पडद्यामागील अनेकांच्या कष्टामुळे व्यक्तिमत्व आकाराला येतं. बी सुप्त अवस्थेत असतं, पण त्याला योग्य ते पोषक वातावरण मिळालं तर ते अंकुरतं व त्यातून सृजन घडतं. आई वडील आपल्या पाल्यांच्या शारीरिक व मानसिक विकासासाठी अनेक त्रास सहन करत व कष्ट करत आपल्या पाल्यांना वाढवतात. प्रेरणादायी व्यक्तिमत्व निर्माण होण्यामागे अनुवंशिकता तसेच अनेकांचे प्रयत्न कष्ट व त्याग असतात. पालकांनी आपल्या मुलांचे छंद व आवडी लक्षात घेऊन, चाकोरी बाहेर जाऊन त्यांना हव्या त्या क्षेत्रात प्रगती करू दिली तर काय होतं याचे उत्तम उदाहरण अनेकांसाठी प्रेरणादायी असतं.

पाठांतराने गुण मिळतात; पण विचार करण्याने व त्यानुसार आचार करण्याने सद्गुण अंगी बाणतात. वेगवेगळ्या कल्पना केल्यानेच नावीन्य जन्म घेते. केवळ पुस्तकं वाचून आयुष्यात यशस्वी होता येत नाही. पुस्तकाच्या पलीकडेही काही वेगळी माणसंही समजून घेण्यासाठी अभ्यासायची असतात.

‘रिकामं मन सैतानाचं घर असतं’, हे लहानपणापासून आपण ऐकत आलेलो असतं. आपण मनाला सतत गुंतवून ठेवायलाच हवं. पुस्तकात तरी मनाला गुंतवायला हवं किंवा पुस्तकांपलीकडे मनाला गुंतवायला हवं. म्हणजे थोडक्यात स्वतःच्या मनाचा ईकिगाई ठरवता आला पाहिजे. ईकिगाई म्हणजे ‘Art of staying young… while growing old’.

प्रत्येक व्यक्ती म्हणजे गुणसूत्रांचा समुच्यय. व्यक्तीमध्ये काही चांगले गुण असतात काही दुर्गुण ही असतात.जे चांगले आहे ते घेण्याचा प्रयत्न करणं म्हणजेच प्रेरणा घेणं. व्यंग, अपंगत्व वैगुण्य याकडे दुर्लक्ष करून चांगल्या बाबीकडेच लक्ष द्यावं. चागले जीन्स आपल्याला यशस्वी करतात कारण ते अनुवंशिकतेची देणगी असते. अनेक जीन्स वाईट प्रवृत्तीचे असतात , त्याचा आपण त्याग करायला हवा. काय गोंजारायचं आणि काय झिडकारायचं याचा निर्णय सदसदविवेक बुद्धीने घेतला तर ती व्यक्ती यशस्वी होते.

आयुष्यभर मुल्यां वर आयुष्य जगणारे नकळत एक प्रेरणेची पायवाट निर्माण करतात.गुलझारीलाल नंदा यांच्या जीवनाविषयी जाणून घेऊया, जे दोन वेळा देशाचे कार्यवाहक पंतप्रधान होते. केंद्रात मंत्री होते. ते आयुष्यभर लेखन आणि अध्यापनाशी जोडले गेले, परंतु त्यांचे शेवटचे दिवस गरिबीत गेले. गुलझारीलाल नंदा यांच्यासारख्या लोकांची राजकारणात सध्या कमतरता आहे. देशात जेव्हा जेव्हा राजकारण आणि राजकारण्यांची चर्चा होते तेव्हा सामान्य माणसाच्या मनात त्यांच्याबद्दल द्वेषाची भावना निर्माण होते. लोकांच्या दृष्टीने राजकारण हे आता कमाईचे साधन बनले आहे. सेवा, समर्पण, त्याग आणि प्रामाणिकपणा हे गुण पूर्वीच्या राजकारण्यांमध्ये होते ते आता पूर्णपणे हरवले आहेत. स्वातंत्र्यसैनिक म्हणून त्यांना ५०० रुपये पेन्शन मंजूर करण्यात आली. पेन्शनसाठी संघर्ष केला नसल्याचे सांगत त्यांनी ते घेण्यास नकार दिला होता. नंतर त्याच्या मित्रांनी भाड्याच्या घरात राहिलो तर भाडे कसे देणार, असे समजावल्यानंतर त्याने पेन्शन स्वीकारली. भाड्याच्या थकबाकीमुळे घरमालकाने त्याला घराबाहेर हाकलून दिले होते.एकदा घरमालकाने भाड्याच्या थकबाकीमुळे त्याला घरातून हाकलून दिले होते. नंतर ही बातमी वृत्तपत्रात छापून आल्यावर सरकारी अधिकारी आले आणि जमीनदाराला कळले की त्याने किती मोठी चूक केली होती. पंतप्रधान आणि केंद्रीय मंत्री असूनही स्वत:साठी घर बांधू न शकलेल्या आणि भाड्याच्या घरात आयुष्य घालवणाऱ्या अशा राजकारण्याला राजकारणाचे रत्न म्हणणे अतिशयोक्ती ठरणार नाही. नंदा यांनी सियालकोट, लाहोर आणि अलाहाबाद येथे शिक्षण घेतले.

प्रेरणा कुठून आणि कोणापासून मिळेल हे सांगता येत नाही. कुणाला साहित्यातून तर कुणाला गाण्यातून, कुणाला भाषणामधून तर कोणाला आचरणा मधून प्रेरणा मिळते. प्रेरणेला मन नियंत्रित करतें. एखाद्याला संपवणे त्या व्यक्तीची प्रेरणा असू शकते व एखाद्याला वाचवणे सुद्धा काहींची प्रेरणा असू शकते आणि हे त्या त्या परिस्थितीत तुमचं मन कसं तुम्हाला प्रेरणा देतं यावर सर्व अवलंबून आहे. मनाची मशागत, मनावरील संस्कार हे माणसांच्या स्वभावावर परिणाम करतात.

एरिक फ्रॉम नावाचा प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ म्हणायचा, ‘ए मॅन शुड बी नोन फॉर व्हॉट ही इज दॅन व्हाट ही हॅज.’ अनेकांचे सुप्त गुण वेळीच ओळखायला हवेत. आपण कसे आहोत? आपल्यात कोणते सुप्त गुण आहेत? हे अनेकांना आयुष्याच्या उत्तरार्धापर्यंत समजतच नाहीत.

कोथरूड येथील दृष्टिहीनांसाठी, सर्वसमावेशक निवासी’ शाळा एकदा तरी भेट द्यायला हवी अशीच आहे. गांधी भवन, कोथरूड येथे ही शाळा आहे. डोळे असले म्हणजेच यश गाठता येते असे नाही, हे येथील विद्यार्थ्यांकडून व त्यांनी केलेल्या वस्तू पाहून नक्कीच म्हणता येईल. केवळ वस्तूची निर्मिती नव्हे तर विक्री करून अर्थार्जनसुद्धा इथे केले जाते.

देवाला अनेक ठिकाणी जायला जमत नाही म्हणून काही चांगली माणसे पृथ्वीतलावर कदाचित पाठवले असावीत.काही माणसांचे निष्पाप कर्म पाहून हाच विचार मनात येतो. प्रेरणेची पायवाट अजून काय असते?

आई, वडील, आजी, आजोबा आपल्यात भौतिक नव्हे तर नैतिक मूल्यं ही ओंजळभर सोडून जातात. ओंजळभर पाणी काय असतं? अर्घ्य देणं काय असतं? पूर्वीच्या काळी काशीयात्रेला काही दिवस नाही तर काही महिने लागायचे. काशीयात्रेला जाणं कष्टाचं तर होतंच पण कधी व्यक्ती जर गेलीच तर तिला एक नेम करावा लागायचा. गंगेच्या पात्रात उभं राहून तीन ओंजळी पाण्याचे अर्घ्य सूर्याला देऊन आपल्याला अत्यंत प्रिय असलेल्या एखाद्या गोष्टीचा जन्मभरासाठी त्याग करायचा आणि अशी शपथ सूर्याच्या साक्षीने घ्यायची. गंगेला दिलेला हा शब्द म्हणजे काळ्या दगडावरची रेघ, त्यामुळे ते वचन कधीच मोडायचं नाही.