लेखसंग्रह

मलेरियाच्या संशोधनातील महत्त्वाचे शास्त्रज्ञ व नोबेल पारितोषिक विजेते

मलेरिया विषयक संशोधनात रॉस खेरीज अनेक युरोपियन शास्त्रज्ञ आघाडीवर होते. किंबहुना काही संशोधकांनी मलेरियाच्या परोपजीवांचा सखोल अभ्यास डॉ. रॉस या क्षेत्रात पडण्यापूर्वीच सुरू केला होता. त्या सर्वांचा या संशोधन मार्गावरील इतिहास हाही तितकाच मनोरंजक आहे.

अल्फानॉस लॅव्हेरान
याचा जन्म फ्रान्समधील एका बुद्धिमान कुटुंबात झाला. वैद्यकीय शास्त्रामधील मेडिसीन व पॅथॉलॉजी ह्या दोन महत्त्वाच्या विषयांमध्ये तो निष्णात होता. कोणत्याही रोगाचा अभ्यास करताना या दोन्ही विभागांचा आधार घ्यावा लागतो. फ्रेंचांची वसाहत अल्जियर्स म्हणजे अफ्रिकेच्या उत्तर भागात होती. लॅव्हेरान याची या जागी युद्धातील एक प्रमुख वैद्यकीय अधिकारी म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. वॉने व कॉनस्टेंटाईन या दोन गावात १८८० ते १८८५ मध्ये फ्रेंच सेना लढत होती. त्या काळात तेथे तापाची साथ इतकी जबरदस्त होती की, युद्धभुमीवर जेवढे सैनिक लढताना मरत, त्यापेक्षा जास्त साथीच्या रोगाने मरत होते. लॅव्हेरान या तापाच्या रोगाने चक्रावून गेला होता.त्याने अनेक तापाने मेलेल्या सैनिकांचे शवविच्छेदन (Autopsy) केले, तेव्हा या सर्वांमध्ये आकाराने मोठी झालेली प्लीहा व यकृत (Enlarged Spleen & Liver) निरिक्षणात आढळले. त्यावर काळपट रंगाचे पट्टेही दिसून आले. हे पाहुन लॅव्हेरानला दाट शंका आली की हा कोणत्यातरी जंतूंचा परिणाम असून त्यामुळे रोगी दगावतात. हे लक्षात घेऊन त्याने मरणपंथाला लागलेल्या काही रुग्णांच्या रक्ताचे नमुने काचपट्टीवर घेऊन अतिशय प्राथमिक स्वरूपाच्या मायक्रोस्कोप खाली तपासणी सुरू केली सध्याच्या काळात काचपट्टीवरील रक्तातील सर्व तऱ्हेच्या पेशी व परोपजीवी यांच्यावर रंगीत द्रावाचा (staining procedure) प्रक्रिया केली जाते. त्यामुळे ते अधिक ठळकपणे ओळखण्यास सोपे जातात परंतु सुरवातीला लॅव्हेरानच्या काळात ह्या द्रावांचा शोध लागला नव्हता, ही त्याच्यासाठी मोठी अडचणच होती. असे असून सुद्धा रंगहीन तांबड्या पेशींवर लॅव्हेरानला काळपट रंगाचे बारीक कण दिसत होते. त्यांना Malariform leucocytes असे नाव देऊन तो या निष्कर्षाला आला की हेच मलेरियाचे जंतू असून तेच या तापाला कारणीभूत आहेत. एका सकाळी तो रुग्णाच्या रक्ताचे काचपट्टी वरील निरीक्षण करीत असताना एका तांबड्या रक्तपेशीजवळ वळवळ करणारा बारीक तंतूमय जीवाणू त्याला दिसला त्यावेळी त्याची बालंबाल खात्री पटली की हा मलेरियाच्या जंतूचा काहीतरी भाग आहे. खरे तर अशी वळवळणारी जीवाणूची स्थिती आजमितीलासुद्धा मायक्रोस्कोपखाली दिसणे फार दुर्मिळ असते.

त्या काळामध्ये साधारणत: मलेरियाबाबत असा प्रचलित प्रवाह होता की त्याचे जंतू बहुधा हवेतून शरीरात शिरतात परंतु लॅव्हेरान जसजसा खोलात जाऊन संशोधन करू लागला तेव्हा त्यांच्या असे लक्षात येऊ लागले की हे जंतू (Bacteria) नसून परोपजीवी म्हणजेच (Parasites) आहेत. एकदा तर त्याने अशीही शंका व्यक्त केली होती की हे परोपजीवी डासांच्या चावण्यातून माणसाच्या शरीरात शिरत असावेत. परंतु या त्याच्या विधानाला बाकीच्या वैद्यकीय शास्त्रज्ञांनी नुसते धुडकावलेच नाही तर त्याला वेड्यातही काढले. यामुळे तो हवालदील झाला पण तरीही आपण पाहिलेले रक्तातील परोपजीवी त्याने प्रसिद्ध फ्रेंच जंतू शास्त्रज्ञ लुई पाश्चर यांना मायक्रोस्कोप खाली दाखविले व पाश्चरचीही खात्री पटली की हे जंतू नसून परोपजीवी आहेत.

मलेरियाचे परोपजीवी शोधण्याचा पहिला मान लॅव्हेरानकडे जातो. त्याने पॅरेसायटॉलॉजी ही शाखा (परोपजीवांचे शास्त्र) मनुष्याच्या अनेक रोगांशी निगडीत आहे हे सिद्ध केले. दुर्दैवाने मलेरिया व डास यांचा निकटचा संबंध तो दाखवू शकला नाही. परंतु त्याच्या संशोधनाची व्याप्ती खरोखरच फार मोठी होती. लॅव्हेरानने आपले सर्व लक्ष Trypanosoma या अफ्रिकेतील रोगाकडे केंद्रित केले होते. हा रोग एका विशिष्ट गटाची माशी चावल्यामुळे होऊन त्यात माणूस अखंड झोप येऊन अखेर मरण पावतो (Sleeping Sickness). त्याने या रोगाचे परोपजीवी काचपट्टीवरील रक्तामध्ये दाखवले व त्याच सुमारास काचपट्टीवरील रक्ताचा नमुना रंगीत करण्याची ढोबळ पद्धत सुदैवाने अवगत झाली होती.

Leishmaniasis (kala Azar, Dum Dum Fever) हा रोग एका विशिष्ट माशीपासून होतो हेही लॅव्हेरानने सिद्ध केले होते. या रोगाचा प्रार्दुभाव बिहार बंगाल भागात जास्त प्रमाणात आढळतो परेसायटॉलॉजीचा जनक लॅव्हेरान त्याच्या संशोधनामुळे अजरामर ठरला होता.

पॅट्रीक मॅन्सन
इंग्लंड देशाचा अतिशय नावाजलेला M.D. Physician, ज्याने आपले उभे आयुष्य उष्ण कटिबंधातील (Tropical Medicine) रोगांवरील संशोधनात घालावले. आजमितीसही भारत व आजुबाजूच्या देशांमध्ये या रोगांचा तिढा तसाच कायम आहे किंबहुना Tropical Medicine चा मॅन्सन हा जनक असून त्याने आपल्या प्रत्यक्ष अनुभवांवरील लिहीलेले पुस्तक हे वैद्यकीय शास्त्रावरील अतिशय सन्मान मिळालेल्या पुस्तकाच्या यादीमधील एक असे समजले जाते. त्याने अंदाजे २० वर्षे फिलीपाईन्स व चीन या देशात इंग्लंडचा वैद्यकीय अधिकारी म्हणून बहुमोलाचे काम केले होते. Filariasis (हत्ती रोग) डास चावल्याने होतो याचा शोध व रक्तात दिसणारे परोपजीवी त्यानेच प्रथम दाखविले होते. डास व मलेरिया यांचा काहीतरी संबंध आहे हा सिद्धांत त्यानेही मांडला होता. यामधूनच डॉ. रॉसला संशोधनाचा सूर मिळाला व रॉसने आपले कार्य पूर्णत्वास नेले. मॅन्सनने त्या सिद्धांताचा पुढे पाठपुरावा केला नाही. त्या काळी तो लंडनमधील एक प्रतिष्ठित, उच्च दर्जाचा फिझिशियन म्हणून मानला जात असे. या व्यवसायातून त्याने भरपूर मान, कीर्ती व पैसा मिळवला.

केमिलो गॉल्गी
हा एक हुषार इटालियन डॉक्टर, प्रथम फिजिशियन, नंतर सायकॅट्रीस्ट पुढे पॅथॉलॉजी विभागात मेंदू व मज्जारज्जूचा मायक्रोस्कोप द्वारा अभ्यास करणारा गाढा अभ्यासक व मलेरिया परोपजीवांचा अभ्यास करणारा अशा प्रकारे विविध वैद्यकीय क्षेत्रात नैपुण्य मिळविणारा महान संशोधक होऊन गेला. मलेरिया परोपजीवांची तांबड्या रक्तपेशींत होणारी वाढ व बरोबर त्याच वेळी रुग्णांना येणारी प्रचंड हुडहुडी (Chills) व वाढत जाणारा ताप याचा संबंध प्रथम गॉल्गीने दाखवून दिला व त्याचबरोबर क्वींनिन या औषधाने परोपजीवी मरतात, त्यावेळी ताप पूर्णपणे उतरतो हे महत्त्वाचे अनुमान त्यानेच काढले. काचपट्टीवरील रक्ताच्या तांबड्या रक्तपेशीत दिसणाऱ्या मलेरियाच्या परोपजीवीचा फोटो प्रथमच त्याने दाखविला. पाव्हिया येथील इटालियन विद्यापीठाच्या म्युझियम मध्ये ही अनमोल रक्ताची काचपट्टी व फोटो आजही उपलब्ध आहे. याखेरीज मज्जातंतू मायक्रोस्कोपखाली पहताना रंगीत दिसावेत यासाठी त्याने विविध स्टेन (रंग द्रव्य) शोधून काढले. या मज्जातंतूंच्या पेशीमधील महत्त्वाचा भाग गॉल्गी टेंडन या नावाने प्रसिद्ध आहे.

मलेरिया व नोबेल पारितोषिक
नोबेल पारितोषिकांच्या गेल्या शंभर वर्षांच्या इतिहासात वैद्यकीय विभागामध्ये मलेरिया व त्यासंबंधीत महत्त्वाचे संशोधन यासाठी आजपर्यंत तीन वेळा पारितोषिके देण्यात आली आहेत. यावरून मलेरियाचे महत्त्व किती होते हे पटण्यासारखे आहे

१९०२ रोनॉल्ड रॉस-पूर्णपणे मलेरियावरील संशोधन
१९०६ केमिलो गॉल्गी-मज्जातंतूचा अभ्यास व मलेरियावरील संशोधन
१९०७ लॅव्हेरान -मलेरिया, ट्रिपॅनोसोमियासिस व काला आझार या रोगांवरील संशोधन

इटालियन डॉक्टर निओवनी ग्रासी
ग्रासीने प्लाझमोडियम गटाचा (मलेरियाच्या परोपजीवाचा) शोध अतिशय मेहनत घेऊन लावला होता. पुढे त्याची दिशा चुकली व तो रॉस बरोबरील भांडणाच्या गुंत्यात साफ अडकला. मॅन्सननेही डासांवरील संशोधनाचा पाठपुरावा शेवटपर्यत जाऊन केला नाही. त्यामुळे ग्रासी व मॅन्सन यांचे मलेरियावरील पारितोषिक हुकले परंतु तरीसुद्धा दोघांचे कार्य मोलाचे आहे ह्यात शंकाच नाही.

-- डॉ. अविनाश वैद्य

हृदयाच्या ठोक्यांची गती नियमीत करणे हे पेसमेकरचे कार्य असते. आधुनिक पेसमेकरचे बाहेरुन प्रोग्रॅमिंग करता येते. अशा काही यंत्रांमध्ये पेसमेकर व डिफायब्रिलेटर यांचा समन्वय असतो. हृदयाच्या खालच्या चेंबरचे कार्य सुधारण्यासाठी जास्त इलेक्ट्रोडच्या पेसमेकरचा वापर केला जातो.

मलेरिया व बर्किट लिम्फोमा - ( एक प्रकारचा कॅन्सर ) यांचा संबंध

बर्किट लिम्फोमा हा एक प्रकारचा जबड्याच्या खालच्या बाजूचा कॅन्सर असून तो अफ्रिकेत व मुख्यतः लहान मुलांमध्ये ९ ते १२ वर्षे या वयोगटात आढळतो . आता जगातील दुसऱ्या काही भागातूनही अशा केसेस नोंदल्या गेल्या आहेत .

प्रसिद्ध सर्जन डॉ . बर्किट व त्यांचे दोन सहकारी डॉ . क्लीफ नेल्सन व डॉ . टेड विल्यम यांनी अफ्रिकेत १० आठवड्यामध्ये १०,००० मैलाचा प्रवास केला व ५७ हॉस्पिटलस्ना प्रत्यक्ष भेट दिली . साधारण १ ९ ६० सालाच्या सुमारास हा सर्व प्रवास त्यांनी २०३५ डॉलर्स खर्चून केला . यामधून निष्कर्ष असा निघाला की बर्किट लिम्फोमाची भौगोलिक स्तरावरील उपस्थिती ही मलेरिया रोगाच्या भौगोलिक विभागातील उपस्थितीशी तंतोतंत जुळणारी होती . हा लिम्फोमा एखाद्या विषाणूमुळे होत असावा व त्यासाठी डास त्याचा वाहक असावा असे वाटत होते . विविध प्राण्यांमध्ये विषाणूंमुळे कर्करोग होतो हे सिद्ध झालेले आहे . परंतु माणसांतही विषाणू हे कर्करोग निर्माण करू शकतात हे सिद्ध झाल्याने वैद्यकीय क्षेत्रात खळबळ माजली होती . १ ९ ६४ मध्ये Epstein व Barr यांनी या कॅन्सरच्या गाठींमधून विषाणू अलग केला .

याठिकाणी मलेरियाचा संबंध असा आला की सतत होणाऱ्या मलेरियामुळे रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होते व त्यामुळे संरक्षण देणाऱ्या T. Lymphocytes निष्प्रभ ठरतात . T. Lymphocytes ची अनियंत्रित वाढ झाल्याने बर्किट लिम्फोमा होतो . तसेच मलेरियाचे परोपजीवी CIDRI नावाचे प्रथिन तयार करतात ज्यामुळे Ebstein Barr Virus वाढण्यास मदत होते . हे विषाणू T. Lymphocytes ची अनियंत्रित वाढ घडवितात व त्यामुळे लिम्फोमा होतो . या परिस्थितीत E B Virus मलेरिया व बर्किट लिम्फोमा असे संगनमत घडून येते .

अर्थात प्रत्येक मलेरिया रुग्णाला हा कर्करोग होण्याची अजिबात शक्यता नाही .

अफ्रिकेतील एक अनुभव

अफ्रिकेतील काही भागात एका विशिष्ट प्रकारच्या परोपजीवांमुळे ( Onchocer ciasis , River blindness ) हा डोळ्याचा रोग होतो . त्यासाठी Ivermectin or Mectizan हे प्रभावी औषध दिले जाते . असे आढळून आले आहे की हे औषध घेतलेल्या रुग्णांना ज्यावेळी डास चावतात तेव्हा ते डास लवकर मरतात . यावरून काही शास्त्रज्ञांना असे वाटते की हे औषध माणसाला दिल्यास ते डासांसाठी मृत्यूला कारण ठरू शकेल . साधारणत : नवीनच तयार ( young ) झालेल्या डासांमध्ये मलेरियाच्या परोपजीवींची पुरेशी वाढ झालेली नसते परंतु या परोपजीवींची पूर्णपणे वाढ होऊन परिपक्व ( old ) झालेल्या डासांकडून मलेरिया रोगाचा प्रसार होण्यास जास्त मदत होते . अशा औषधाने डासांचे आर्युमान कमी केल्यास मलेरिया प्रसारावर आळा घालता येईल .

ह्या अचाट प्रयोगात कायम स्वरुपाचे यश मिळविण्यासाठी बऱ्याच अडचणी आहेत . हे औषध सरसकट सर्वांना देणे कितपत योग्य ठरेल याबाबत शास्त्रज्ञ साशंक आहेत .

मनुष्य घेतो गोळी -डास घेतो चावा आणि मृत्यु होतो डासाचा !
( From The American Journal of tropical Medicine July 2011 , Quote Indian Express -13/07/2011 )

दुर्गंधित मोज्यांचा मलेरिया या रोगाच्या निर्मूलनासाठी होणारा उपयोग

एखाद्या उघड्या जागेवर वापरलेल्या जुन्या मोज्यांचा ढीग करून त्यातून निघणाऱ्या दुर्गंधाकडे डास आकर्षिले जातात असे आढळून आले आहे . अशा तऱ्हेने फसवणूक करून ह्या डासांना एकत्रित केल्यानंतर त्यांच्यावर डासांसाठी वापरण्यात येणाऱ्या विषारी रसायनाचा फवारा मारल्यास ते डास मरतात . अशा आकर्षण पद्धतीने डास एकत्रित होण्याचे प्रमाण वाढविता येते असा दावा टांझानिया इफाकारा संस्थेचे प्रमूख डॉ . फ्रेड्रॉस ओकुमु यांनी केला आहे .

प्रगत देशात मलेरियाचे प्रमाण कमी होत आहे परंतु विकसनशील देशात हे प्रमाण वाढतच आहे . डच वैज्ञानिक डॉ . बार्ट नोल्स यांनी प्रथम वरील सिद्धांत मांडला . ते स्वतः एका काळोख्या खोलीत नग्नावस्थेत उभे राहिले व त्यांनी दाखवून दिले की डास पायाच्या वासाकडे सर्वांत जास्त आकर्षिले जातात .

ओकुमु यांनी आठ रसायने एकत्रित करून पायमोज्यांना येणाऱ्या वासासारखे रसायन तयार केले आहे . शिवाय डासांना मारण्यास योग्य असे विषारी द्रव्यही प्रयोगशाळेत बनविले आहे . त्यांचा दावा आहे की ९ ५ टक्के डास या पद्धतीने मरतात . या संशोधनासाठी डॉ . ओकुमु यांना बिल गेट फाऊंडेशन कडून आठ लाख अमेरिकन डॉलर्सची भरघोस मदत मिळालेली आहे .

हे रासायनिक सापळे माणसांच्या घरांच्या फार जवळ ठेवणे योग्य नाही कारण तेथे आकर्षित झालेले डास माणसांनाही चावण्याची शक्यता जास्त असेल . त्याचप्रमाणे ते मनुष्य वस्त्यांपासून फार दूर ठेवले तरी तेथे फारसे डासांचे वास्तव्य नसल्याने प्रयोग उपयोगी ठरणार नाही . आज या रासायनिक सापळ्यांची किंमत ४ ते २० डॉलर्सच्या दरम्यान आहे . मानवी जीवन वाचविण्यासाठी ही दुर्गंधीयुक्त मोज्यांची योजना कितपत यशस्वी होऊ शकेल असा प्रश्न शास्त्रज्ञांपुढे आहे .

-डॉ. अविनाश वैद्य

सीताफळ हे मूळचे वेस्ट इंडिज बेटे व दक्षिण अमेरिकेचे. त्यानंतर ते भारतात आले. सीताफळाचे झाड सहजच कुठेही, माळरानावर उगवते किंवा त्याची लागवडही करतात. याचे शास्त्रीय नाव Annona squamosa आहे. हे उष्णकटिबंधीय अमेरिकेच्या आणि वेस्ट इंडीजच्या काही भागांमधे आढळणारे. खरे तर याचे नांव शीतफळ. नंतर त्याचा अपभ्रंश शिताफळ व मग सीताफळ असा झाला.

माणसाच्या शरीरात चालणारे मलेरिया परोपजीवांचे जीवनचक्र

१) डास मनुष्याला चावतो त्यावेळी डासाच्या लाळग्रंथीत तयार झालेल sporozoites लाळे मार्फत मनुष्याच्या कातडीखाली सोडले जातात. त्यांची वाढ अजून पूर्णपणे झालेली नसल्याने ते एकदम तांबड्या पेशींवर हल्ला करू शकत नाहीत. या परोपजीवांच्या अवस्थेला Pre Erythrocytic schizogony असे म्हणतात.

२) कातडीच्या खालील भागात शिरलेल sporozoites फिरत फिरत मनुष्याच्या यकृतात येऊन स्थिरावतात व तेथे त्यांची वाढ होते. त्या अवस्थेला schizont म्हणतात. P. Vivax वाढण्यास साधारण ५ ते ६ दिवस व Falciparum वाढण्यास अंदाजे ७ ते ९ दिवस लागतात. ही वाढ इतकी शांतपणे व बिनबोभाट होत असते की त्यावेळी मलेरिया रोगाची कोणतीही लक्षणे दिसत नाहीत, किंवा यकृताच्या पेशींमध्येसुद्धा कसलाही बिघाड दिसत नाही. इतकेच नव्हे तर तांबड्या रक्तपेशींतही परोपजीवी दिसत नाहीत. त्यांची वाढ पूर्ण झाल्यानंतर Schizont फुटून त्यातून असंख्य Merozoites रक्तात पसरतात.

३) तांबड्या रक्तपेशीत घडणारी स्थित्यंतरे
Merozoites तांबड्या रक्तपेशींवर तुफानी हल्ला चढवतात. आता परिस्थितीचा ताबा पूर्णपणे परोपजीवांच्या हातात असतो व एका पाठोपाठ नवीन तांबड्या रक्तपेशींच्या गटांवर हल्ला चालूच राहतो. आता यानंतर वाढ झालेल्या परोपजीवांच्या अवस्थेस Trophozoites म्हणतात. या वेळातच मलेरियाची लक्षणे दिसतात व त्याचवेळी घेतलेल्या रक्ताच्या काचपट्टीवरील नमुन्यात परोपजीवी दिसू लागतात. या अवस्थेतील वाढ अंदाजे ३ ते ४ दिवस चालू असते. त्यानंतर निसर्गनियमाप्रमाणे ही परोपजीवींची वाढ हळूहळू थांबते व त्यांचे आर्युमान संपावयास लागते.

४) Gametogony
तांबड्या रक्तपेशीत वाढणाऱ्या परोपजीवींची आर्युमर्यादा P. Vivax व P. Falciparum या मध्ये वेगवेगळी असल्याने दोघांमुळे येणाऱ्या तापाच्या पद्धतीत फरक असतो. परोपजीवांची वाढ होताना त्यापैकी काहींमध्येच बदल होऊन त्यांच्यातील काही नर व काही मादीच्या अवस्थेला जाऊन पोहोचतात. ही वाढ प्लीहा (Spleen) व अस्थिमज्जा (Bone Marrow) ह्यामधील बारीक रक्तवाहिन्यातील फिरणाऱ्या तांबड्या रक्तपेशीत होत असते. त्यांची वाढ जेव्हा पूर्णत: होते तेव्हाच त्यांचे कातडी खालील केशवाहिन्यात (Blood Capillaries) आगमन होते. ही वाढ ४ ते ६ दिवसात पूर्ण होते. या अवस्थेत असताना ताप किंवा इतर कोणतीही लक्षणे रुग्णात दिसत नाहीत तरीही परोपजीवींची ही अवस्था रक्त तपासणीत दिसू शकते. यानंतर डास जेव्हा माणसाला चावतो त्याक्षणी ते परोपजीवी माणसातून डासाच्या शरीरात प्रवेश करतात.

काही रुग्णांच्या रक्तात Gametocyte या अवस्थेतील परोपजीवी बरेच महिने ठाण मांडून बसतात. अशा रुग्णांना मलेरियाचे वाहक (Carrier) म्हणतात. या वाहकांमुळे पुढे मलेरियाचा प्रसार होण्यास मदत होते.

५) Exo Erythrocytic Schizogony
Plasmodium Vivax गटाच्या परोपजीवांमुळे झालेले मलेरियाचे बरेच रुग्ण पूर्णपणे रोगातून मुक्त होतात. परंतु काही रुग्णांत ताप जरी गेलेला असला तरीसुद्धा काही परोपजीवी यकृताच्या पेशीत सुप्तपणे घर करतात. जेव्हा या परोपजीवांना यकृतामधून बाहेर पडण्यासाठी योग्य वेळ वाटते त्यावेळी ते परत रक्तात मिसळतात आणि पुन्हा एकदा तांबड्या पेशींवर जोरदार हल्ला करतात आणि यावेळी परत मलेरियाच्या रोगाने रुग्ण ग्रस्त होतो. साधारणपणे ६ महिने ते २ वर्षे कालवधीत ते केव्हाही आपला प्रताप दाखवितात.

सुप्त परोपजीवी ठराविक काळानंतरच रक्तात का मिसळतात याबद्दल अचूक कारणे कोणती असावीत याचा उलगडा झालेला नाही. पुन्हा नव्याने सुरू झालेल्या मलेरियाच्या तापाला उलटलेला (Relapse) रोग असे म्हणतात. हा ताप नवीन डास चावल्याने न होता शरीरात लपून राहिलेल्या परोपजीवांमुळे होतो ही एक विशेष लक्षणीय बाब आह.

अशा तऱ्हेची परिस्थिती Plasmodium Falciparum झालेल्या मलेरियामध्ये आढळत नाही. हा या दोन गटांमध्ये फरक असल्याने रक्तात कोणत्या गटाचे मलेरियाचे परोपजीवी आढळतात हे पाहणे फार गरजेचे ठरते. हे निदान अचूकपणे झाल्यास त्याप्रमाणे रुग्णास औषधोपचार कसे करावेत हे ठरविले जाते. अगदी क्वचित कधीतरी मात्र दोन्ही गटाचे परोपजीवी एकाच वेळी डासाच्या चावण्यातून माणसात शिरू शकतात.

इतर जंतूंप्रमाणे मात्र मलेरियाचे परोपजीवी प्रयोगशाळेत वाढविणे फारच कठीण असते.

-- डॉ. अविनाश वैद्य

मलेरियाचे निदान करण्यात रक्ताच्या तपासणीचा मोलाचा वाटा आहे . यामध्ये दोन विशिष्ट पद्धतींनी तपासण्या केल्या जातात .

अ ) रक्तातील मलेरियाचे परोपजीव शोधण्यासाठी केलेल्या चाचण्या
ब ) मलेरियाच्या तापामुळे रक्तातील विविध घटकांवर व रुग्णाच्या शरीरातील इतर इंद्रियांवर जो परिणाम होत असतो , त्यांच्यामधील बदल व उतारचढाव दाखवून देणाऱ्या रक्ताच्या व लघवीच्या काही चाचण्या केल्या जातात . त्या निरिक्षणावरील निष्कर्षातून रुग्णाच्या शरीरावर रोगाचा किती घातक परिणाम झालेला आहे याचे अनुमानही करता येते .

अ ) रक्ताच्या काचपट्टीवरील नमुन्यावरून परोपजीवांना शोधणे
( Blood Smear Examination )
रुग्णाला हुडहुडी भरून ताप चढत असताना , किंवा ताप उतरून गेल्यावर अंग गार झालेले असताना रक्ताची तपासणी केल्यास मलेरियाचे परोपजीवी दिसण्याची शक्यता जास्त असते . शरीरात त्वचेच्या खालील बारीक केशवाहिन्यात ( Blood Capillaries ) परोपजीवी असलेल्या तांबड्या रक्तपेशी मुक्तपणे फिरत असतात . अशा वेळी बोटातून रुग्णाच्या रक्ताचा थेंब काचपट्टीवर घेऊन ( Thick & Thin Smears Stained Slides ) असा नमुना तपासणे योग्य असते . असे असूनही सर्वसाधारणपणे रक्तवाहिनीतून जास्त प्रमाणात रक्त काढून घेता येत असल्याने व त्यातूनच Smears बरोबर इतरही रक्ताच्या महत्त्वाच्या चाचण्या करता येत असल्याने हीच पद्धत जास्त प्रचलित आहे .

साधारण १५ ते ३० मिनिटे Smears च्या निरिक्षणानंतर असल्यास पॉझिटिव्ह व नसल्यास निगेटिव्ह असा रिपोर्ट दिला जातो . काही वेळा परोपजीवांचे प्रमाण अत्यल्प असेल तर परोपजीवी शोधण्याचे काम चिकाटीचे होते . त्याकरिता लक्षपूर्वक तपासणी करणे आवश्यक आहे . निगेटिव्ह रिपोर्ट म्हणजे मलेरिया नाही असे कधीच मानले जात नाही . Thick Smear ( जाड ) मध्ये तांबड्या रक्तपेशी जास्त प्रमाणात दिसत असल्याने परोपजीवी लवकर शोधून काढण्यास मदत होते . तसेच Thin Smear ( पातळ ) मध्ये परोपजीवी कोणत्या गटाचे आहेत व त्यांची कोणती अवस्था आहे हे समजण्यास सोपे जाते . परोपजीवी दिसल्यावर त्याचे रक्तातील प्रमाण किती आहे हे खालील वेगवेगळ्या पद्धतींनी दर्शविता येते .

१ ) साधारण १००० तांबड्या पेशींमध्ये परोपजीवी किती प्रमाणात आहेत . उदा . १००० तांबड्या रक्तपेशींत १० परोपजीवी याप्रमाणे
२ ) साधारण १००० पांढऱ्या रक्तपेशींशी त्यांचे प्रमाण किती आहे यानुसार
३ ) + , ++ +++ ++++ अशा अधिक या चिन्हाचा वापर करूनही रिपोर्ट दिला जातो . उदा . एक चिन्ह म्हणजे सर्वात कमी त्याचप्रमाणे चार अधिकचे चिन्ह सर्वात जास्त परोपजीवांचे प्रमाण दर्शविते .
४ ) ज्यावेळी रुग्णाच्या रक्ताच्या Smear मध्ये Sexual Forms ( Gamatocytes ) दिसतात तेव्हा त्यांची नोंद घेणे हे फार महत्त्वाचे ठरते . यावरून एखाद्या नागरी विभागात मलेरियाचा प्रसार किती प्रमाणात होऊ शकतो याचा अंदाज घेता येतो .

प्रथम घेतलेला रुग्णाच्या रक्ताचा रिपोर्ट निगेटिव्ह असेल तर तापाची पद्धत लक्षात घेऊन कमीत कमी पुन्हा दोन वेळा तरी रक्त तपासून घेणे जरुरीचे आहे . बरेच वेळा तिसऱ्या वेळी घेतलेल्या रक्तात परोपजीवी आढळतात . खरे तर परोपजीवी आणि रक्त तपासनीस यांच्यात लपंडावाचा खेळ चालू असतो व त्यात पुष्कळदा परोपजीवी रक्त तपासकांना चकविण्यास यशस्वी होतात हीच खरी वैद्यकीय शास्त्रापुढे गंभीर समस्या आहे . शेवटी तज्ञ डॉक्टर आपल्या आजपर्यंतच्या अनुभवाने रुग्णाची एकूण लक्षणे पाहून औषधोपचार सुरू करतात . याबाबतीत तारतम्य बाळगणे गरजेचे आहे . थोडक्यात कोणताही ताप म्हणजे मलेरियाच आहे असे नव्हे हे ध्यानात ठेवणे आवश्यक आहे .

रक्ताच्या Smear मध्ये परोपजीवी न दिसण्याची काही कारणे याप्रमाणे आहेत .
१ ) मलेरियाच्या तापावरील दिलेली औषधे रुग्णाने अर्धवटपणे सोडून दिली असतील , तर त्यावेळी परोपजीवी दिसत नाहीत .
२ ) परोपजीवी शरीरातील आतील भागात पसरलेल्या रक्तवाहिन्यांमधून अडकून राहिल्यास त्वचे खालील ( Blood Capillaries ) बारीक केशवाहिन्यांमध्ये ते दिसून येत नाहीत .
३ ) परोपजीवांचे काळपट रंगाचे कण अस्थिमज्जेतील रक्त तयार करणाऱ्या पेशींमध्ये दिसतात . त्यामुळे काही वेळा अस्थिमज्जेतील रक्ताची तपासणी ( Bone Marrow Aspiration ) केल्यावरच परोपजीवी दिसू शकतात .

रक्ताचा रिपोर्ट निगेटिव्ह आल्यानंतर रुग्णाच्या रोगाचे अचूक निदान करण्यासाठी हल्ली नवीन प्रकारच्या रक्तचाचण्या करण्यात येतात ज्यामध्ये मायक्रोस्कोप वापरला जात नाही .

या तपासण्यांना Card Marker Enzyme Test असे म्हणतात . मलेरिया परोपजीवांमध्ये अनेक तऱ्हेचे रासायनिक पदार्थ असतात . त्यांना प्रतिजने ( Antigen ) म्हणतात . ही प्रतिजने तांबड्या रक्तपेशींना घट्टपणे जोडलेली असतात . या प्रतिजनांचे विविध घटक असतात . त्यातील मुख्य घटकांची नावे १ ) PGluDH २ ) Histidine Rich Protein II ( HRP II ) ३ ) PLDH ४ ) Fructose Phosphate Aldolase अशी आहेत . P. Vivax व P. Falciparum या दोन्ही प्रकारच्या मलेरियातील परोपजीवांत यापैकी काही प्रतिजने समान आढळतात परंतु काही प्रतिजने ( Antigens ) या दोनही परोपजीवांच्या गटामध्ये त्यांचे वेगळेपण विशिष्ट स्वरूपात निश्चितपणे दाखवतात . ह्या सर्व तऱ्हेच्या प्रतिजनांना ओळखण्याचे अद्ययावत तंत्रज्ञान आता कार्ड स्वरूपात उपलब्ध आहे .

या कार्डावर कोणत्या ठिकाणी P. Vivax व कुठे P. Falciparum ची लाल रेषा येईल हे कार्डावर नमूद केलेले असते . त्यानुसार रुग्णाच्या रक्ताचा एक थेंब कार्डावर टाकल्यानंतर २० ते ३० मिनिटात तपासणी पूर्ण होते . रक्तात परोपजीवी असतील तर लाल रंगाची आडवी रेषा कार्डवर दिसते आणि विशेष म्हणजे कार्डाच्या ज्या भागात ती येते , त्यावरुन कोणत्या गटाचा परोपजीवी आहे हे नेमकेपणाने ओळखता येते . जर ते त्या गटाचे परोपजीवी नसतील तर त्या भागात लाल रेषा येत नाही . Control Line मुळे तपासणीवर नियंत्रण ठेवता येते . या अद्ययावत् तपासणीलाही काही मर्यादा आहेत . परोपजीवांचे रक्तातील प्रमाण ५० / c.m.m . पेक्षा कमी असेल तर तपासणी निगेटिव्ह रिझल्ट दाखवते . त्यामुळे तेथे निदान १०० % टक्के बरोबर येईलच अशी खात्री नसते . परंतु मायक्रोस्कोपमधून Smear ची तपासणी , व कार्ड टेस्ट दोन्ही एकाच वेळी केल्यास योग्य निदान होण्याची शक्यता अगदी ९ ० ते ९ ५ टक्क्यापर्यंत वाढते .

आता नवनवीन शोध लागत आहेत ज्यामुळे अगदी कमीत कमी परोपजीवी असूनसुद्धा तपासणी पॉझिटिव्ह असल्याचा रिझल्ट मिळू शकेल . जिवंत परोपजीवी व औषधांमुळे मेलेले परोपजीवी यांचेही प्रमाण कळणाऱ्या चाचण्या उपलब्ध होत आहेत .

Qualitative Buffy Coat -QBC तपासणी
एका लहान व्यासाच्या पातळ काचेच्या नळीत ( ५ ते १० मि . मि . व्यासाची Capillary tube ) ज्याच्या आतील पृष्ठभागावर Acridine Orange Stain चा पातळ रंगीत थर लावलेला असतो . या नळीत रुग्णाचे रक्त घेऊन त्या नळ्या Centrifuge Machine मध्ये १००० ते १५०० रिव्होल्यूशन पर मिनिट ( Revolution Per minute ) RPM या वेगाने १५ मिनिटे फिरवल्या जातात . या नंतर प्रथम रक्तामधील पातळ द्राव ( Plasma ) सर्वात वरच्या भागात जमा होतो . त्यानंतर पांढऱ्या रक्तपेशींचा करड्या रंगाचा थर ( Buffy Coat ) दिसून येतो व त्याच्या खालील बाजूस तांबड्या रक्तपेशींचा थर असे तीन वेगवेगळे थर दिसतात . ज्या रक्तात मलेरियाचे परोपजीवी असतील त्या तांबड्या रक्तपेशी पांढऱ्या रक्तपेशींच्या थराखाली जमा होतात . नळीच्या आतील पृष्ठभागावर असलेला Acridine Orange Stain या परोपजीवांमधील जनुकाचे कण खेचून घेतो . अशा परोपजीवी जोडलेल्या तांबड्या रक्तपेशी Fluroscent Machine खाली नळीचे निरिक्षण केल्यावर चकाकताना ( Fluorsce ) उठून दिसतात . ज्या नळ्यांमध्ये चकाकणाऱ्या रक्तपेशी आहेत त्यामध्ये मलेरियाचे परोपजीवी आहेत असे अनुमान ठामपणे करता येते . Blood Smear तपासणीला ही महत्त्वाची पुरक चाचणी आहे . या पद्धतीत एका वेळी अनेक रुग्णांच्या रक्ताची तपासणी करता येते . या चाचणीवरुन मलेरिया झालेला आहे किंवा नाही एवढेच कळू शकते . कोणत्या गटाचे परोपजीवी आहेत हे कळू शकत नाही . या तपासणीचा रक्तपेढीतील रक्तदात्यांमध्ये मलेरियाचा प्रादुर्भाव आहे किंवा नाही हे समजण्यासाठी उपयोग होतो . ज्या रक्तदात्यांमध्ये ही तपासणी पॉझिटीव्ह रिपोर्ट दाखवते त्यांचे रक्त कोणालाही देता येत नाही .

या रक्त तपासणीलाही मर्यादा आहेत . कारण काही वेळा False Positive म्हणजे फसवा Positive Report येण्याची शक्यता असते .

Serology Test For Malaria Antibodies detection :
विविध जंतू व विषाणूंमुळे माणसाला जे रोग होतात त्यांचे निदान मानवी शरीरात त्यामुळे तयार होणाऱ्या प्रतिपिंडांच्या ( Antibodies ) रक्तामधील पातळीवरून करता येते . उदाहरणार्थ टायफॉईड , पॅराटायफॉईड यांच्या निदानासाठी Widal Test , डेंग्यूसाठी ' डेंग्युची Antibody detection Test अशा प्रकारच्या तपासण्या उपलब्ध आहेत , ज्यामुळे रोगांचे निश्चित स्वरूप समजून घेता येते . परंतु मलेरियाच्या परोपजीवांचे निदान करण्यात अशा तऱ्हेची Serological तपासणी उपयुक्त ठरत नसल्याने ती केली जात नाही .

ब ) वर नमूद केलेल्या ' ब ' विभागातील तपासण्या तितक्याच महत्त्वाच्या असतात.
१) Complete Blood Count with Platelet Count , Haemoglobin ( Hb ) , Red Blood Cell count ( R.B.C. )
Packed Cell Volume ( P.C.V. ) या सर्वांचे प्रमाण मलेरियाच्या रुग्णामध्ये कमी होते .

Total White Cell Count ( W.B.C ) एकूण रक्तातील पांढऱ्या पेशींची संख्या बरेच वेळा कमी होते .

प्लेट लेट काऊंट ( Platelet Count ) च्या बाबतीत मलेरियाच्या रुग्णात तो बराच काळ कमी कमी होत गेल्यास त्याला रुग्णालयात भरती करणे श्रेयस्कर असते . कारण अशा रुग्णात शरीरातील विविध भागात रक्तस्राव होण्याची शक्यता असते . त्यासाठी Platelet Count ही तपासणी वारंवार करावी लागते .

२ ) Liver Function Tests : ( L.F.T. ) अनेक वेळा मलेरियाच्या रोग्यामध्ये थोड्या प्रमाणात कावीळ झाल्याचे लक्षात येते . परंतु जेव्हा मलेरियाचा ताप गंभीर स्वरूप धारण करतो तेव्हा रुग्णाच्या यकृतावर बराच वाईट परिणाम झालेला दिसून येतो . रक्तामधील

१ ) Bilirubin ( Total & Direct )
२ ) S.G.O.T.
३ ) S.G.P.T.
X ) Alkaline Phosphatase
५ ) Proteins Albumin & Globulin
६) Prothrombin Time
७) Bleeding Time & Clotting time
या सर्व तपासण्या करणे अत्यंत गरजेचे असते .
3 ) Kidney Function Tests
लघवीची तपासणी : लघवीमधून रक्तासोबत Haemoglobin चे बारीक कण बाहेर जात असल्याने लघवीच्या विविध तपासण्या कराव्या लागतात .
काही वेळा दोन्ही मूत्रपिंडे निकामी होऊ शकतात . याचे निदान
१ ) Serum Creatinine
२ ) Blood Urea Nitrogen
३ ) Blood Electrolytes - Sodium , Potassium , chlorides , Bicaronates . या तपासण्यांवरुन होऊ शकते .
४ ) रक्तामधील साखरेचे ( Blood Sugar ) प्रमाण बरेच कमी होते , म्हणून त्याची तपासणी वारंवार करावी लागते .
५ ) Blood G - 6 - P - D - Enzyme test :
समाजातील काही विशिष्ट गटातील काही लोकांमध्ये उदा . पारशी , सिंधी , कच्छी G - 6 - P - D . या ( Enzyme ) विकराचे प्रमाण सामान्यतः बरेच कमी असते किंवा काही वेळा त्याचा पूर्ण अभाव असतो . अशा गटातील लोकांमध्ये G - 6 - P - D ची कमतरता असल्याने त्यांना मलेरियासाठी काही औषधे रुग्ण असताना दिली गेल्यास त्यांच्या रक्तामधील तांबड्या पेशींवर घातक परिणाम होतो.

आत्तापर्यंत वरील नमूद केलेल्या सर्व तपासण्यांपैकी निश्चितपणे कोणत्या तपासण्या करणे आवश्यक आहे हे पूर्णपणे रूग्णाच्या रोगाच्या तीव्रतेवर अवलंबून असते . यामधील बऱ्याच तपासण्या खर्चिक असल्याने सर्व सामान्यांना आर्थिक दृष्टया संकटात टाकणाऱ्या असतात . या खेरीज औषधांचा खर्च हा निराळाच असल्याने रुग्ण व त्याचे कुटुंबीय बेजार होतात हीच खरी गंभीर समस्या आहे .

अत्याधुनिक तपासणी पद्धती
१ ) मलेरियाचे परोपजीवी तांबड्या रक्तपेशीत वाढताना त्यांचा नाश करतात . त्यावेळी त्या रक्तपेशींतील हिमोग्लोबिन Haemoglobin अणूंवर परोपजीवांमुळे रासायनिक बदल घडून येतो व Feriprotoporphyrin IX ( heme ) नावाचे पिंगट काळपट कण तांबड्या रक्तपेशींपासून सुटेपणाने रक्तात फिरू लागतात . या कणांना रक्तातील पांढऱ्या पेशी खेचून घेतात . पिंगट काळपट कणांचे अस्तित्व Mass Spectrophotometry या अद्ययावत यंत्राद्वारे निश्चित करता येते . कमीत कमी म्हणजे अगदी १० परोपजीवी per . c.m.m रक्तात असले तरी हे कण मोजता येतात . ज्या रक्ताच्या नमुन्यात हे कण असतात त्या रक्तात मलेरियाचे परोपजीवी असण्याची शक्यता जवळजवळ ९ ० % पर्यंत असते . ही तपासणी अक्षरश : एका मिनिटात होत असल्याने झटपट निदान करण्यासाठी याचा उपयोग होतो . ज्या प्रयोगशाळेत शेकडोंनी रुग्णांच्या रक्ताचे नमुने तपासावयाचे असतात तेथे या तपासणीचा चांगला उपयोग होतो .

२ ) Flurescence Microscope :
या पद्धतीमध्ये Acridine Orange , Benzothiocarboxypurine ( BCP ) अशा तऱ्हेचे द्रवरूप रंग वापरून काचपट्टीवरील रक्ताचे नमुने तपासले जातात . खास पद्धतीच्या मायक्रोस्कोपमधून मलेरियाचे परोपजीवी व पांढऱ्या रक्तपेशी विविध रंगात दिसतात . त्यांचे आकार व रंग भिन्नता यामुळे परोपजीवांचे अस्तित्व दर्शविता येते . नेहमीच्या पद्धतीपेक्षा येथे थोडक्या वेळात व जास्त अचूक निदान करता येते .

३ ) वरील तऱ्हेचीच पद्धती वापरून परंतु मायक्रोस्कोप शिवाय असे चकाकणारे परोपजीवी Flow Cytometry मशीन द्वारा रक्ताच्या नमुन्यात अचूकपणे दर्शविता येतात .

४ ) Polymerase Chain Reaction ( PCR ) या आधुनिक तंत्रज्ञानाने परोपजीवांच्या जनुकातील अतिसूक्ष्म कण जे रक्तामध्ये फिरत असतात , ते अचूकपणे शोधता येतात . या तंत्र तपासणीत 10 Parasites Per microlitre असतील तरीही ते शोधणे शक्य असते .

मलेरियाच्या परोपजीवांचा Electron Microscope ( E.M ) द्वारा केला जाणारा अभ्यास

पॅथोलॉजी लॅबॉरेटरीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या मायक्रोस्कोप मधून मलेरियाचे परोपजीवी साधारण ३०० ते ३५० पट मोठे दिसतात . E.M. द्वारा ते हजारो पटीने मोठे दिसण्याचे तंत्रज्ञान अवगत झाल्याने परोपजीवाच्या प्रत्येक अवस्थेचा अतिशय सखोल अभ्यास अतिप्रगतशील अशा अद्ययावत प्रयोगशाळांतून केला जातो . याचा उपयोग नेहमी करण्यात येणाऱ्या रक्ताच्या काचट्टीवरील तपासणीसाठी केला जात नाही .

परोपजीवी मनुष्याच्या तांबड्या रक्तपेशीत व यकृताच्या पेशीत तसेच डासांच्या विविध पेशीत कोणत्या पद्धतीने शिरतात व कोणते घातक परिणाम घडवितात या संशोधनातून झालेल्या ज्ञानाचा उपयोग नवीन औषधे व लस निर्मितीत होण्याची शक्यता आहे .

E.M. अभ्यासाचा आवाका फार व्यापक असून या प्रकरणात त्याची तोंड ओळख करून देण्याचा येथे प्रयत्न केलेला आहे .

ज्याक्षणी परोपजीवांची पिल्ले ( Merozoites ) माणसाच्या रक्तात पसरतात त्यावेळी आपले लक्ष फक्त तांबड्या रक्तपेशीच आहेत याचे अचूक ज्ञान त्यांना नैसर्गिक प्रेरणेने प्राप्त झालेले असते . या तांबड्या रक्तपेशींत शिरण्याची पूर्वतयारी म्हणून त्यांच्यात रासायनिक बदल होतात , व नवीन तयार झालेल्या रसायनामुळे रक्तपेशीच्या दोन पदरी आवरणाचा ताठरपणा जाऊन ती नाजुक व दुबळी बनण्यास सुरवात होते . त्यामुळे ही पिल्लावळ बिनबोभाटपणे तांबड्या रक्तपेशींच्या अंर्तभागात शिरते . आता तांबड्या रक्तपेशीत शिरण्याचा दरवाजा सताड उघडला गेल्यावर परोपजीवांच्या पिल्लांचे अनेक भाऊबंद आत शिरतात व तांबड्या रक्तपेशींमधील खाद्य व्यवस्थितपणे फस्त करण्यास सुरवात करतात . ही एकूण प्रक्रिया अशा प्रकारे होत असताना E.M. मधून फोटोंच्या माध्यमातून मिळू शकते .

Merozoite च्या शरीरातून दोन पदरी आवरण ( PVM . membrane ) असलेली Cytostome नावाची सोंड तांबड्या रक्तपेशीवरील आवरणाच्या निरनिराळ्या जागांमधून आत घुसण्याचा प्रयत्न करते . P.V.M. मुळे हा प्रयत्न सफल होतो

एकदा Merozoites चा आत प्रवेश झाल्यावर Haemoglobin प्रथिनाची शृंखला तोडली जाते ज्यामधून Free iron ( Haeme ) चे अणु मोकळे होतात . परंतु ते अणू तसेच राहिले तर त्यांच्या सहवासात परोपजीवी जिवंत राहू शकत नाहीत . या कारणास्तव परोपजीवी हुषारीने या Free Haeme अणूंचे Polymerization पद्धतीने Haemozoin या काळपट रंगाच्या कणांमध्ये परिवर्तन करतात . Malaria Pigment परोपजीवींच्या अन्न साठविण्याच्या पोकळीत म्हणजे Food Vacuoles मध्ये साठविले जाते . शृंखला तुटताना अनेक Amino Acids सुटी होतात जी परोपजीवांच्या वाढीसाठी मोलाची मदत करतात . हा सर्व खेळ ३० सेकंदात संपतो व तांबड्या रक्तपेशीचे थडगे तयार होते .

हे मलेरियाचे परोपजीवी जेव्हा मनुष्याच्या यकृताच्या पेशीत वाढत असतात तेव्हा तेथे शिरण्याची त्यांची पद्धती ही तांबड्या रक्तपेशीत शिरण्याच्या पद्धतीपेक्षा पूर्णपणे भिन्न असते . यावेळी सोंडेभोवती तयार होणारे PVM . Membrane व तांबड्या रक्तपेशीत शिरणारे PVM . Membrane ही दोन्ही भिन्न पध्दतीची असतात . त्यांची काम करण्याची पद्धत वेगळी असते .

तांबड्या रक्तपेशी व यकृताच्या पेशी यामधील परोपजीवांचे शिरण्याचे व वाढीचे काम इतके अचूकपणे घडते की त्यामुळेच मलेरिया परोपजीवांचे जीवनचक्र अबाधित चालू राहते .

डासांच्या पोटातील आवरणात व लाळ ग्रंथीत वाढणाऱ्या परोपजीवांची विविध रूपे ( Development Stages ) यांच्या E.M. द्वारा अभ्यासाअंति काही शास्त्रज्ञांना असे वाटते की त्यांच्या शरीरात असे काही रासायनिक बदल घडविता येतील की अशा तऱ्हेने तयार केलेल्या ( New Mechanical Models ) डासांच्या शरीरात हे परोपजीवी तग धरू शकणार नाहीत . Xantho Urenic Acid हे रसायन यामध्ये मोलाची कामगिरी बजावू शकेल . ज्यामुळे डास निर्मूलनात एक प्रभावी मार्ग निघण्याची शक्यता आहे .

केस नंबर ४
डॉ . अभय गोखले वय ६५ राहणार ठाणे , स्वत : सर्जन व स्वतः चे नर्सिंग होम , दोन दिवस अंग मोडून १०० ° पर्यत ताप चढला . एकंदर लक्षणे फ्लू सारखी होती . कोल्हापूर मध्ये एक महत्त्वाची मिटींग होती म्हणून तेथे जाणे भाग होते . डॉक्टरांनी एकट्यानेच रेल्वेचा प्रवास केला . कोल्हापूरमध्ये गेल्यावरही एक दिवस अंग कणकणत होते परंतु कामे पार पडली होती . संध्याकाळी अचानक लघवीतून तांबडे रक्त जाण्यास सुरवात झाली . पोटात दुखत नव्हते . परंतु एकंदरीत अशक्तपणा फार जाणवत होता . सर्जनच असल्यामुळे मुतखडा किंवा मुत्राशयाच्या कॅन्सरची सुरवात असेल किंवा काय अशी डॉक्टर गोखल्यांना शंका आली . त्यांनी एक दिवस आधीच परत रेल्वेने ठाण्याला परतायचे ठरविले . त्यासंबधीत सर्व समाचार त्यांनी घरी कळविला होता . रात्रीच्या प्रवासात तब्बेत खालावत गेली . जवळ जवळ बेशुद्धीच्या अवस्थेत ते ठाण्यात उतरले व ताबडतोब त्यांना घरच्या मंडळींनी मोठ्या हॉस्पिटलच्या I.C.U. मध्ये दाखल करून घेतले . दोन तासात Falciparum Malaria चे निदान झाले . दुपारपर्यत पूर्णपणे बेशुद्धावस्थेत गेलेल्या डॉक्टरांची मूत्रपिंडे निकामी होत गेली व पहाटेला मृत्युने त्याच्यावर झडप घातली . २४ तासात सर्व खेळ संपला.

Slide Stains ( रंगद्रव्ये ) यामुळे झालेला उत्कर्ष

माणसाच्या रक्तातील मलेरियाचे परोपजीवी ओळखण्याकरिता काचपट्टीवर रुग्णाचा रक्ताचा थेंब पसरून विविध रंगाचे द्राव ( stain ) वापरल्याने तो परोपजीवी रंगीत दिसतो व त्यामुळे मायक्रोस्कोपखाली ओळखता येतो .

१८४७ सालात व्हर्काव्ह या पॅथॉलॉजिस्टने मलेरिया सदृश तापामुळे मरण पावलेल्या रुग्णांचे शवविच्छेदन सुरू केले . यामध्ये त्याला प्लीहा , यकृत , व मेंदू ( Spleen , Liver , Brain ) या अवयवांमध्ये काळ्या रंगाच्या बारीक कणांचे थर जमा झालेले आढळून आले . हे कण म्हणजे त्या रोगाचे जंतू नसून हा त्या रोगामुळे अवयवात होणारा बदल आहे . ह्याची त्याला पूर्ण कल्पना होती .

१८८० मध्ये आल्फान्स लॅवेरान याने रक्तात मलेरियाचे परोपजीवी दाखविले परंतु त्याच्या काळात कोणताही Stain ( रंगद्रव्य ) वापरण्याचे ज्ञान अवगत नव्हते .

१८८५ मध्ये इटालियन शास्त्रज्ञ गॉल्गी याने तांबड्या रक्तपेशीमधील मलेरियाच्या परोपजीवांच्या विविध अवस्था शोधण्याचा प्रयत्न केला होता .

१८९ ३ मध्ये मासयीयाफावा या शास्त्रज्ञाने प्रथम Methyleneblue stain हे रंगद्रव्य वापरून निळ्या रंगाचे मलेरियाचे परोपजीवी तांबड्या रक्तपेशीत दाखविले .

१८९४ मध्ये रोमोनॉव्हस्की याने Slide Stain करण्याच्या विविध पद्धती शोधून काढल्यामुळे रक्ताच्या तपासणीत क्रांतीच घडली . या अभ्यासातूनच पुढे Giemsa , Field's व Leishman Stain यांचा वापर सुरू झाला जे Stain जे आजमितीसही प्रचलित आहेत . या रंगद्रव्यांच्या मदतीने परोपजीवांची प्रत्येक अवस्था ओळखण्याचे तंत्रज्ञान विकसीत झाले.

--डॉ. अविनाश वैद्य

भारतात कर्नाटक, महाराष्ट्र, आंध्र प्रदेश आणि तमिळनाडू या राज्यात अंजिराची लागवड केली जाते. पिकलेली ताजी अंजीरे रुचकर असतात. सुकविलेली गोड फळे तसेच त्यांचा मुरंबा खाल्ला जातो. पूर्ण पिकून गळून पडलेल्या अंजिरापासून खाण्यासाठी सुकी अंजिरे तयार करतात.

सृष्टीमध्ये मनुष्यप्राण्याच्या स्वास्थ्याकरिता ज्या वस्तू निसर्गाने निर्माण केल्या आहेत, त्यांत धान्याचा पहिला नंबर लागतो. यास्तव खाद्यदृष्ट्या धान्याचे महत्त्व समजून घेऊन त्याची लागवड व पैदास जगातील सर्व देशांत फार मोठ्या प्रमाणात करतात; परंतु या धान्यरूपातील वस्तूंच्या व्यतिरिक्त दुसऱ्या आणखीनही वस्तू निर्माण झाल्या. त्यांत फळफळावळ व भाज्या यांचा पोषणदृष्ट्या सहायक म्हणून उपयोग होतो.

शालेय जीवनामध्ये मनुष्याच्या तीन मूलभूत गरजा अन्न, वस्त्र, निवारा आहेत असे शिकवले जायचे. आज त्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी किंवा त्याही पेक्षा अधिक खूप काही मिळवण्यासाठी मनुष्य घड्याळ्याच्या काट्याप्रमाणे वेगवान होत आहे. त्याचबरोबर पाश्चात्य संस्कृतीचा इतका प्रभाव आजच्या पिढीवर पडला आहे की रात्रिचा दिवस करून धनवान बनण्याची स्वप्न साकारू पाहत आहे. हे सर्व करताना निसर्गाशी ताळमेळ तुटत चालला आहे याची मात्र खंत वाटते.

घरात कोणाला ताप आला की आपण चटकन थर्मोमीटर तोंडात किंवा काखेत ठेवून ताप मोजतो अतिशय उपयुक्त असे हे साधन आहे. थर्मोमीटर इतिहास तसा फार जुना आहे. १५९३ मध्ये खगोलशास्त्रज्ञ गॅलिलिओ गॅलिली  याने पहिला थर्मोमीटर  तयार केला होता, त्याला त्यावेळी धर्म थर्मोस्कोप असे नाव  होते. तो फार अचूक नव्हता.  अचूक असा थर्मोमीटर १६४१ मध्ये तयार झाला.