यामधील एएलए ( अल्फा-लिनोलेनिक अॅसिड) अत्यंत उपयुक्त तत्त्व आहे. शाकाहारी लोकांसाठी हे नैसर्गिक वरदान आहे. हे विविध प्रकारे आहारात वापरले जाऊ शकते. उदाहरणार्थ सलाडसोबत, पास्ता, आयस्क्रीम व ब्राउनीसोबत याचा उपयोग सहजपणे केला जाऊ शकतो.

आरोग्याच्या दृष्टीने हे उपयुक्त मानले जाते. अक्रोडमध्ये फायबर, व्हिटॅमिन बी, मॅग्नेशियम आणि अँटीऑक्सीडेंट्स अधिक प्रमाणात असतात. यामध्ये ओमेगा 3 फॅटी अॅसिड असते.

आक्रोडमध्ये असलेले अँटीऑक्सीडंट्स हृदय निरोगी आणि कार्यरत ठेवण्यास मदत करतात. मूड ठीक करणे आणि चांगली झोप येण्यासाठी मदतीचा ठरतो. - आक्रोडमध्ये असलेला हा फॅट नैराश्य कमी करण्यासाठी फायद्याचा ठरतो. - अटेंशन, डेफिसिटी, हायपरअँक्टिव्हिटी सारखे आजार कमी होतात. आक्रोडमध्ये असणारे मोनो आणि पॉलिअनसॅच्युरेटेड फॅट्स शरीरातील इन्सुलिन संवेदनेसाठी चांगले असतात.आक्रोडमध्ये असणारे रासायनिक गुणधर्म रक्तप्रवाह उत्तम होण्यास मदत करतात. यामुळे त्वचा तजेलदार होते.

दररोज तीन ते चार आक्रोड खाल्ल्यास त्वचा चमकदार आणि सुंदर होते.आक्रोडमध्ये असणारे विविध घटक आणि त्याचे तेल तणावाशी लढण्यात सहायक ठरतात.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

साहित्य: १ मध्यम केळफूल, २ कांदे, थोडेसे पांढरे वाटाणे, १/२ चमचा सारस्वत मसाला, १ वाटी ताक, १ वाटी पाणी, ३-४ हिरव्या मिरच्या, थोडा गूळ (optional), मीठ, फोडणी, खोबरं, कोथिंबीर.

केळफूलाच्या भाजीची कृती: केळफूल नीट करून बारीक चिरावे आणि ताक + पाण्यात घालावे. भाजी सकाळी करायची असल्यास केळफूल चिरून ताक व पाण्यात रात्रीच घालून ठेवावे. थोडे वाटणे रात्रीच पाण्यात भिजत घालावेत. केळफूल चोळून दोंन तीन वेळा पाण्यातून धुवून काढावे म्हणजे राप जातो. केळफूल व वाटणे वेगवेगळे शिजवून घ्यावेत (कुकरमध्ये) कांदा बारीक चिरावा, मिरच्या उभ्या चिराव्यात.
कढईत तेल गरम करून कांदा मिरची हिंग हळद घालावे. शिजलेले केळफूल व वाटाणे घालावेत. मसाला घालावा. मीठ कोथिंबीर खोबरं गूळ (optional) टाकून थोडा वेळ शिजवावे.

साहित्य:- पुरणासाठी चण्याची डाळ शिजल्यावर चाळणीत घालून जास्तीचे पाणी काढून घ्यावे. हे डाळीचे पाणी म्हणजेच "कट'. चार वाट्या कट, छोट्या लिंबाएवढ्या चिंचेचा कोळ, पाव वाटी गूळ, दोन आमसुले, काळा मसाला दोन चमचे, तिखट-मीठ चवीनुसार, तमालपत्र दोन पाने, फोडणीसाठी तेल, मोहरी, जिरे, हिंग, हळद, कढीलिंबाची पाने.

कृती :- दोन चमचे तेलात मोहरी, जिरे, हिंग, हळद, कढीलिंबाची पाने घालून फोडणी करावी. त्यात तमालपत्राची दोन पाने घालावीत. नंतर चिंचेचा कोळ, आमसूल व कट घालून उकळावे. आवडीप्रमाणे तिखटपूड, मीठ व दोन चमचे काळा मसाला घालावा. गूळ घालावा अथवा गुळाऐवजी वाटून तयार केलेले थोडे पुरण घालावे म्हणजे आमटीला दाटपणा येईल. आमटी चांगली उकळून घ्यावी.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

साहित्य:- स्वीटकॉर्न १ कप, रवा २ कप, १ कांदा बारीक चिरलेला, आलं आणि मिरची बारीक चिरलेली, हळद, जिरे पूड, किथिंबीर, कडीपत्ता, मीठ, २ टेबल स्पून तांदळाचं पीठ आणि तेवढीच कणिक, थोडं तेल, बडीशेप आवडत असेल तर.

कृती:- स्वीटकॉर्न आणि रवा वेगवेगळा रात्रभर भिजत ठेवा. स्वीटकॉर्न मिक्सर मधून जाडसर भरडून घ्या. रव्यात कॉर्न मिश्रण मिक्स करा व वरीलसर्व साहित्य एकत्र करून नीट हलवून घ्या. अर्धा तास मिश्रण तसच ठेवा. त्यात थोडे पाणी घालून तव्यावर दोन्ही बाजूनी भाजून घ्या व चटणी किंवा सॉस सोबत सर्व्ह करा.

भारतीय संस्कृतीत वृक्ष,वनस्पतींना अतिशय मानाचे स्थान दिलेले आढळते. वृक्षांचे संवर्धन, पालनपोषण, इतकेच नाही, तर त्यांचे पूजन करण्याचीही पद्धत आपल्या संस्कृतीत आहे. तसेच कार्तिक महिन्यात एकादशी ते पौर्णिमेच्या काळात आवळ्याच्या झाडाची पूजा करण्याची प्रथा आहे. पूजा झाल्यावर आवळ्याचा औषधासाठी वापर करण्यास प्रारंभ करायचा असतो.

ओले काजूगर म्हणजे जीव की प्राण. काजू सोलताना अंगठ्याची नखं चिकानं(डिंकानं) थोडी खराब करायची तयारी असेल की झालं तर. बसल्या जागी किती खाल्ले ह्याचा हिशोबाच लागत नाही. आणि उन्हाळ्यात काजू उसळीची मेजवानी असतेच.

तांदूळ, रवा, शेवयांची खीर हे आपण पारंपरिक प्रकार नेहमी करतो, पण भोपळा, मका, गहू, मूग पनीर. यांची खीर कधी बनवत नाही, या खीरी चवीला तर त्या छान असतातच, पण पौष्टिकही.
काही कृती खीरीच्या
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

पौष्टिक खीर
साहित्य:- १/२ वाटी मोड आलेल्या नाचणीचं पीठ, २ टे.स्पू. गव्हाचा जाड दलिया, २ टे.स्पू. डिंक पावडर, २ टे.स्पू, खारीक पावडर, ४ वाटी दूध, साखरे ऐवजी ४ मोठे चमचे काकवी, वेलची पूड, जायफल पूड, सुक्या मेव्याचे काप आणि २ टे.स्पू साजूक तूप.
कृती:- गव्हाचा दलिया थोड्या तुपात मंद आचेवर खमंग भाजून घ्यावा. त्यात अर्धी वाटी पाणी घालून कुकरमधून ३-४ शिट्टय़ा काढाव्यात. थोड्या तुपात नाचणीचं पीठ परतावं. त्यातच डिंक पावडर घालून परतावी. नंतर दूध घालून मंद आचेवर शिजवावी. पाच मिनिटांनी त्यात खारीक पावडर शिजवलेला दलिया, वेलची, जायफळ पूड आणि काकवी घालून ढवळून गॅस बंद करावा. वर ड्रायफ्रूट्सचे काप टाकून खीर गरम किंवा गार सर्व्ह करावी.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

मोड आलेल्या गव्हाची खीर
साहित्य:- १ वाटी मोड आलेले गहू, बिया काढलेले ८-१0 खजूर, २ टी.स्पू. खसखस, २ टे.स्पू. किसलेलं खोबरं, २ टे.स्पू. हिरवे मोडाचे मूग, दूध गरजेप्रमाणे, वेलची पूड आणि १/२ वाटी गूळ.
कृती:- मोडाचे गहू आणि मूग कुकरमधून शिजून घ्यावेत. खजुराचा मिक्सरवर लगदा तयार करावा. गहू शिजल्यावर त्यात खजुराचा लगदा, खोबरं, बारीक केलेली खसखस आणि वेलची पूड टाकावी.
मिश्रणात दूध टाकावं. मिश्रणाला चांगली उकळी आणावी. शेवटी गॅस बंद करून थोड्या वेळानं किसलेला गूळ घालावा. खिरीत हा गूळ चांगला ढवळून मिसळावा.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

कॉर्न रबडी (बासुंदी)
साहित्य:- १ वाटी स्वीट कॉर्नचं वाटण, १ लिटर दूध, अर्धी वाटी साखर, वेलची-जायफळ पूड आणि केशर काड्या.
कृती:- जाड बुडाच्या कढईत दूध घालून ते निम्मं होईल इतकं आटवावं. नंतर त्यात स्वीट कॉर्न वाटण घालावं. मंद आचेवर ढवळावं. नंतर त्यात वेलची, जायफल पूड आणि केशर काड्या घालून गॅस बंद करून कोमट झाल्यावर साखर घालावी. गार झाल्यावर फ्रीजमध्ये ठेवावी.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

दुधी भोपळ्याची खीर
साहित्य:- १ वाटी किसलेला दुधी भोपळा, २ टे. स्पू. भाजलेला बारीक रवा, ३/४ लिटर दूध, १ वाटी साखर, २ टे.स्पू. तूप, वेलची पूड, बदाम आणि पिस्त्याचे काप.
कृती:- किसलेला दुधी तुपावर परतावा. नंतर त्यात रवा घालावा. त्यात दूध साखर घालून हे जिन्नस एकत्र शिजवावं. शिजताना ते घट्ट होतं. आयत्या वेळी दूध घालून ती थोडी पातळ करून घ्यावी. आणि त्यात वेलची पूड आणि ड्रायफ्रूट्सचे काप घालावे.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

खीराण
साहित्य:- १/२ वाटी उत्तम प्रतीचे तांदूळ, २ टे. स्पू. तूप, १ लिटर दूध, १ वाटी साखर, आवडीप्रमाणे ड्रायफ्रूट्स, केशरकाड्या आणि वेलची पूड.
कृती:- तांदूळ स्वच्छ धुवून तुपावर परतावे. त्यात दूध घालून मंद आचेवर शिजवावे. हे मिश्रण मधूनच ढवळत रहावं. ते निम्मं होईपर्यंत आटवावं. नंतर त्यात साखर, ड्रायफ्रूट्स, केशर आणि वेलची पूड घालून गॅस बंद करावा. खीराण गरम किंवा गार कसंही खायला छान लागतं.
गार झालेल्या खीराणमध्ये आंबा/ अननस/ स्ट्रॉबेरी/ चिकूच्या फोडीही घालता येतात. मात्र फळांच्या फोडी यात घातल्यावर हे खीराण गरम करू नये.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

फिरनी
साहित्य:- १/२ वाटी बासमती तांदूळ, १ लिटर दूध, १ वाटी साखर, केशर काड्या, ड्रायफ्रूट्सचे काप, चांदीचे वर्ख.
कृती:- तांदूळ स्वच्छ धुवून थोडे दुधात भिजत घालावे. त्यात केशरही घालावं. नंतर २ तासांनी तांदूळ बारीक वाटावे. जाड पातेल्यात दूध-साखर एकत्र उकडत ठेवून तांदळाची पेस्ट घालावी कस्टर्डप्रमाणे घट्टसर होईपर्यंत मिश्रण सारखं ढवळावं. गॅस बंद करून लहान-लहान बाऊलमध्ये ओतावं. लगेच त्यावर ड्रायफ्रूट्सचे काप घालून वरती थोडा वर्ख लावावा. मिश्रण गार झाल्यावर फ्रीजमध्ये सेट करायला ठेवावं. मातीच्या वाडग्यांमध्ये सेट केल्यास फिरणीचा वेगळाच वास लागतो.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

पनीर खीर
साहित्य:- २५0 ग्रॅम पनीर, दोन लिटर दूध, १ वाटी साखर, काजूचे काप, चारोळ्या, केशर आणि वेलची पूड.
कृती:- दूध उकळत ठेवून आटवून निम्मं करावं. त्यात साखर, काजू आणि चारोळी घालावी. पनीरचे लहान चौकोनी तुकडे करून त्यात घालावे. एक दोन उकळ्या काढून गॅस बंद करावा. पनीरचे तुकडे तुपात तळून घेऊन खिरीत घालू शकता.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३