भारताचा जगविख्यात फलंदाज (सलामीवीर) सुनील मनोहर गावस्कर यांनी तीस वर्षांपूर्वी पाकिस्तान विरुद्ध खेळतांना आजच्या दिवशी म्हणजेच "०७ मार्च १९८७"रोजी अहमदाबाद येथील सरदार वल्लभभाई पटेल स्टेडियमवर आपल्या कसोटी क्रिकेट करकिर्दीतील १०००० (दहा हजार) धावा पूर्ण केल्या.

अशी अजोड कामगिरी करणारा सुनील गावस्कर हा क्रिकेट विश्वातील पहिला महान फलंदाज ठरला.

पाकिस्तान विरुद्धच्या या सामन्यात सुनील छप्पन धावांवर खेळत असतांना 'एजाज फकी' च्या गोलंदाजीवर स्लीप मधे बॉल ढकलुन एक धाव काढली आणि समोर(नॉनस्ट्राइकरएंड वर) उभ्या असलेल्या किरण मोरेनी धावत जाउन सुनीलचं अभिनंदन केलं. एक क्षण सुनीलला समजलच नाही की आपलं शतक झालं नाही तरी हा इतका खुश का झाला आहे. पण किरणनी जेव्हा सांगितलं की तुम्ही दहा हजार धावा पूर्ण केल्या आहेत तेव्हा मात्र सुनील आपला आनंद लपवु शकला नाही. संपूर्ण भारतात आनंदाचं उधाण आलं. कारण साऱ्या भारतीयांचं स्वप्न सुनीलनी प्रत्यक्षात उतरवलं होतं. अनेक ठिकाणी पेढे/मिठाई वाटुन लोकांनी आपल्या भावनांना मोकळी वाट करुन दिली, जणु काही स्वत:च्याच घरात काही खास घडलं होतं. याला कारण सुनील गावस्कर - तो होताच मुळी सर्वांचा लाडका.

सुनीलच्या या दैदीप्यमान कामगिरीमुळे भारताचा क्रिकेट जगतात दबदबा निर्माण झाला. भारतीय क्रिकेट आणि खेळाडु याबद्दल क्रिकेट खेळणाऱ्या देशातील रसिक आदराने पाहु लागले कारण सुनीलनी आपल्या थक्क करणाऱ्या कामगिरीमुळे भारतीय क्रिकेट एका वेगळ्याच उंचीवर नेउन ठेवलं होतं.

अशा या महान फलंदाजाचं आपण सारे मिळून कौतुक करुया!!!

• मोरे यांच्या लेखातील कांहीं statements च्या योग्यायोग्यतेची चर्चा केल्यानंतर, त्या लेखावरील प्रतिक्रियांचा विचार करणेंही आवश्यक आहे. (लोकसत्ता दि. १३ मे, लोकमानस ; १४ मे चा विशेष लेख ; व २० मे आणि २१ मे च्या लोकसत्तामधील प्रतिक्रिया).

भाग – (२) – (अ)

• निखील जोशी, बंगळूरु यांच्या प्रतिक्रियेबद्दल :
• तमिळनाडु , व आधीचा-काळ :

निखिल जोशी यांनी जुन्या (इ.स. १००० पर्यंतच्या) काळापूर्वीच्या परिस्थितीबद्दल प्रश्न उपस्थित केलेला आहे. त्यासंबंधी आपण पाहूं या. अन्य संदर्भांमधून माहिती उपलब्ध असली , तरी आत्तां मी हेतुत: मुख्यत्वें, के. ए. नीलकंठ शास्त्री या दाक्षिणात्य गृहस्थांच्या ‘ The Illustrated History of South India’ या ग्रंथाचा संदर्भ घेऊन माहिती मांडत आहे.

• दाक्षिणात्य संस्कृतीत अगस्त्य मुनींचें फार महत्व आहे. ऋग्वेदातही अगस्त्य यांचा उल्लेख आहे ; त्यांच्या ऋचा ऋग्वेदामध्ये आहेत. अगस्त्य विंध्य ओलांडून दक्षिणेला आले व तिकडेंच स्थायिक झाले. त्यांचा आश्रम ‘मलय’ पर्वतावर होता, अशी आख्यायिका आहे ( जो सह्याद्रीचा दक्षिणेचा भाग आहे).

- दाक्षिणात्य परंपरेप्रमाणें, अगस्त्य यांना Father of Tamil मानलें जातें. (आपण याचा अर्थ असा तरी नक्कीच घेऊं शकतो की, अगस्त्य यांनी तमिळच्या बाबतीत कांहींतरी महत्वपूर्ण कार्य केलें आहे. काय, तें आपण पुढे पहाणारच आहोत). ‘मणिमेखलई’ या इ.स. च्या सुरुवातीच्या काळच्या पुरातन ग्रंथाच्या लेखकाला अगस्त्य माहीत आहे.

- तोळकप्पयन यानें इ.स.च्या सुरुवातीच्या काळात तमिळ भाषेच्या व्याकरणावर ग्रंथ लिहिला आहे. तो अगस्त्य यांचा शिष्य होता, अशी मान्यता आहे.

- तमिळ व्याकरणाचा सर्व base म्हणजे ‘ऐन्द्र‘ व्याकरण. ऐंद्र हा शब्द ‘इंद्र’पासून निधालेला आहे, हें स्पष्ट आहे. इंद्र ही वैदिक देवता आहे, हें आपल्याला माहीत आहे. इंद्र नांवाचे एक ऋषिही होते. तैतिरीय संहिता सांगते की, इंद्र ऋषि हे प्रथम वैयाकरण होत.

तमिळमध्ये प्रचलित असलेलें मूळ व्याकरण, ऐन्द्र व्याकरणावरच आधारित आहे, असें म्हणतात. (मूळ ऐन्द्र व्याकरणाचा ग्रंथ आतां उपलब्ध नाहीं, त्यामुळे त्याबद्दल अधिक कांहीं सांगतां येत नाहीं ) .

- अगस्त्य यांच्या ग्रंथाचें नांव आहे ‘अगत्तीयम्’ ( हा ग्रंथ बहुधा आतां उपलब्ध नाहीं). तमिळमधील ‘संगम’ साहित्याच्या व्याकरणाच्या संदर्भात या ग्रंथाचा संबंध येतो, व या ग्रंथाचा उल्लेखही संगम साहित्यात येतो.

- जसा ‘प्रथम-संगम’ साहित्याशी अगत्तीयम् चा संबंध आहे, तसाच ‘द्वितीय-संगम’ च्या संदर्भात तोळकप्पियम चा संबंध येतो. संगम साहित्याचा काळ इ.स. ची पहली तीन-चार शतकें असा आहे.

- संगम साहित्यात संस्कृत शब्द येतात, व त्यांच्यासाठी तमिळमध्ये विशेष अक्षरें आहेत. ती अक्षरें फक्त संस्कृत शब्दांसाठीच वापरली जातात, इतर तमिळ शब्दांसाठी नाहीं.

• चेर ( Chera) वंशाचा प्रथम राजा (काळ इ.स. १३०) यानें कुरुक्षेत्रावरील युद्धात, दोन्ही बाजूंच्या सैनिकांसाठी भरपूर अन्नधान्य पुरवलें होतें अशी आख्यायिका आहे. श्री. नीलकंठ शास्त्री म्हणतात की, कदाचित तसें त्याच्या पूर्वजानें केलें असेल.

तें काय असेल तें असो, पण ज्या अर्थी अशा प्रकारची आख्यायिका आहे, त्या अर्थी त्या पुरातन काळींही महाभारत हें, दक्षिण-भारताला चांगलेंच माहीत होतें.

• पांड्य राजांची राजधानी ‘मदुरा’ ही होती. मदुरा हा शब्द ‘मथुरा’ यावरूनच बनलेला आहे, असें नीलकंठ शास्त्री सांगतात . ( टीप : आपल्याला दिसून येईल की, ‘मदुरा’ हा मथुरा या शब्दाचा दाक्षिणात्य उच्चार आहे ). नीलकंठ शास्त्री हेंही सांगतात की, मथुरा नांवाचें नगर सिलोन (श्रीलंका) तसेंच जावाजवळही होतें.

ज्या अर्थीं मथुरा हें नांव दक्षिणेत आलें, त्या अर्थी ‘हरिवंश’ हा संस्कृत ग्रंथ, (जो महाभारताचें ‘खिल’, एक परिशिष्ट, एक additional भाग आहे) , दक्षिणेत चांगलाच माहीत असला पाहिजें.

• इ.स. १००० च्या सुमारास तमिळनाडुमध्ये उत्तरेकडून कांहीं कुटुंबें आणण्यात आली. त्यांचे वंशज अय्यर व अय्यंगार आहेत, ही गोष्ट मला त्यांच्यापैकीच एकानें सांगितलेली आहे.

हा सांस्कृतिक समन्वयच नाहीं काय ?

• डॉ. एस्. कल्याणरामन् हे चेन्नईस्थित विद्वान , ( त्यांच्या ‘सरस्वती’ नदीसंबंधीच्या पुस्तकामध्ये ), पी. एस्. एस्. शास्त्री यांच्या तमिळवरील ग्रंथाचा संदर्भ देऊन काय म्हणतात, तें पहा : ‘It would be clear … that during the Sangam Age there had already been intensive infusion of vedic culture in South India’.
• जैन साहित्यिकांनी आधी साहित्य अर्धमागधीमध्ये निर्माण केलें, व मग महाराष्ट्रीमध्ये. लोकभाषांमधून त्यांना लोकांशी संवाद साधायचा होता हें उघड आहे. म्हणून त्यांनी, ज्या भागात ते प्रसार-प्रचार करत होते, तेथील लोकभाषा वापरली. जेव्हां त्यांना दक्षिण भारतात प्रचार करायचा होता, तेव्हां त्यांनी कन्नडमध्ये रचना केल्या. परंतु, इतर भागांशी समन्वय साधण्यासाठी त्यांनी संस्कृतमध्ये रचना केल्या. ही गोष्ट इ.स. १०५० पासून ते १५५० पर्यंत झालेली दिसते. (एक संदर्भ : Essays on Mahabharata, Edited by Arvind Sharma). याचें कारण स्पष्ट आहे की, त्या भूभागातील लोकांना अर्धमागधी किंवा महाराष्ट्री भाषा उमगली नसती. म्हणून त्यांनी, कन्नडमध्ये ,तसेच संपर्क-भाषा (Link Language) अशी असलेल्या संस्कृतमध्ये रचना केल्या.
• आपण जर संस्कृत कवि व नाटककार पाहिले तर, त्यांतील कांहीं महत्वाचे कवी दक्षिण भारतातील आहेत.

- भारविचा उल्लेख चालुक्यांच्या inscriptions मध्ये कालिदासाबरोबर येतो. हा उल्लेख इ.स. ६३२ च्या कर्नाटकातील ऐहोळे येथील शिलालेखात आहे. दंडीनेंही भारविचा उल्लेख केला आहे. भारविचें किरीतार्जुनीय , याला आधार महाभारत आहे.

- दंडीचा संबंध पल्लवांशी होता. त्याचें दशकुमारचरित व अन्य ग्रंथ प्रसिद्ध आहेत.

- भास याचा उल्लेख कालिदासानेंही केलेला आहे, यावरून तो कालिदास-पूर्वकालीन आहे. त्याचें सर्व साहित्य दक्षिण भारतात सापडलें आहे, यावरून तो दाक्षिणात्य होता, असें म्हणायला हरकत नाहीं. असें माझ्या वाचनात आलेलें आहे की भास हा केरळ भागातील होता. भासाची रामायण व महाभारत यांवर आधारित नाटकें आहेत.

• तत्वज्ञानाच्या क्षेत्रातील, शंकराचार्य हे केरळ भागातील नंबुद्री होते. रामानुजाचार्य हे तमिळ भागातील होते. मध्वाचार्य हे कर्नाटक भागातील होते. वल्लभाचार्य हे तेलंगण भागातील होते. या सर्वांच्या रचना संस्कृतमध्ये आहेत.
• रामायण व महाभारत हे ग्रंथ, मध्ययुगात प्रादेशिक भाषांमध्येही लिहिले गेलेले आहेत. कोणी अशी शंका घेऊं शकतो की, याचा संस्कृतशी काय संबंध आहे ? पण एक गोष्ट ध्यानात घ्यायला हवी की, त्या-त्या कवींनी संस्कृत काव्य वाचलेले होते, व तें ज्ञात असल्यामुळे ते प्रादेशिक भाषेत रचना करूं शकले. उदा. एकनाथांचें भावार्थ रामायण, तुलसीदासांचें रामचरितमानस. असेंच तमिळमध्ये कंबन रामायण आहे. तेलगूमध्येही असेच आहे. उदा. नान्नपा चें महाभारत.
• सिंधीमध्येही महाभारताची पुरातन प्रत आहे.
• भांडारकर इनस्टिट्यूट नें महाभारताची चिकित्सक आवृत्ती सिद्ध करतांना अशा प्रादेशिक प्रती वापरलेल्या आहेत, अगदी जावा प्रतही. त्यांनी महाभारताची दक्षिणेतील ‘कुंभकोणम प्रत’ही वापरलेली आहे.
• मुख्य म्हणजे श्रीलंका (सिलोन) , जावा, बाली, ब्रह्मदेश (म्यानमार) , इंडिनेशिया, मलाया (मलेशिया), कांपुचिया वगैरे देशांमध्ये रामायण-महाभारताची परंपरा आहे, व त्या-त्या देशांतील भाषांमध्ये ती लिहिली गेलेली आहेत. सगळीकडेच बौद्धांकडून ही परंपरा पोचलेली नाहीं. (त्यातून, बौद्ध साहित्यात रामायण-महाभारत यांचा उल्लेख limited च आहे). ‘अँकोर वॅट’ चा राजा सूर्यवर्मन् हा हिंदू होता. म्हणजेच, संस्कृतमार्फतही/च ही संस्कृती तिकडे पोचलेली आहे.
• श्रेष्ठ विचारवंत नरहर कुरुंदकर यांनी एक महत्वाच्या बाबीचा उल्लेख केलेला आहे. ती गोष्ट अशी : आपला असा अपसमज असतो की संस्कृत साहित्य देवनागरीतच लिहिलेले असेल. पण तसें नाहीं. वेगवेगळ्या प्रदेशातील प्रादेशिक लिप्या दीर्घ काळपर्यंत संस्कृत भाषेचें वाहन ठरलेल्या आहेत. शेकडो शिलालेख संस्कृत भाषेत पण प्रादेशिक लिप्यांमध्ये कोरलेले सर्रास आढळतात. तसेंच, त्या-त्या प्रदेशात प्रादेशिक लिप्यांमधून देवनागरीत व देवनागरीतून प्रादेशिक लिप्यांमध्ये लिप्यंतरही झालेलें आहे.

यावरून आपल्याला संस्कृत व संस्कृती ही वेगवेगळ्या भारतीय भागात, तेथील प्रादेशिक लोकांशी कशी संबंधित होती, कशी मिसळत होती, हें कळेल.

• निखिल जोशी यांनी इ.स. १००० च्या कालमर्यादेचा उल्लेख केला आहे. ( त्याच्याच आगेमागे विक्रम संवत् आनी सालिवाहन शक यांचेंही एक सहस्त्रक पूर्ण झालें ) . पण अशी कालमर्यादा ही एक कृत्रिम ‘लक्ष्मणरेषा’ आहे. त्यावेळी कांहीतरी आगळेवेगळें महत्वपूर्ण झालें असलें, तर गोष्ट वेगळी. (जसें की पुरातन- काळातील कुरुक्षेत्रावरील युद्ध. किंवा नंतरच्या काळातील, महमूद गझनवीचें लुटीसाठी हल्ले, अथवा महंमद घोरीचें आक्रमण, आणि त्या घटनाही इ.स.१००० च्या नंतर एकदोन शतकामधलल्या आहेत ) . विशेषकरून, संस्कृतच्या संदर्भात, किमान , इ. स. च्या सुरुवातीपासून ते अठरावें शतक , या संपूर्ण-कालखंडात काय झाले, हें आपण पहायला हवें. खासकरून, दक्षिण-भारताच्या संदर्भात तर , इ.स १००० अशी ‘लक्ष्मणरेषा’ मानायचें कारणच नाहीं.

मात्र, वर उल्लेखलेल्या अनेक उदाहरणांवरून, संस्कृत-भाषा व संस्कृती यांचा दक्षिण- भारताशी यांचा स्पष्ट संबंध दिसतो.

• ‘मॅक्सम्युलर चें मत तमिळ भाषेच्या इतिहासतज्ञांकडून तपासून घ्यावे’ (इति निखिल जोशी) :

- मॅक्सम्युलरला त्याचा रिसर्च करण्यासाठी इंग्लंडमधून ग्रँट मिळाली होती. मॅक्सम्युलरनें त्याच्या पत्नीला लिहिलेल्या पत्रात स्पष्ट केलेलें आहे की, त्याला भारतात ख्रिश्चन धर्माचा प्रसार व्हायला हवा होता. तेव्हां, आज मॅक्सम्युलरचचें मत सर्वांनींच तपासून घेतलेलें बरें.

( मात्र, हेंही नमूद करायाल हवें की, त्याची कांहींकांही मतें योग्यही आहेत. )

- हडप्पा व मोहेनजोदारो या स्थळांचें उत्खनन होऊन सिंधु संस्कृतीची माहिती जेव्हां पुढे आली, तेव्हां पाश्चिमात्य विद्वांनांनी ‘आर्य आक्रमणा’चा व ‘आर्य-द्रविड’ हा सिद्धांत पुढे आणला , व त्यामुळे, उत्तर भारतीयांबद्दल (ते ‘आर्य’आहेत असें मानून) दक्षिण-भारतीय, म्हणजे खास करून तमिळभाषियांच्या मनांत दुरावा निर्माण झाला, ही वस्तुस्थिती विसरून चालणार नाहीं. तेव्हां तमिळभाषी विद्वान दुसरें काय सांगणार ? [ आजही, सिंधु-सरस्वती संस्कृतीची भाषा संस्कृत की तमिळ , यावर ( ‘साधार’ decipherment वरून) वाद सुरूं आहे ] .

- पण, आपण वर पाहिलें आहे , त्याप्रमाणें, उत्खननात सापडलेल्या पुरातनकालीन-हाडांच्या जेनेटिकल अभ्यासावरून हें स्पष्ट झालेलें आहे की, भारतात, आर्य किंवा द्रविड असे भिन्न वंश नव्हतेच. आपण हेंही पाहिलें आहे की, दक्षिण भारत, व त्यातील तमिळ प्रदेश , यांचा पुरातन काळीं व मध्य-काळातही संबंध संस्कृत व संस्कृत-संस्कृती यांच्याशी होता.

- पण , अनैतिहासिक ‘आर्य-द्रविड divide’ सिद्धांतामुळे निर्माण झालेले undue biases जायला वेळ लागेलच.

- सुभाष स. नाईक. Subhash S. Naik
सांताक्रुझ (प), मुंबई. Santacruz (W), Mumbai.
Ph-Res-(022)-26105365. M – 9869002126
eMail : vistainfin@yahoo.co.in
Website : www.subhashsnaik.com / www.snehalatanaik.com

(पुढे चालू )

अश्रफउलच्या दोन जन्मतारखा सांगितल्या जातात पण कोणत्याही तारखेने तो मुश्ताक मोहम्मदच्या १७ वर्षे ८२ दिवस या वयापेक्षा सरसच ठरतो. १९६०-६१ च्या हंगामात पाकिस्तानच्या मुश्ताक मोहम्मदने भारताविरुद्ध शतक केले होते. सुमारे ४० वर्षे मुश्ताकचा विक्रम टिकला.

पांढरा ब्रेड वाईट आणि ब्राऊन ब्रेड चांगला ही आपली नेहमीची अंधश्रद्धा.

दहशतवाद्यांचे अड्डे नष्ट करण्यासाठी जोरदार मोहिम न राबवल्यास अमेरिका आपले भूदल पाकिस्तानमध्ये आणेल हा अमेरिकेचा इशारा, काश्मिरमध्ये सार्वमत घेण्याची पाकिस्तानने युनोत केलेली मागणी आणि जनरल मुशर्रफ यांची नव्या पक्षाची घोषणा या घडामोडींमुळे पाकिस्तानमधील प्रश्नांचा गुंता सुटण्याऐवजी वाढण्याचीच चिन्हे आहेत. अशा स्थितीत भारताने आपल्या भूमिकेवर ठाम रहाणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

काऊंटी फेअर्स

सन १८०० च्या सुमारास शेतकी जत्रांमधून खेडयापाडयातील लोकांना नवीन शेतकी तंत्रज्ञान, साधनं, पिकांच्या आणि जनावरांच्या जाती – उपजाती बघण्याची संधी मिळायची. १९ व्या शतकात, या जत्रांमधे इतर शैक्षणिक, स्पर्धात्मक, सामाजिक तसंच करमणुकीच्या गोष्टींचा समावेश होत गेला. त्या नंतर केवळ काही पिढयांमध्ये, जिल्हा आणि राज्य स्तरावरच्या शेतकी जत्रा, ही पूर्णांशाने एक अमेरिकन पध्दत / रीतिरिवाज (tradition) बनून गेली.

सुरवातीला या जत्रा केवळ काही सधन लोक भरवायचे. १८०७ साली मॅसेच्युसेट्स राज्यातल्या वॅटसन नावाच्या एका गृहस्थाने याची सुरुवात केली. त्याने सुरुवात केली ती मेंढयांची लोकर भादरायचे प्रदर्शन भरवून. १८१० साला पर्यंत हे प्रदर्शन म्हणजे फक्त मेंढया भादरायचे प्रदर्शन न राहता, त्याला एका छोटया जत्रेचे रूप आले होते. त्यात तीन, चार हजार जनावरांच्या प्रदर्शनाबरोबरच स्थानिक कलाकारांचे कार्यक्रम, इतर ग्रामीण उद्योजकांच्या वस्तूंचे प्रदर्शन, वगैरे गोष्टींचा समावेश झाला होता. वॅटसनने मोठ्या हुषारीने, स्त्रियांना देखील प्रदर्शनात गोडी निर्माण व्हावी म्हणून घरगुती कलाकुसरीच्या वस्तु, खाद्य पदार्थ वगैरे गोष्टींचा समावेश केला होता. आणि या सर्वांवर कळस म्हणजे या जत्रेचाच एक भाग म्हणून वार्षिक नाचगाण्याचा कार्यक्रम देखील ठेवला होता.

जसजशी वॅटसनच्या या जत्रेची बातमी पसरू लागली तसतशा जागोजागच्या शेतकरी सोसायटया देखील अशाच स्वरूपाच्या जत्रा आयोजित करण्यासाठी पुढे सरसावल्या. साधारण १८३० सालापर्यंत या ठिकठिकाणच्या जत्रांना तेथील स्थानिक धनिकांच्या पैशाशिवाय आर्थिक पाठबळ फारसे नव्हते. त्यामुळे बर्‍याचदा त्यांना आर्थिक चणचण जाणवायची. परंतु १८४० च्या सुमारास विविध राज्यांच्या विधानसभांनी शेतकी boards ची स्थापना केली आणि शेती संस्थांना पैसे पुरवायला सुरुवात केली. याचा परिणाम म्हणून शेती जत्रा अधिक मोठया, वैविध्यपूर्ण आणि सुनियोजित होऊ लागल्या. १८४१ साली न्यूयॉर्क राज्यातील अशी पहिली जत्रा सिरॅक्युस या गावी भरली आणि तिला जवळजवळ १५००० लोकांचा प्रतिसाद लाभला.

लवकरच या जत्रा म्हणजे सार्‍या देशभर एक मोठंच आकर्षण ठरल्या. लोक या जत्रांची मोठया आतुरतेने वाट बघू लागले. अनेक शेतकरी कुटुंबं, जवळजवळ महिनाभर आधीपासून आपल्या कामाचे आयोजन करून, जत्रेसाठी काही दिवस मोकळे राहतील अशी तजवीज करू लागली. या जत्रा म्हणजे त्यांच्या दृष्टीने रोजच्या धबडग्यातून मोकळं होण्याचं आणि करमणुकीचं एकमेव साधन होतं. अनेक ग्रामीण लोकांसाठी या जत्रा म्हणजे विजेचे दिवे, कपडे धुण्याचं मशिन वगैरे आधुनिक गोष्टी प्रथमच बघण्याची संधी असायची.

यादवी युद्धाच्या वेळी, मीडवेस्ट मध्ये, लष्कराने या जत्रेच्या मैदानांचा उपयोग, लष्करी कवायती करण्यासाठी करायला सुरुवात केली. त्यामुळे अनेक ठिकाणच्या जत्रा बंद पडल्या किंवा त्यांना इतरत्र जागा शोधायला लागल्या. यादवी युद्ध संपल्यानंतर पुनश्च जत्रांची लोकप्रियता उसळून आली. बहुतेक सार्या राज्यांनी भरपूर पैशाची मदत केल्यामुळे, अनेक ठिकाणी या जत्रांना कायम स्वरूपाचे बांधकाम करता आले. १८७० नंतर, राजकीय भाषणे, विविध खेळ, करमणुकीचे प्रयोग आणि खाद्यपदार्थांची चंगळ हे या जत्रांचे एक कायम अंग होऊन गेले.

म्युनिक ते रोम असा पुढचा लांब पल्याचा १६ तासांचा प्रवास होता. गाडीला इटालियन डबे. जर्मन रेल्वेच्या मानाने यथातथाच. प्रत्येक डब्यात प्रचंड गर्दी, गडबड, गोंधळ. स्वच्छतेच्या बाबतीत आपलेच भाऊ. जागोजागी कागदाचे कपटे पडलेले होते. बरेचसे इटालियन प्रवासी डब्यात होते. त्यांच्याकडे पाहून पुस्तकामध्ये वाचल्याप्रमाणे त्यांच्यावर भरवसा न ठेवणं इष्ट असं खात्रीनं वाटत होतं. त्यामुळे पाकीट व पासपोर्ट जपण्याकडे जास्त लक्ष द्यावं लागत होतं. बरोबर एक अमेरिकन प्रवासी युरेलने संपूर्ण इटली फिरण्यासाठी आला होता. तो अमेरिकन रेल्वेवरील इंजिन ड्रायव्हर होता आणि फुशारक्या मारण्यात तो एकदम वस्ताद दिसला. 'इटालियन कसे मूर्ख आहेत, मी त्यांना पासबाबत गंडवून १५ दिवस जास्त प्रवास कसा पदरात पाडून घेतला, हे कौतुक त्याचं त्याच्याचकडून ऐकल्यानंतर मनात म्हटलं, 'इटालियन परवडतील, पण तू तर त्यांच्याहून वस्ताद निघाला आहेस!'

संध्याकाळचे सहा वाजले होते व गाडी अतिशय वेगाने एका बोगद्यातून जाऊ लागली. कानांत घुमणाऱ्या गाडीच्या विशिष्ट आवाजाची लय थांबतच नव्हती. जवळपास २० मिनिटं बोगद्यातून चाललेला प्रवास संपतच नव्हता. तेव्हा आमचं युरेल बायबल म्हणजे टाईम टेबल काढलं. त्यावरून कळलं ते असं, की तो युरोप रेल मार्गावरील सर्वांत लांबीचा बोगदा. आता स्वित्झर्लंड ओलांडून आम्ही थेट उत्तर-इटलीत प्रवेश केला होता. रात्री गाडीचे डबे अगदी आपल्याकडील डब्यांप्रमाणे हलत होते. प्रवाशांची ये-जा चालू होती. रोम येण्याच्या आधीचा अर्धा तास म्हणजे जणू कल्याण-मुंबई रेल्वेमार्गावरून जात असल्यासारखं वाटत होतं. रेल्वेमार्गाच्या दोन्ही बाजूस दाटीदाटीने बांधलेली मजली-दोन मजली जुनाट घरं, कचऱ्याचे ढीग, गॅलरीत वाळत घातलेल्या कपड्यांच्या रांगा. हे सर्व पार करत रोम (रोमा) स्टेशनात प्रवेश केला. या स्टेशनची भव्यता मात्र डोळ्यांत भरणारी आहे. अनेक फ्लॅटफॉर्मूस, जाणाऱ्या व येणाऱ्या लांब पल्ल्याच्या अनेक गाड्या, खचाखच गर्दी, मध्यात मार्बल टाईल्सच्या फरशा असलेला भव्य हॉल, अनेक चौकशीखिडक्यांवर शहराची माहिती देणाऱ्या चुणचुणीत मुली, असा सगळा माहौल होता. त्या मुलींनी आमच्या खिशाला परवडेल अशी राहण्याची जागा मिळवून दिली.

युरोपमधील प्रत्येक मोठ्या स्टेशनवर चलन बदलून देण्यासाठी खास जागा असतात. जिथे जाऊ त्याप्रमाणे आपल्याजवळील डॉलर वा पौंड बदलून त्या देशाचं चलन घ्यावं लागे. एकूणच, गणिताच्या मदतीने गुणाकार, वगैरे करून पुन्हा चलन ओळखून भरभर हाताळण्यास वेळ लागत असे. इटालियन चलन लिरेच्या १००० पासून ते १ लाख लिरेपर्यंतच्या नोटा या सर्व अतिशट जुनाट होत्या. त्यात भामटेपणा भरपूर. बाहेर पडताना तारेवरची कसरतच होती. त्यात हे सर्व चलन त्याच देशात संपवावं लागतं, कारण त्याला दुसऱ्या देशात निव्वळ कागदाची किंमत.

स्टेशनबाहेरचा भव्य चौक सामानासकट पार करताना कौशल्य पणाला लावावं लागत होतं. चोहोबाजूंनी मोटारींचे ताफेच अंगावर आल्यासारखे वाटत होते. घामाच्या धारा लागलेल्या, हॉटेलमध्ये पंखाही नव्हता. हुश्श करत तसेच स्थानापन्न झालो. ट्रेनमधलं खाणं इतकं टाकाऊ दर्जाचं होतं, की ते वाटेत अक्षरशः टाकून दिलं. पोटात कावळे कोकलत होते. पिझ्झाहटचं छोटं दुकान दिसलं आणि तत्काळ प्रवेश केला. इटलीत आल्यावर आम्हाला पाहायचा होता पिसाचा झुलता मनोरा. 'रोमा'हून पिसाचा झुलता मनोरा गाठण्याकरता पूर्ण वातानुकूलित गाडी होती. आम्ही स्टेशनवर पोहोचलो, तो गाडी प्रवाशांनी खचाखच भरलेली. शेवटी, खिडकीच्या खाली सामान ठेवलं व त्यावर बैठक मारली. खिडकी मात्र लांबच लांब. त्यांची उत्तम काच. संपूर्ण प्रवास समुद्राच्या कडेकडेने. काही वेळा लाटा अगदी रुळांना भिडत होत्या. या एकमेव प्रवासात तिकीट तपासनीस आलाच नव्हता, नाहीतर आतापर्यंतच्या युरोप प्रवासात रेल-पास व पासपोर्ट अनेक वेळा दाखवावा लागला होता.

पिसा ते व्हेनिस हा प्रवास फ्लॉरेन्समार्गे होता. वाटेतील बेलॅगोना स्टेशनावर अतिरेक्यांनी स्फोट घडविल्याने गाड्यांचा प्रचंड गोंधळ उडाला होता. स्टेशनात प्रवाशांचे लोंढेच्या लोंढे वाहत होते. मरणाचा उकाडा होता, त्यातच पंख्यांची वानवा होती. व्हेनिसला पोहोचेपर्यंत रात्रच झाली. चांगले ६ ते ७ तास उशिरा पोचलो. व्हेनिस हे कालव्यांचे शहर. स्टेशन येण्याच्या आधी १० मिनिटं रेल्वेमार्गाच्या दोन्ही बाजूंनी पसरलेला शांत समुद्र. स्टेशन छोटेसं पण सुबक.बाहेर पडतो तो कालव्यांचं जाळं, त्यांमधून जाणाऱ्या गंडोला (Gondola) बोटी. तिथे बाकी दुसरी कोणतीच वाहनं नव्हती.

व्हेनिस स्टेशनवर मी व माझे दोघे मित्र अशी आमची एकत्रित केलेल्या प्रवासाची सांगता होणार होती. मी एकटाच पुढे तीन गाड्या बदलून १८ तासांचा प्रवास करून थेट जर्मनीतील मॅनहाईमपर्यंत जाणार होतो. आम्ही तिघेही भावनिक झालो होतो. गेले ६ महिने सतत आम्ही ज्या प्रवासाचं स्वप्न पाहत होतो, जे विचार, ज्या योजना मनात घोळवत होतो, त्याची अखेरी आज सांगता झाली.

यापुढचा माझा एकट्याचा व्हेनिस ते व्हेरेनोआ असा ३ तासांचा प्रवासही मस्त झाला. रात्री ९ च्या सुमारास मला व्हेरेनोआ स्टेशनवर उतरायचं होतं. स्टेशन निर्मनुष्य. मिणमिणते दिवे. मला तर अगदी भिवपुरी रोड स्टेशनची आठवण झाली. काळोख्या रात्री एका बाकड्यावर मी एकटाच पुढील येणाऱ्या गाडीची वाट पाहत होतो. सुरुवातीला एकांताची भीती वाटत होती. मग हळूहळू गेल्या महिन्याभरातील आठवणींमध्ये रममाण झालो. मध्यरात्री १ वाजता म्युनिकला जाणाऱ्या गाडीचं आगमन झालं. अंधारातच २ मिनिटांत योग्य तो डबा शोधत एकदाची बसण्यापुरती जागा मिळाली. डब्यातील इतर सर्व प्रवासी गाढ झोपी गेलेले. परत एकदा पासपोर्ट व रेल पास तपासण्याचे सोपस्कार झाले.

सकाळी ८ वाजता म्युनिक स्टेशन आलं. आता हे स्टेशन माझ्यासाठी सरावाचं झालं होतं. आज युरेल पासचा दिवस संपला होता. रेलने युरोप पाहण्याचं स्वप्न प्रत्यक्षात सुरळीतपणे साकार झालं होतं. आयुष्यातील हे सुवर्ण दिवस आमच्या स्मृतीत चिरंतन राहणार होते.

-– डॉ. अविनाश वैद्य

भारतीय प्रशासनातली वाढती लाचखोरी रोखायसाठी, केंद्र सरकारने अंमलात आणलेले कायदे आणि उपाययोजना अयशस्वी ठरल्या आहेत. लाच देणाऱ्यांना कायद्याचे संरक्षण दिल्यास, लाचखोरावर जरब बसेल, त्यासाठी कायद्यात दुरुस्ती करायची सूचना आहे. निवृत्त ब्रिगेडियर हेमंत महाजन यांचा हा लेख खास मराठीसृष्टीच्या वाचकांसाठी…..

“प्रेरणा”मग ती कशी कां असेना, अंतिम परिणाम ‘आत्मविश्वास’ हाच असायला हवा. म्हणतात नं, “स्वत:वर विश्वास असेल तर अंधारात देखील वाट सापडते.”

संत तुकाराम महाराज यांनी श्री भगवान श्रीकृष्ण यांचे बालपणाचे वर्णन करणारे जे अभंग आहेत, त्या अभंगाला बाळक्रीडा अभंग असे शिर्षनाम देण्यात आलेले असून त्या अभंगांना वारकरी सांप्रदायात फार मोठ्या प्रमाणात गायिल्या जात असतात. हे बाळक्रीडा अभंग ४२ असून त्या सर्व अभंगांना (माझी वाणी तुझे वर्णी गुण नाम | ऐसें देईं प्रेम काहीं कळा ||धृ||) हे गाताना एकाच धृपद लावले जाते.