वाढत्या जागतिकीकरणामुळे नोकरी किवा व्यवसायाच्या निमित्ताने फिरण्याच्या प्रमाणात बरीच वाढ झाली आहे. अनोळखी प्रदेशात असताना एखादे ठिकाण शोधणे अवघड असते. विशेषत: तेथील भाषा अवगत नसल्यास हे काम अधिक जिकीरीचे बनते. अशा वेळी जीपीएस किवा डिजिटल मॅप्सची सेवा हाताशी असल्यास नेमके ठिकाण शोधणे सोपे बनते. या तंत्रज्ञानाचा ताजा वेध.

‘अदान अॅण्ड ईव्हा’, ‘कटिग फ्री’ आणि ‘इराणमधून सुटका’ हे तीन दर्जेदार अनुवाद प्रकाशित केले आहेत. उज्ज्वला गोखले, सुप्रिया वकिल, विदुला टोकेकर यांनी केलेले अनुवाद वाचकांच्या मनाचा ताबा घेतातच; पण एका विदारक वास्तवाचे दर्शन घडवतात. तिनही आत्मकथने महिलांच्या जीवनलढ्याच्या कहाण्या आहेत. हा लढा त्यांनी धिरोदात्तपणे देऊन स्त्री शक्तीची ओळख करून दिली आहे.

औषधी शेती हा पर्याय आर्थिक उन्नतीमध्ये महत्वाचा निर्णय ठरत आहे.जागतिक बाजारपेठेचा विचार करता भारतीयांना फायद्याचा ठरेल असा पर्याय आहे. अलोपेथिक औषधांचे दुष्परिणाम पाहता आज जग आयुर्वेदिक औषधांकडे आकृष्ट होत आहे.

एका संकेतस्थळावर बोली भाषेत भाषेत साहित्य पाठविण्याचा संदेश मिळाल्यावर विचारात पडलो माझी बोली भाषा कुठली. घरात हि हिंदी आणि मराठी मिश्रित भाषा बोलली जाते. एकांतात विचार सुद्धा कधी हिंदीत तर कधी मराठीत करतो. शालेय शिक्षण हिंदीत आणि पुस्तके वाचून शिकलेली मराठी. या दोन्ही निश्चित माझ्या बोली भाषा नाही. कारण मला हिंदीतली कुठली हि बोली भाषा अवगत नाही. मराठीतील बोली भाषेचा प्रश्नच येत नाही.

आमचे आजोबा दिल्लीत स्थायिक झाले होते. वडिलांचे शिक्षण हि दिल्लीतलेच. आमच्या वडिलांची भाषा म्हणजे उर्दू, हिंदी, मराठीचे मिश्रण. जुन्या दिल्लीत ज्या वाड्यात आम्ही भाड्यावर राहायचो तिथे पंजाबी, गुजराती, बंगाली, हिंदी भाषी आणि मराठी भाषी असे ८-९ भाडेकरू होते. शेजार बनिया आणि मुसलमान. आमचे घरमालक कडक शिस्तीचे होते. वाड्यात राहणाऱ्या कुणा मुलाच्या तोंडून ‘साला’ शब्द जरी बाहेर पडला तर श्रीमुखात फडकावयाला कमी करत नसे. संध्याकाळी वडील घरी आल्यावर तोंड-हात धुवायचे आणि नंतर आई देवासमोर दिवा लावायची. रामरक्षा आणि शुभंकरोती म्हणायचो. (आंम्हाला तीच मराठी वाटायची, नंतर कळले रामरक्षा आणि स्त्रोते इत्यादी संस्कृत भाषेत असतात).

जुन्या दिल्लीत मराठी परिवार हि होते. रविवारच्या दिवशी सर्व मराठी मुले, महाराष्ट्र समाजात खेळायला जमत असू. आपसांत बोलताना सुरुवात मराठीतून व्हायची आणि नंतर केंव्हा हिंदीत बोलू लागू कळत नसे. कुणी मोठ्यानी टोकले ‘जरा मराठीच बोला’ तेंव्हा लक्ष्यात यायचे. अश्यारितीने अधकचरी मराठी बोलायला शिकलो. माझ्या बोली भाषेवर - उर्दूची अदब आणि तहजीब, शुद्ध हिंदी (शालेय शिक्षक) आणि घरची मराठी या सर्वांचा परिणाम झाला. वर्ष-दोन वर्षांनी उन्हाळ्याच्या सुट्ट्यात आम्ही नागपूरला जायचो. तिथे गेल्यावर वाटायचे इथली मुले किती असभ्य. यानां बोलण्याची तमीज सुद्धा नाही. मोठ्याशी हि अरे-तुरे करतात. तिथे आमची, “काका आपल्या साठी पाणी आणू का?(चाचाजी आपके लिये पानी लाऊं क्या).” काका वैतागून म्हणायचा हे काय आप, आपण लावून ठेवले आहे, अरे मला तू म्हणत जा. पण मला, आपल्यापेक्षा मोठ्यांना तर सोडा, लहान मुलांना हि, ‘तू’ म्हणणे आजगयात जमले नाही.

आई भंडार्याची होती. लहान असताना उन्हाळ्याच्या सुट्ट्यात एक दोन वेळा आजोळी गेलो होतो. तेही ८-१० वर्षाचा होतो तेंव्हा. एवढे आठवते, आम्हा भावंडांचे बोलणे ऐकून, तुम्ही मुसलमान आहात का? अशी विचारणा केल्या गेली. नंतर एकदा लहान मामाच्या मुलीच्या लग्नात गेलो होतो. नुसती मुंडी हलविण्याचे काम केले, कारण लोक काय बोलत आहे काहीच कळत नव्हते. असो.

पुन्हा प्रश्न आलाच, माझी बोली भाषा कुठली. मला आठवले, एकदा माझ्या भावाला एक शेजारच्या मुलाने शिवी दिली, दगड हातात उचलीत तो म्हणाला, “मनोजजी, इज्जत से बात कीजिएगा, आइन्दा बत्तमीजी की तो हमसे बुरा कोई नहीं होगा, हमारा निशाना सटीक है, तुम्हारा डोक फोड़ दूंगा. समझे.” बहुधा हीच माझी बोली भाषा. कारण भांडताना आपण आपली खरी भाषा लोकांसमोर उघडी करतो.

-- विवेक पटाईत

नाशिक पासून १५ कि.मी. अंतरावर दिंडोरी तालुक्यातील शकुनाची अशी ओळख असणारा व ज्याच्या पायथ्याशी आशेवाडी गांव वसलं आहे तो म्हणजे रामसेन किल्ला, ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि वास्तु कलेचा उत्तम नमुना व पुरातन खाणा खुणा अबाधित राखत पर्यटनाच्या दृष्टीनं हौ महत्वाचा असा “रामसेज किल्ला” वर्णन करता येईल.<

शासकीय कार्यालयं. फायलींचा ढिग.. फायली अनेकांच्या आशा अपेक्षा कैद झालेल्या, कुणीची टेंडर गिळून बसलेल्या फायली, कुणाचे प्रमोशन थांबवून बसलेल्या फायली. कुणाची तक्रार घेऊन आलेल्या फायली. कुणाच्या अपेक्षांच्या निवेदनाने तयार झालेल्या फायली… एक ना अनेक विषय या फायलींत कैद झालेले असतात, आहेत. ऑन-लाईन आणि ई-टेंडरिंगच्या जमान्यातही फायली आहेतच की. कारण फायली असल्याशिवाय काम होत नाही, असा एक शोध नुकताच लागलाय. कुणी लावलाय माहित नाही. हे शोधण्यासाठीही फाईल तयार करावी लागणार आहे. असो…

फायली, कागदांची भेंडोळं सांभाळत त्यांचा प्रवास सुरू होतो. आशा-अपेक्षांचे शब्द घेऊन ते कागदावर उतरतात. हे कागद सादर केले जातात. त्यावर शिक्का मारला जातो, मग तो कागद पुढे जातो, त्यावर आणखी काही कागदं जोडली जातात, शिक्के मारले जातात. फाईल तयार होत जाते… पुढे जात राहते… काही वेळेला तिच्या चालण्याचा वेग जोरदार असतो. एखाद्या सुपर एक्स्प्रेस सारखा, तिचा प्रवास सुरू होता. काही स्टेशन गाळत ही फाईल इच्छित स्थळी पोहचतेही. काहीवेळा फाईल पॅसेंजरमध्ये बसते. प्रत्येक टप्प्यावर ती थांबत जाते, अडकत जाते, काहीवेळा ही फाईल मालगाडीही होऊन जाते, तिला कोणताच सिग्नल लवकर मिळत नाही, तिचा प्रवास सुरू होतो पण लगेच थांबतो देखील. जास्त दूर पर्यंत ती जाऊ शकत नाही. तिच्यावर विशिष्ट शेरा मारला जातो, तिला साईडला टाकले जाते. जशी मालगाडी साईडला उभी करून एक्स्प्रेसला वाट करून दिली जाते. तशी… फाईल सिक्रेट असते, फाईल ओपन असते. फाईल हाय प्रोफाईल सुद्धा असते, फाईल सामान्यांची सुद्धा असते…

आपल्या विविध शासकीय कार्यालयात तयार होणाऱ्या फायलींना त्या त्या कार्यालयाची एक किनार लाभते. कसे. पोलिस ठाण्यात तयार होणाऱ्या गुन्हेगारांच्या फायलींना गुन्ह्याची किनार असते. सरकारी रुग्णालयात तयार होणाऱ्या फाईलीला वेदनेचा हुंकार असतो. शिक्षणाच्या मंदिरात तयार होणाऱ्या फायलींना स्वप्नाची किनार लाभलेली असते. कृषी विभागात तयार होणारी फाईल शेतकऱ्यांच्या अश्रुंचे संचीत असते. या आणि या सारख्या अनेक विभागात तयार होणाऱ्या फायलींना काही ना काही संदर्भ लागलेले असतात. काही ना काही अर्थ लाभलेले असतात. त्यांचा प्रवास सुरू असतो…!

बर ही फाईल एखाद्या कार्यालयात आल्यावर त्यात काय लिहिलंय, काय मांडलंय हे किती गंभीरपणे पाहिले जाते, माहिती नाही. सही करण्या आधी त्यावर वजन किती आणि कसं आहे हे आधी पाहिले जाते. मग ठरवलं जातं सही करावी की नाही, हा सार्वत्रिक अनुभव असावा आणि आहेच… आशा अपेक्षांच्या पुर्ततेचा, सत्याच्या विजयाचे आश्वासन देणाऱ्या या फायली निर्जीव असल्या तरी त्यांच्यात जान असते. ही जान अनेकांना न्याय देते, अनेकांच्या अपेक्षा पुर्ण करते, काहींना अडचणीत आणते, काहींना घरचा रस्ता दाखवते.

फायलींत काय असते… फायलीत असते धरण, फायलीत असतो रस्ता, फायलीत असते शेततळं, फायलीत असते गुरा-ढोरांचे वाटप, फायलीत असते शेतकऱ्यांची कर्जे, फायलीत असतात अनुदानं… फायलीत असतात सानुग्रह अनुदानं… फायलीत असतात नोकऱ्या देणारे आदेश.. इतकेच काय पण माणसाच्या जन्म-मृत्यूची नोंदही फायलीतच सापडते… आता बोला… फायलीपासुन आपण लांब जाऊ शकत नाही… आपण त्या नाकारू शकत नाही… त्या आपल्याला नाकारू शकत नाही… इतके मात्र खरे…!

दिनेश दीक्षित, जळगाव (९४०४९५५२४५)

२५ जुलै १६२९ : राष्ट्रमाता जिजाबाई यांचे वडील लखुजीराव जाधव यांचा मृत्यू.

२५ जुलै १६४८ : विजापूर बादशाहाच्या आज्ञेने मुस्तफाखानाने जिंजी नजीक शहाजीराजांना कैद केले.

शहाजीराजांवर वजीर मुस्तफाखानाचा विश्वासघातकी छापा पडला. आपल्यावर काही तरी घातकी संकट येणार आहे , आणि ते वजीराकडूनच येणार आहे हे आधी समजलेले असूनसुद्धा शहाजीराजे गाफील राहिले. झोपले. आणि वजीर मुस्तफाने त्यांना कैद केले. हातापायात बेड्या ठोकल्या. राजांची रवानगी कैदी म्हणून विजापुरास झाली. ही घटना तामिळनाडमध्ये मदुरेजवळ घडली.शहाजीराजांना अपमानास्पदरीतीने विजापुरात आणण्याची कामगिरी अफझलखानाने केली. राजांना 'सत्मंजिल ' या हवेलीत आदिलशहाने कैदेत ठेवले.

पुढे १६ मे १६४९ रोजी विजापुरच्या आदिलशहाकडून शहाजीराजांची सुटका झाली.

शिवरायांनी शहाजीराजांच्या सुटकेसाठी शाहजहानचा मुलगा आणि मुघलांचा दख्खनेचा सुभेदार शहजादा मुराद यास १४ मार्च १६४९ रोजी पत्र लिहिले होते. ह्या पत्राने विजापुरच्या आदिलशहा वर दबाव पडून २ महिन्यानंतर १६ मे १६४९ रोजी शहाजीराजांची सुटका झाली. मात्र त्या बदल्यात शिवरायांना सिंहगड विजापुरला परत द्यावा लागला.

२५ जुलै १६६६ : औरंगजेबाने शिवरायांसोबत आग्रा येथे आलेल्या मराठा फौजेचे परतीचे परवाने शिवरायांकड़े सुपूर्त केले.

दि. ७ जून १६६६ रोजी शिवाजी राजांनी औरंगजेबाकडे मागितलेले परवाने, अखेर आजच्या दिवशी औरंगजेबाने ते परवाने महाराजांना दिले. या परवान्यानूसार शिवाजी राजांना आपल्याबरोबर आलेल्या फौजेला आग्र्याहून रजा देऊन महाराष्ट्रात पाठवता येणार होते.

गॅलिशिया दिन - गॅलिशिया(स्पेन).
संविधान दिन - पोर्तोरिको.
प्रजासत्ताक दिन - ट्युनिसीया.

घडामोडी
१९७८ - जगातील प्रथम टेस्ट ट्यूब बेबी लुईझ जॉय ब्राऊन चा इंग्लंडमधील लँकेशायर येथे जन्म.
१९९७ - के.आर. नारायणन भारताच्या राष्ट्राध्यक्षपदी.
२००७ - प्रतिभा पाटील भारताच्या राष्ट्रपतीपदी.

जन्म
१९२९ - सोमनाथ चटर्जी, भारतीय राजकारणी.
१९७८ - लुईस ब्राऊन, पहिली मानव टेस्टट्यूब बेबी

मृत्यू
१९३४ - एंगेलबर्ट डॉलफस, ऑस्ट्रियाचा चान्सेलर.
१९७३ - लुई स्टीवन सेंट लोरें, कॅनडाचा १२वा पंतप्रधान.