ध्येयवेडाने झपाटलेल्या प्रत्येक मराठी माणसाने आवर्जून वाचावे असे क्रांतीकारी पुस्तक 

संगमनेरच्या पूलाची अवस्था दिवसेंदिवस खराब होत आहे. या पूलाचे आत्मवृत्त!

निर्गुण, निराकार, परब्रह्म, परमात्मा, भगवान श्रीगणेशांचा सर्वाद्य अवतार आहे, श्रीवल्लभेश अवतार. चैत्र शुद्ध द्वितीयेला होणारा हा श्रीवल्लभेश अवतार सगुण-साकार रूपातील सर्वप्रथम अवतार होय.

मुंबईहून दिल्लीमार्गे थेट पाकिस्तानच्या सरहद्दीपर्यंत जाणारी पश्चिम रेल्वेवरील ही एक अति-महत्त्वाची गाडी. दोन रात्रींचा प्रवास करत ही गाडी मुंबईहून अमृतसर शहर गाठते. सरहद्दीपर्यंत जाणारी गाडी म्हणून पूर्वी तिचं नाव 'फ्रंटियर मेल' असं होतं. पुढे अमृतसर तेथील सुवर्णमंदिरामुळे प्रसिद्धीस आल्यानंतर या गाडीला 'सुवर्णमंदिर एक्सप्रेस' असं नाव ठेवलं गेलं. आज ही गाडी त्या दोन्ही नावांनी ओळखली जाते.

ब्रिटिश राज्यकर्त्यांना मुंबईत बोटीनं उतरल्यावर दिल्ली गाठण्यासाठी मध्य रेल्वेपेक्षा पश्चिम रेल्वे मार्ग हा अधिक जवळचा होता. त्यामुळे ब्रिटिश राजवटीत ह्या गाडीचं महत्त्व बरंच होतं. व्हॉईसरॉय, ब्रिटिश सरसेनापती व इतर मान्यवर याच गाडीनं दिल्लीला जात असत. पुढे स्वातंत्र्यानंतर भारताचे राष्ट्रपती, पंतप्रधान व अनेक अतिमहत्त्वाच्या व्यक्ती राजेशाही थाटात याच गाडीनं प्रवास करीत. आजच्या घडीला ही गाडी हजारो पर्यटकांना सुवर्णमंदिराचं दर्शन घडवते.

पंजाबचे प्रवासी म्हणजे अफाट सामान, त्यांत भलेमोठाले पेटारे, ट्रंका, खेचून नेता येणाऱ्या जम्बो बॅग्ज, त्याला साजेसे खाण्याचे अनेक कप्पी डबे, घर सजविण्याच्या अनेक शोभिवंत वस्तू, पेटिंग्ज... अशा असंख्य गोष्टी डब्या-डब्यातून दिसतील. त्यातच जर लग्नाचं वहाड असेल, तर मग माहौल औरच. गव्हाळ वा गौरवर्णीय, दागिन्यांनी मढलेल्या, नटलेल्या पंजाबी ललना, त्यांच्याबरोबर दणकट, उंचपुरे, दाढी-फेटेवाले सरदारजी. गाणं बजावणं, सतत चरत राहणं, पंजाबी भाषेत चालणाऱ्या हास्याच्या व गप्पागोष्टींच्या फैरींच्या फैरी या डब्यांमधून लग्नाघराचंच वातावरण तयार करतात. पंजाबी लोक असे दिलदार, की तुम्ही सहप्रवासी म्हणून त्यांच्या डब्यात असाल तर तुम्हालाही आपल्या मौजमजेत व खाण्यापिण्यात सामील करून घेतात.

माझा वैद्यकीय महाविद्यालयातील मित्र परांजपे ह्या गाडीच्या महाप्रेमात असे. मेडिकल इंटर्नशिप करताना आम्ही पालघर स्टेशनजवळ राहत होतो. मुंबईहून निघालेली फ्रंटियर मेल रात्री साधारण ११ च्या सुमाराला पालघरजवळ तुफान वेगात येत असे. स्टेशनजवळच्या एका लेव्हल क्रॉसिंगच्या फाटकाजवळ आम्ही सर्व मित्र त्या वेळेच्या गप्पागोष्टी मारत या गाडीची प्रतीक्षा करीत असू. बहुतेक वेळा ती बरोबर वेळेत येत असे. दूरवरून प्रथम इंजिनाचा डोळे दिपविणारा उजेड दिसू लागला, की आम्हा सर्व रेल्वेप्रेमींचे चेहरे असे काही फुलत, की त्या आनंदाला तोड नसे. संपूर्ण गाडी जाईपर्यंत, अगदी गाडीच्या शेवटाला असलेला लाल दिवा दिसेनासा होईपर्यंत, मंत्रमुग्ध होऊन खिळून राहिलेले आम्ही नंतरच परतीची वाट धरत असू. अगदी आपणच अमृतसरपर्यंत प्रवास करीत आहोत अशी मनाची अवस्था असे. त्यात परांजपेचा रेल्वेटाईमटेबलचा गाढा अभ्यास! मग तेव्हा त्याची नुसती फ्रंटियर मेलवर आधारित प्रश्नमाला आजच्या 'कौन बनेगा करोडपती' या धर्तीवर सुरू होत असे. पहिल्या प्रश्नातच सर्व जण गारद होत. प्रश्न असे की, रात्री ११ वाजता किती फ्रंटियर मेल प्रवास करत असतील?

तसंच, त्यावेळी त्या कोणत्या स्टेशनजवळ असतील? कारण, एकूण जाणाऱ्या २ व येणाऱ्या २ मिळून चार गाड्यांना विचारात घ्यायचं असे. उत्तर देणं सर्वांनाच अशक्य, परंतु या महाभागाला उत्तरं बरोबर माहीत असत व त्याचा खुलासा व खात्री तो टाईमटेबल दाखवून लगेचच करून देई.

जवळजवळ १९६० सालापर्यंत या फ्रंटियर मेल गाडीला आलिशान फर्स्ट क्लासचा डबा (सलून) असे. तो डबा म्हणजे फिरता राजवाडाच होता. पुढे तो वातानुकूलित (ए.सी.) बनला. आता तर या गाडीला ६ ते ७ एअर कंडिशन्ड डबे आहेत.

आता सुवर्णमंदिर नावाने ओळखली जाणारी ही गाडी बाराही महिने सतत पूर्ण आरक्षित असते. या गाडीची मुख्य खासियत आहे, चिकन बिर्याणी आणि मडक्यातील घट्ट दही. ती खाद्यसंधी खवय्यांना खूश करते. या फ्रंटियर मेलचा प्रवास आजही सुखाचा व आनंद देणारा आहे.

-डॉ. अविनाश वैद्य

आपलं आयुष्य कसं असावं हा निर्णय घेण्याचा अधिकार प्रत्येकाला असतो. जे विद्यार्थी आई वडिलांनी पसंतीचं करीयर करू दिलं नाही म्हणून आपल्या अपयशाचे खापर त्यांच्यावर फोडतात. तसंच घरच्यांचा विरोध असतांनाही व्यसनं करतात, आपल्याच पसंतीचा जोडीदार आणतात. ह्यावरून एक गोष्ट स्पष्ट आहे की आपल्याला जेथे सोईस्कर असते तिथे आपण आपले निर्णय घेतो आणि इतर ठिकाणी आपल्या त्रासाचा किंवा अपयशाचा दोष दुसऱ्यांना देतो.

आज अश्विन वद्य एकादशीच्या या पवित्र दिवसापासून सणांचा राजा दीपोत्सव आपल्या जीवनात प्रकाशाचा मंगलमय पर्व घेऊन येत आहे. हा सण आठवडाभर चालणारा आणि मनाच्या कप्प्यात वर्षभर रेंगाळणारा आहे. दीपावलीच्या या शुभप्रसंगी, आपणा सर्वांना हृदयापासून हार्दिक शुभेच्छा!

भारतीय रेल्वेचं जाळं हे शहरं, गावं, खेडी यांना छेदत जातं. रेल्वेमार्गांच्या दुतर्फा वसाहती असतात. या वसाहतींतील रहिवाशांना दोन्ही बाजूंनी जाता-येताना रेल्वेमार्ग ओलांडावाच लागतो.

भारतात अशा लेव्हल क्रॉसिंगच्या ३२,६९४ जागा असून, त्यांतील १७,८४१ ठिकाणी रेल्वेचा कर्मचारी २४ तास हजर राहून राखण करतो; परंतु १४,८५३ क्रॉसिंगच्या जागांवर कोणीही कर्मचारी नेमलेला नसल्यामुळे मार्ग असे नेहमीच सर्वांसाठी खुले असतात.

जिथे रेल्वेचे कर्मचारी नेमलेले असतात, अशा रेल्वे लेव्हलक्रॉसिंगच्या तीन प्रकारच्या श्रेणी ठरविण्यात आल्या आहेत. त्या क्रॉसिंगच्या ठिकाणी जाणाऱ्या व येणाऱ्या रेल्वेगाड्यांचा आकडा व त्याच्या प्रमाणात तेथून जा-ये करणाऱ्या इतर वाहनांच्या संख्येवर या श्रेणी आधारित असतात.

ट्रेन व्हेईकल युनिट (टी.व्ही.यू.) हे एक परिमाण ठरविलेलं आहे. मोटार, लॉरी, बैलगाडी, टांगा हे एक युनिट, तर दोन चाकी सर्व वाहनांना अर्धा युनिट असं परिमाण धरलं जातं. या हिशोबाप्रमाणे,

श्रेणी A साठी ३० ते ५०,००० टी.व्ही. युनिट

श्रेणी B साठी २० ते ३०,००० टी.व्ही. युनिट

श्रेणी C साठी B श्रेणीखालील कोणतेही टी.व्ही. युनिट असं परिमाण धरलं जातं.

वरील तीनही श्रेणींच्या लेव्हलक्रॉसिंगची इंटरलॉकिंग ऑटोमॅटिक गेट्स गाडीच्या वेळेशी जुळवलेली असतात. त्यावर गेटमनचं नियंत्रण असतं. काही छोट्या गावांजवळील लेव्हलक्रॉसिंगगेटच्याजवळ रेल्वे कर्मचारी असतो. गेट उघडणं, बंद ठेवणं याची संपूर्ण जबाबदारी त्याच्यावर सोपवलेली असते. येथे काही वेळा या कर्मचाऱ्यांना दबावाखाली आणून किंवा पैशांची लालूच दाखवून बळजबरीने गेट उघडण्यासाठी भाग पाडलं जातं व परिणामी भीषण अपघातांना आमंत्रण दिलं जातं. दुर्दैवानं, अशी अनेक उदाहरणं घडलेली आहेत.

लेव्हलक्रॉसिंगगेटवर कोणीही जबाबदार कर्मचारी नसणं ही भारतीय रेल्वे पुढे फार मोठी बिकट समस्या आहे. त्यामुळे दिवसेंदिवस अपघातांचं प्रमाण वाढत चाललं आहे. खेड्यातील जनतेत याबाबतची जागृती व्हावी यासाठी उद्बोधनाचे कार्यक्रम सतत राबविले जाणं गरजेचं आहे. लेव्हल क्रॉसिंगजवळून गाडी नेताना शिट्टीचा अखंड वापर करावा अशा सूचना इंजिन ड्रायव्हर्सना दिलेल्या आहेत.

लेव्हलक्रॉसिंगचेदरवाजे सौरऊर्जेवर उघडण्याची सोय काही ठिकाणी करण्यात .

आली आहे. काही जागी भुयारी मार्ग केले जात आहेत. केरळमधील अलापुसा जिल्ह्यात आता एकही लेव्हल क्रॉसिंग विना कर्मचारी नाही. प्रगतीचं हे एक फार मोठं द्योतक आहे. लेव्हलक्रॉसिंगच्यागेटवरील जबाबदार रेल्वे कर्मचाऱ्यास डोळ्यांत तेल घालून मार्गावर लक्ष ठेवावं लागतं.

२०१३ साली बांद्रा-डेहराहून एक्सप्रेस या गाडीच्या तीन डब्यांना लागलेली आग ही प्रथम एका लेव्हलक्रॉसिंगवरील कर्मचाऱ्याच्याच लक्षात आली. त्यानं त्वरित जवळील स्टेशनमास्तरशी फोनवरून संपर्क साधला, लगेचच तेथून इंजिनड्रायव्हरला सूचना मिळाल्या व गाडी ताबडतोब थांबवली गेली.

लेव्हलक्रॉसिंगवरील कर्मचाऱ्याच्या सतर्कतेमुळे अतिशय मोठा अनर्थ टळला.

लेव्हलक्रॉसिंगवरचे सजग कर्मचारी, रेल्वे लेव्हलक्रॉसिंग गेट, लेव्हल क्रॉसिंग हा रेल्वे वाहतुकीतला अनन्यसाधारण महत्त्वाचा असा भाग आहे.

लेव्हलक्रॉसिंगगेटस (नवी योजना)

२०१२ ते २०१७ या ५ वर्षांच्या योजनेबाबत आज जे काम सुरू आहे, त्यानुसार ९,८०८ कर्मचारीविरहित लेव्हल क्रॉसिंग्ज बंद करून तेथे कर्मचारी व अद्ययावत यंत्रणा उभारली जाईल. या प्रत्येक लेव्हल क्रॉसिंगमागे ४.४ कोटी रुपये खर्च अपेक्षित आहे. यामुळे ४४ टक्क्यांनी अपघात कमी होण्याची शक्यता आहे.

-डॉ. अविनाश वैद्य

ह्याचा १० मीटर उंचीचा झाडीदार वृक्ष असतो.ह्याची पाने आघाड्याच्या पानांसारखी दिसणारी किंचीत गोल असतात.पानाच्या मध्य शिरेवर लांब व तीक्ष्ण काटे असतात.ह्याचे फळ पियर्सच्या सारखे दिसते व गोल,पिवळट धुरकट असून फल मज्जा विशिष्ट गंधयुक्त असते.मज्जेमध्ये कवचयुक्त काळ्या बिया असतात ह्यांना मदनफळ पिंपळी म्हणतात.

ह्याचे उपयुक्तांग फळ असून मदनफळ चवीला गोड,कडू,तुरट,तिखट असून उष्ण गुणाचे असते हे हल्के व रूक्ष असून प्रभावाने उल्टी करवते.हे अल्प मात्रेत वापरल्यास गोड चव सोडल्यास इतर गुणांनी कफनाशक आहे व उष्ण असल्याने वातनाशक आहे.पण जास्त मात्रा वापरल्यास कफपित्त शोधन करते.

चला आता आपण ह्याचे औषधी उपयोग जाणून घेऊयात:

१)मदनफळ साल वेदना व सूज कमी करते म्हणून वातव्याधीमध्ये अभ्यंगास ह्याचे तेल वापरतात.

२)कफप्रधान विकारात उल्टी करविण्यास मदनफळ उपयुक्त.

३)अल्पमात्रेत वापरल्यास कफनिस्सारक आहे म्हणून सर्दी,दमा,खोकला ह्यात मदनफळ उपयुक्त आहे.

४)मदनफळ तीक्ष्ण,उष्ण,कडू,तिखट,तुरट असून
त्वचा रोगात क्लेद व दुष्ट कफाचा नाश करते.

(सुचना: ह्या लेखातील वनस्पती वैद्यांचा सल्ला घेऊनच वापरावे )

(कृपया फोटो चुकला असल्यास सांगावे हि विनंती)

वैद्य(सौ)स्वाती हेमंत अणवेकर
आरोग्य आयुर्वेदीक क्लिनीक,
म्हापसा गोवा.
संपर्क:९९६०६९९७०४

दक्षिण भारतात शेवग्याची झाडे अधिक प्रमाणात पहायला मिळतात. साऊथ इंडियन "सांबार'मधे शेवग्याची शेंग हमखास घातलेली असते. नजीकच्या काळात आहारशास्त्रीय जगात शेवग्याला फार महत्त्व लाभले आहे. शेवग्याच्या शेंगेला "वंडर स्टीक' तर झाडाला "ट्री फॉर लाईफ' असे संबोधले जाते. कारण आहारतज्ज्ञांच्या मते शेवग्याच्या शेंगा व या झाडाची पाने हे पौष्टीकतेत अतिशय समृद्ध पातळीवर आहेत. काही तज्ज्ञांच्या मते शेवग्याच्या पाल्यामधे संत्र्याच्या सातपटीने अधिक "क' जीवनसत्त्व आहे, दुधाच्या चौपट कॅल्शियम आहे व केळ्याच्या तिप्पट पोटॅशियम आहे. दुधापेक्षा अधिक प्रथिने व गाजराहून कितीतरी पटीने अधिक बेटाकेरोटीन यात आहे. शेवग्यास "पॉवर हाउस ऑफ मिनरल्स' यासाठीच म्हटले जाते.

शेवग्याच्या शेंगेतही "क' जीवनसत्त्व, केरोटीन, कॅल्शियम व फॉस्फरस ही पोषणतत्त्वे आहेत. शेवग्याची शेंग ही गर्भवती व वाढीच्या मुलांसाठी उत्तम भाजी आहे. ती रक्‍त शुद्ध करणारी आहे तसेच ज्यांना कफाचा त्रास आहे (दमा, जुनाट खोकला) अशांनी शेवगा नियमित खावा. यकृत व प्लीहा ह्यांचे आजार असणाऱ्यांना शेवग्याचे सूप द्यावे. 100 ग्रॅम शेवग्याच्या शेंगेत निव्वळ 0.1% चरबी असून चोथ्याचे प्रमाण मात्र चांगले आहे. यामुळे अनेक लाईफस्टाईल डिसिजेस मधे (हृदयरोग, मधुमेह, उच्चरक्‍तदाब, गाऊट इ.) शेवगा पथ्यकारक ठरतो. 1 वाटी (50 ग्रॅम) शेवग्याच्या आमटीत 59 कॅलरीज, 0.8 ग्रॅम प्रोटिन्स व 2.2 ग्रॅम्स फॅट्‌स असतात. 1 वाटी सांबार मधे 87 कॅलरीज, 3.7 ग्रॅम प्रोटिन्स व 2.8 ग्रॅम फॅट्‌स असतात.

एकूणच भारतीय आहारात शेवग्याच्या शेंगेचं आपलं म्हणून एक स्थान आहे. शेवगा आहारात अगदी रोज वापरला तरी हरकत नाही, असं सांगितलं जातं. याचं मुख्य कारण आहे त्याचे औषधी गुणधर्म. शेवगा गरम, हलका, मधुर, तिखट, अग्निप्रदीपक, रुचकर, दाहकारक, वीर्यवर्धक, पित्त वरक्त प्रकोपक असून, शेवग्याची भाजी वातविकार दूर करणारी आहे. शेवग्याच्या मुळांचा रस काढून किंवा त्याच्या कढय़ात मध घालून घेतल्याने गळू बरे होतात.

शेवग्याच्या फुलात ‘प्टेरोगोस्परमीन, पाल्मिकएसिड, स्टेईक अ‍‍ॅसिड, बेटेनिक अ‍‍ॅसिड,ओलेईक अ‍‍ॅसिड हे घटक असतात. तसंच टेरिगोस्पर्मीन नावाचे प्रतिजैविक असतं. पानातील रसामध्ये जीवाणूनाशक तत्त्व असतं. खोडातून एक भु-या रंगाचा डिंक मिळतो. तसंच बियांमधून रंगरहिन तेल मिळतं. शेवग्यात मोठया प्रमाणात खनिजं आढळतात. शेवग्यापासून जीवनसत्व ‘अ’, ‘क’ आणि ‘ई’ तयार करतात. पाणी शुद्धीकरणात शेवग्याच्या बियांचा वापर होतो.

ही यादी खूप मोठी आहे. शेवग्याच्या पानांचा रस प्यायल्याने उचकी थांबते व धाप लागणं कमी होते. शेवग्याच्या पानांच्या रसात चमचाभर साखर घेऊन तो तीन दिवस प्यायल्याने वायूने आलेला गोळा नाहीसा होतो. शेवग्याच्या पानांच्या रसाने डोकं चोळलं असता डोक्यातील कोंडा निघून जातो. मस्तकशूळ झाला असल्यास शेवग्याच्या पानांच्या रसात मिरे वाटून त्याचा लेप लावावा. पोट फुगलं असल्यास शेवग्याच्या पानांच्या रसाचा काढा तयार करून त्यात हिंग व सुंठ घालून तो प्यावा.

शेवग्याच्या पानांच्या रसाचा काढा करून त्यात मिरे, संधव व पिंपळीचं चूर्ण घालून प्यायल्याने प्लिहोदर बरा होतो.

वायूचा प्रकोप होऊन शरीरात कुठंही दुखत असल्यास शेवग्याच्या काढय़ात सुंठ व हिंग घालून प्यायल्याने वेदना थांबते. शेवग्याच्या पानांच्या रसात मध घालून डोळ्यांत घातल्याने डोळे दुखणं थांबतं. मस्तकात वेदना होत असल्यास शेवग्याचा डिंक दुधात वाटावा आणि त्याचा लेप मस्तकावर लावावा. त्यामुळे वेदना कमी होतात. मिरपूड व शेवगा बारीक कुटून एकत्र करून हुंगल्यास शिंका येऊन डोकेदुखी दूर होते. गर्भवतीने आहारात शेवग्याच्या भाजीचा वापर केल्यास गर्भाची वाढ चांगली होते. शेवग्याच्या शेंगांची भाजी खाल्ल्याने भूक लागते, तोंडाला चव येते. शेवग्याच्या शेंगांचा जेवणात वापर होत असल्याने त्यांना बाजारात मोठय़ा प्रमाणात मागणी असते. शेवग्याने अनेक औषधी गुण पाहता त्यांना पौष्टिक कॅप्सुलच म्हणायला हवी.

आरोग्यम् धनसंपदा

२६ मार्च १९६३ या दिवशी मंदारमाला नाटकाचा पहिला प्रयोग झाला. जय शंकरा गंगाधरा, जयोस्तुते उषा देवते… हरी मेरो जीवन प्राण आधार… अशा “मंदारमाला‘ या नाटकातील गाण्यांनी मराठी रसिकांच्या मनाला भुरळ घातली होती. त्या काळी मंदारमाला हे नाटक तुफान गाजले होते. संगीतभूषण रामभाऊ मराठे, प्रसाद रावकर, ज्योत्स्ना मोहिले, विनोदमूर्ती शंकर घाणेकर, पंढरीनाथ बेर्डे अशा दिग्गजांच्या गायन व अभिनयाने हे नाटक गाजले; त्याचे शेकडो प्रयोग झाले. त्या वेळी नाटकाचे दिग्दर्शन सुप्रसिद्ध अभिनेत्री सुधा करमरकर यांनी केले होते; तर संगीत दिग्दर्शन रामभाऊ मराठे यांचे होते.