कोरोना रोगामुळे आलेल्या आरोग्य आणीबाणीमुळे जगातील वेगवेगळ्या समाजांमध्ये रोग आणि भीतीही शिरकाव करते आहे. ही भीती अनेकदा आजार आणि त्यामुळे होणाऱ्या मृत्यूपेक्षाही भयंकर असते आणि हीच भीती माणसाच्या हातून चुका घडवून आणते आणि सोबतच कोण आपले आणि कोण परके हे पण शिकवून देते.

कवीश्रेष्ठ कुसुमाग्रज यांच्या जयंतीच्या दिवशी प्रतिवर्षी २७ फेब्रुवारी हा दिवस मराठी भाषा दिन म्हणून साजरा करण्यात येतो. सर्वांना मराठी भाषा दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा..!!

हिमोग्लोबिनमधला हिम हा भाग फुफ्फुसातील ऑक्सिजनचे परिवर्तन ऑक्सिहिमोग्लोबिनमध्ये करतो. उतीमध्ये पोहोचल्यावर ऑक्सिजनचा दाब जिथे कमी असेल व कार्बनडाय ऑक्साईडचा दाब वाढला असेल तिथून तो ऑक्सिजनबरोबर मुक्तक होतो. त्यानंतर कार्बनडाय ऑक्साईडबरोबर संयोग होऊन फुफ्फुसांपर्यंत पोहोचतो व कार्बनडाय ऑक्साईड वेगळा होतो आणि उच्छ्वासाद्वारे शरीराबाहेर पडतो. हिमोग्लोबिनमार्फत ऑक्सिजन घेणे आणि सोडणे ही प्रक्रिया सतत सुरू असते.

बोनमॅरोमधील रंगपेशींना लोह आणि ऑक्सिजनचा पुरवठा करणारे रंगद्रव्य म्हणजे हिमोग्लोबिन. याचा रंग लाल असतो. हिमोग्लोबिन म्हणजे प्रथिनांचे एक जटील रूप आहे. ज्यामध्ये 96 टक्के ग्लोबिन आणि 4 टक्के हिम असते.

हिमोग्लोबिनचे कार्य

फुफ्फुसांतून उतींना ऑक्सिजन पुरवणे आणि उतींमधून कार्बनडाय ऑक्साईड फुफ्फुसामध्ये पोहोचवणे हे हिमोग्लोबिनचे महत्त्वाचे कार्य आहे. हिमोग्लोबिनमधला हिम हा भाग फुफ्फुसातील ऑक्सिजनचे परिवर्तन ऑक्सिहिमोग्लोबिनमध्ये करते. उतीमध्ये हे ऑक्सिहिमोग्लोबिन पोचल्यावर ऑक्सिजनचा दाब जिथे कमी असेल आणि कार्बनडाय ऑक्साईडचा दाब वाढला असेल तिथून ऑक्सिजन मुक्त होतो. त्यानंतर कार्बनडाय ऑक्साईडबरोबर संयोग होऊन फुफ्फुसांपर्यंत पोहोचतो त्यानंतर कार्बनडाय ऑक्साईड वेगळा होतो आणि उच्छ्वासाद्वारे शरीराबाहेर पडतो. हिमोग्लोबिनमार्फत ऑक्सिजन घेणे व सोडणे ही प्रक्रिया सतत सुरू असते.

हिमोग्लोबिनशी निगडित समस्या

सामान्यपणे रक्तागल्पता, पोषण कमी, रक्त.वाहिन्यांच्या समस्या, ट्यूमर आदी समस्या हिमोग्लोबिनच्या पातळीशी निगडित असतात.
रक्ता्ल्पता हा हिमोग्लोबिनशी निगडित रोग सामान्यपणे पाहायला मिळतो.

रक्ता्मधील हिमोग्लोबिनचे प्रमाण

पुरुष : 14 ते 17 ग्रॅम प्रति 100 मिली
स्त्री : 13 ते 15 ग्रॅम प्रति 100 मिली
लहान मुले : 14 ते 20 ग्रॅम प्रति 100 मिली

हिमोग्लोबिन वाढण्यासाठी दिवसाकाठी एक सफरचंद खाल्ल्यास हिमोग्लोबिनचे प्रमाण कायम राहते. लीची हे फळ आरोग्यास अतिशय लाभदायक आहे. लीचीमध्ये बीटा कॅरोटीन, राईबोफ्लेबिन, नियासीन आणि फॉलिक अॅ सिड किंवा ‘बी’ जीवनसत्त्वाचे प्रमाण जास्त असल्यामुळे रक्तनपेशी वाढतात तसेच पचनही सुलभ होते. लाल रक्तबपेशींच्या वाढीसाठी ही जीवनसत्त्वे शरीरास मिळणे अत्यावश्यक आहेत.

आहारात बीटाचा समावेश अवश्य करावा त्यामुळे हिमोग्लोबिनची पातळी वाढते. त्यात फॉलिक अॅासिड, आयर्न, तंतुमय पदार्थ आणि पोटॅशिअमचे प्रमाण जास्त असते. त्यामुळे लाल रक्त पेशींची संख्या वाढते. त्याशिवाय डाळिंबामध्येही लोह आणि कॅल्शियमसह प्रथिने, कार्बोहायड्रेट आणि तंतूमय पदार्थ यांचे प्रमाण जास्त असते. घरात वापरला जाणार गूळ हादेखील हिमोग्लोबिन वाढवण्याचा उत्तम उपाय आहे. गुळामध्ये लोह आणि फॉलिक अॅळसिडसह इतरही ‘बी’ जीवनसत्त्वाचे प्रमाण जास्त असते. त्यामुळे लाल रक्त पेशींचे प्रमाण लक्षणीयरित्या वाढते. नियमित व्यायामामुळे शरीर स्वतःच हिमोग्लोबिनची निर्मिती करते. कॉफी, चहा, कोकाकोला, वाईन, बीअर यांच्यामुळे शरीरात लोह शोषण्याचे प्रमाण कमी होते. हिमोग्लोबिनचे प्रमाण कमी असेल तर या पदार्थांचे सेवन कमी करा. ‘क’ जीवनसत्त्वाची कमतरता असेल तर हिमोग्लोबिनची पातळी खालावू शकते. कारण ‘सी’ जीवनसत्त्वाची कमतरता असेल तर लोह शोषले जात नाही. त्यामुळे ‘सी’ जीवनसत्त्व असणाऱे पदार्थ खाल्ल्यास हिमोग्लोबिनच्या पातळीत वाढ होते. आपल्या आहारात पोषण तत्त्वांची कमतरता असल्यास हिमोग्लोबिनच्या पातळीत झपाट्याने घट होते. त्यासाठी प्रथिने आणि लोह हे घटक असणार्याा पदार्थांचे सेवन करावे. अंडे, डाळ, ज्यूस यांचे नियमित सेवन केल्यास रक्तातल्पता कमी होते. धूम्रपान आणि दारू पिणे या गोष्टींपासून दूर राहिल्यास हिमोग्लोबिनची पातळी राखता येते. सकाळच्या ताज्या स्वच्छ हवेत व्यायाम केल्यासही आरोग्य चांगले राहते. वजनाच्या प्रमाणात माणसाच्या शरीरात लोहाचे प्रमाण हे तीन ते पाच ग्रॅम असते; पण हे प्रमाण कमी झाले तर शरीराला हिमोग्लोबिनची कमतरता भासते. त्यामुळे शरीरातील पेशींना मिळणारा ऑक्सिजन कमी होतो त्यामुळे शरीराराला पुरेशी ऊर्जा मिळत नाही. त्यामुळे व्यक्तीा अॅसनिमियाग्रस्त होते. त्याशिवाय बी-12 जीवनसत्त्वाची कमतरता आणि फॉलिक अॅुसिडची कमतरता असल्यासही व्यक्तीम अॅतनिमियाग्रस्त होते.

पुरुषांच्या तुलनेत महिलांमध्ये अॅानिमियाचे प्रमाण जास्त असते. लवकर थकवा येणे, चक्कतर येणे, त्वचा पिवळी पडणे, सततची डोकेदुखी ही अॅ निमियाची लक्षणे असतात.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३
संदर्भ. डॉ. रोहिणी भगत

स्कंदमातेने तिच्या भक्तांना विद्या प्राप्तीचं वरदान दिलेलं आहे. सहा वर्गांच्या कन्येचं स्वरुप मानून अशा कन्येला पूजा करवून गायीच्या तुपाचा नैवेद्य दाखविला जातो. स्कंदमातेने ती शिवस्वरुप असलेने या दिवशी तिला बेलपत्रांची माळ अर्पण केल्यास ती प्रसन्न राहते. तिला कालीमाता म्हणूनही ओळखतात.

गहू कोकणी माणसांनी, कोकणात तर खाऊ नयेच. पण जिथे पिकतो तिथे सुद्धा तो खावा की नाही, अशी परिस्थिती आहे. या संदर्भात काही गोष्टींची माहिती जरूर असावी.

आयुर्वेदानुसार गायीचे दूध आणि त्यापासून मिळणारे दही, ताक, लोणी आणि तूप अमृताचे भांडार आहे. केवळ गायीच्याच पाठीच्या कण्यात 'सूर्यकेतू' नाडी असते. इतर प्राणी व मनुष्य ज्यांना ग्रहण करू शकत नाहीत, त्या सूर्याच्या गो-किरणांना सूर्यकेतू नाडी ग्रहण करते. ही नाडी क्रियाशील होऊन पिवळ्या रंगाचा एक पदार्थ स्रवते, ज्याला 'स्वर्णक्षार' म्हणतात. याच कारणास्तव देशी गायीचे दूध, लोणी आणि तूप सुवर्णकांतीचे असते.

जे आयुष्यभर देशी गायीच्या दुधाचे सेवन करतात, ते निश्चितच निरोगी, वीर्यवान, बुद्धिमान, शक्तिशाली, आणि दीर्घायू होतात तसेच त्यांच्या विचारांमध्येही सात्विकता राहते. फक्त देशी गायीचेच दुध हितकार आहे; जर्सी, होल्सटीन किंवा त्यांच्या संकरीत उपजातींचे नव्हे. डेअरीच्या प्रक्रियेमुळे (उदा. पाश्चुरायझेशन) दुधाचा सात्विक प्रभाव आणि पोषक तत्वे नष्ट होतात.

डोळे दुखणे - उन्हाळ्यात डोळ्यांची जळजळ होत असल्यास रात्री पापण्यांवर दुधात भिजवलेले कापसाचे बोळे ठेवल्यास डोळ्यांची लाली आणि जळजळ दूर होते.

आम्लपित्त - आम्लपित्ताच्या रुग्णाने दिवसातून दोन-तीनदा गार दुध एकेक घोट पीत त्यासोबत थोडेथोडे पाणी प्यायला पाहिजे. दुध गार केलेले असावे, फ्रिजचे नव्हे !

रक्तपित्त - ( शरीरात निष्कारण कुठूनही रक्तस्राव होऊ लागणे ) : कच्च्या दुधात २ ग्रॅम गोखरू चूर्ण अथवा शतावरी किंवा जेष्ठमध चूर्ण मिसळून प्यायल्याने लाभ होतो.

बद्धकोष्ठ ( मलावरोध ) : गरम दुधाबरोबर इसबगोलची पूड किंवा गुलकंद घेतल्याने मलावरोध तसेच मूळव्याधीत लाभ होतो.

आतड्यांचे रोग - जेवणापूर्वी एक चमचा कोमट दुध घेऊन हळूहळू पोट आणि नाभीवर मालिश करावी. एक तास विश्रांती घेऊन मग जेवण करावे. जेवणानंतर लगेच लघुशंका केल्याने आतड्यांना येणारी सूज आणि इतर आजारही दूर होतात तसेच आतडे मजबूत बनतात.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३
संदर्भ.इंटरनेट

एकदा सदगुरु आणि देव असे दोघे एका शिष्याच्या घरी येतात तेव्हा शिष्य पहिल्यांदा देवांच्या पायाजवळ नमस्कार करायला जातो, देव त्याला म्हणतात , "तु पहिले सदगुरूंना नमस्कार केला पाहिजेस".

जेव्हा शिष्य हा सदगुरूंच्या पायापाशी जातो तेव्हा सदगुरु म्हणतात "मी देवाला तुझ्या घरी आणले आहे त्यामुळे पहिला देवाला नमस्कार कर."

शिष्य परत देवाच्या चरणाजवळ येतो, तेव्हा देव म्हणतो "तुझ्या सदगुरुंनी देवाला तुझ्या आयुष्यात आणले आहे, त्यांनी माझा लाडका भक्त होण्याचा मार्ग तुला सांगितला त्यामुळं पहिला सदगुरूंच्या चरणांपाशी जा."

जेव्हा भक्त सदगुरूंच्या चरणांजवळ जातो तेव्हा सदगुरु म्हणतात, मी तुला फक्त भक्तीचा मार्ग सांगितला *पण् देवाने तुला निर्माण केलय,नाही कां ?त्या मुळे जा आणि पहिला देवाच्या चरणाशी नतमस्तक हो. त्यानंतर तो भक्त देवाच्या चरणाजवळ गेला तेव्हा देव म्हणाले थांब हे सगळं बरोबर आहे . पण आता मी तुला देवाची आणि गुरूंची प्रमुख तत्व सांगणार आहे.

देवाच्या तत्वात - : माझ्या कडे न्याय व्यवस्था आहे. जर कां तु चांगलं कार्य केलंस तर तुला त्याचं चांगलंच फळ मिळेल, चांगलं आयुष्य मिळेल आणि मुक्ति मिळेल.

पण जर कां तु वाईट कर्म केलीस तर तुला तर त्याचे वाईटच फळ मिळेल. तुला शिक्षा होईल . तु या मायाजालात अडकशील आणि त्यात बुडुन जाशील आणि तुझा आत्मा संघर्ष करीत राहील.

आता तुला गुरूंची तत्वे सांगतो. : जेव्हा तुम्ही सदगुरुकडे जाता तेव्हा ती प्रेमळ शांत मूर्ति असते. तुम्ही कसेही असाल, कसेही वागत असाल तुमची कर्मे कशीही असली तरीही ते आपल्या शिष्याला प्रेमाने आपल्या कुशीत घेतात. ते आपल्या शिष्याला शुद्ध करतात आणि मग माझ्या चरणाशी आणतात.

त्यामुळे सदगुरु कधीही कोणालाही स्वतःहून आपल्या पासून दूर लोटत नाहीत. तर उलट ते आपल्या शिष्यात हिऱ्या प्रमाणे पैलू पाडतात त्याला शुद्ध करून मग माझ्या चरणाशी आणतात.

त्या मुळे मी नेहमी पृथ्वीवर सदगुरूच्या रूपातच येतो.

डॉ. ब्‍लॅलॉक यांच्‍या जगप्रसिद्ध ‘ब्‍लॅलॉक-टॉऊसिग-थॉमस’ ही उपचारप्रणाली विकसित करण्‍यात ज्‍यांचे मोलाचे योगदान आहे ते व्हिविअन थॉमस! थॉमस, डॉ. ब्‍लॅलॉक यांचे शल्‍यचिकित्‍सेदरम्‍यान सहायक होते. चौतीस वर्ष डॉ. ब्‍लॅलॉक व थॉमस यांनी एकत्र काम केले. डॉ. ब्‍लॅलॉक यांच्‍या कित्‍येक संशोधनांचा पाया थॉमस यांनीच रचला होता. थॉमस कृष्‍णवर्णी-आफ्रिकन वंशाचे होते. त्‍यामुळे त्‍यांना वर्णद्वेषाचा सामना करावा लागत असे. ब्‍लॅलॉक यांच्‍याइतकेच किंबहुना कांकणभर सरस असे शल्‍यचिकित्‍सेतील कौशल्‍य थॉमसकडे होते. त्‍यांच्‍या हाताखाली शिकून विद्यार्थी निष्‍णात शल्‍यचिकित्‍सक झाले, इतके त्‍यांचे कौशल्‍य होते. हृदयशल्‍यचिकित्‍सेतील महारथी डॉ. डेंटन कूली हे थॉमस यांचेच विद्यार्थी. थॉमस यांच्‍याबद्दल बोलतांना डॉ. कूली यांनी म्‍हटले आहे की ज्‍यांनी शस्‍त्रक्रिया कधीही पाहिलीदेखील नसेल असा मनुष्‍य देखील थॉमस यांच्‍याकडून शिकून उत्तम काम करू शकतो कारण एकच, व्हिविअन ते इतके सहज सोपे करतो की ते आम्‍हाला जमते. परंतु थॉमस यांना जिवंत रुग्‍णावर कधीच शस्‍त्रक्रिया करावयास मिळाली नाही.

गरीबी व वर्णभेद यावर मात करून, वेगवेगळ्या सामाजिक अडथळ्यांची शर्यत पार करून थॉमस यांनी मिळविलेल्‍या उत्तुंग यशाची ही कहाणी आहे. बुद्धिमत्ता, अफाट परिश्रम करण्‍याची क्षमता व चिकाटीच्‍या जोरावर हृदयशल्‍यचिकित्‍सेच्‍या क्षेत्रात आपल्‍या कर्तृत्‍वाचा अमीट ठसा उमटविणार्‍या माणसाची यशोगाथा म्‍हणजे व्हिविअन थॉमस.

२९ ऑगस्‍ट १९१० रोजी लुईसिआना प्रांतातील न्‍यूइबेरिआ येथे थॉमस यांचा जन्‍म झाला. त्‍यांचे आजोबा गुलाम होते. थॉमस यांना डॉक्‍टर होण्‍याची तीव्र इच्‍छा होती. परंतु १९२९ सालच्‍या मंदीमुळे त्‍यांना या स्‍वप्‍नास दूर सारावे लागले. त्‍याऐवजी डॉ. ब्‍लॅलॉककडे शस्‍त्रक्रिया-सहायक म्‍हणून त्‍यांनी कामास सुरुवात केली. पहिल्‍याच दिवशी डॉ. ब्‍लॅलॉक यांना एका श्‍वानावर प्रयोग करण्‍यास थॉमस यांनी मदत केली. थोड्याच दिवसांत थॉमस त्‍यांच्‍या कामात इतके निष्‍णात झाले की डॉ. ब्‍लॅलॉक येईपर्यंत थॉमस यांनी श्‍वानांवरील शस्‍त्रक्रिया करण्‍यास सुरुवात केलेली असे. व्‍हॅनडरबिल्‍ट विद्यापीठात थॉमस डॉ. ब्‍लॅलॉकच्‍या हाताखाली काम करीत. थॉमसच्‍या कामाचे स्‍वरूप व व्‍याप्‍ती कोणत्‍याही पोस्‍टडॉक्‍टरल संशोधकाच्‍या तोडीची होती परंतु त्‍यांना पगार मात्र साध्‍या हरकाम्‍याचा मिळत असे. तेव्‍हा जागतिक मंदी आली होती. थॉमस यांनी ज्‍या नॅशव्हिल बॅंकेत पैसे ठेवले होते ती मंदीमुळे बुडाली. अशा परिस्थितीत कमी पगाराची का असेना, नोकरी आहे याचेच थॉमस यांना अप्रूप होते.

थॉमस व ब्‍लॅलॉक यांनी ‘हेमरेज’ व ‘ट्रॉमा’ यावर बरेच संशोधन केले. दुसर्‍या महायुद्धकाळात या संशोधनाचा खूप उपयोग झाला. कित्‍येक जखमी सैनिकांचे प्राण वाचण्‍यास यामुळे मदत झाली. या संशोधनामुळे डॉ. ब्‍लॅलॉक यांना बरीच प्रसिद्धी मिळाली. त्‍यानंतर ब्‍लॅलॉक यांनी रक्‍तवाहिन्‍या व हृदयावरील शस्‍त्रक्रियांच्‍या संदर्भात कामाला सुरुवात केली. मदतनीस अर्थातच थॉमस होते. १९४१ च्‍या सुमारास ब्‍लॅलॉकचे नाव सर्वतोमुखी झाले व जॉन हॉपकीन्‍सरुग्‍णालयामध्‍येत्‍यांना शल्‍यचिकित्‍सेचे प्रमुखपद देण्‍यात आले. तेव्‍हा थॉमस यांनी त्‍यांच्‍याबरोबर यावे म्‍हणून ब्‍लॅलॉकनी गळ घातली.

जेव्‍हा थॉमस, जॉन हॉपकिन्‍स येथे पोहोचले तेव्‍हा त्‍यांच्‍या असे लक्षात आले की यापूर्वी काहीच नाही असा तेथे वर्णभेद होता. कृष्‍णवर्णी लोक विद्यापीठात फक्‍त हरकामे गडी म्‍हणूनच नोकरीला होते. जेव्‍हा थॉमस पांढरा कोट घालून प्रयोगशाळेत येत तेव्‍हा अनेकांच्‍या भुवया उंचावल्‍या जात.

याच दरम्‍यान डॉ. ब्‍लॅलॉक यांना डॉ. टॉऊसिग भेटल्‍या. ‘टेट्रालॉजी ऑफ फॅलॅा’ म्‍हणजे जन्‍मतःच ज्‍या बालकांच्‍या हृदयाला छीद्र असते त्‍यामुळे त्‍या बालकांच्‍या शरीरावर निळसर झाक असते. या विकारास ‘ब्‍लू बेबी’ असेही संबोधिले जाते. डॉ. टॉऊसिग बालहृदयरोगतज्‍ज्ञ होत्‍या व त्‍यांच्‍याकडे या विकाराने ग्रस्‍त असे कितीतरी रुग्‍ण उपचारासाठी येत. त्‍यामुळे यावर तातडीने शल्‍यचिकित्‍सेद्वारे मार्ग काढण्‍यासाठी त्‍या उत्‍सुक होत्‍या. डॉ. ब्‍लॅलॉकना त्‍यांनी हा प्रश्‍न सांगितला. ब्‍लॅलॉकनी थॉमसची मदत घेतली. थॉमस यांनी पुढील दोन वर्षांत २०० श्‍वानांवर प्रयोग केले व ‘टेट्रालॉजी ऑफ फॅलॅा’ सदृश स्थिती तयार करण्‍यात ते यशस्‍वी झाले. त्‍यावरील शस्‍त्रक्रियाही त्‍यांनी विकसित केली. थॉमस यांनी ‘अॅना’ नावाच्‍या एका श्‍वानावर ही शस्‍त्रक्रिया करून दाखविली. ते पाहून डॉ. ब्‍लॅलॉक इतके प्रभावित झाले की, ‘हे तर ईश्‍वरी कृत्‍यच वाटते’ असे त्‍यांनी प्रशंसोद्गार काढले.

२९ नोव्‍हेंबर १९४४ रोजी एका १८ महिन्‍यांच्‍या बालकावर प्रथम ही शस्‍त्रक्रिया करण्‍यात आली. बालकांवर हृदयशल्‍यचिकित्‍सा करण्‍यास सुयोग्‍य अशी उपकरणे तेव्‍हा उपलब्‍ध नव्‍हती. थॉमस यांनी त्‍यावर देखील मार्ग काढला. प्रयोगशाळेत प्राण्‍यांवर काम करतांना ते ज्‍या उपकरणांचा वापर करीत त्‍यातील सुया, चिमटे यांचा त्‍यांनी प्रभावी वापर केला. शस्‍त्रक्रियेदरम्‍यान थॉमस, डॉ. ब्‍लॅलॉक यांच्‍या शेजारी एका लहानशा स्‍टुलावर उभे राहून सूचना देत होते. त्‍याचे कारण थॉमस यांनी ही शस्‍त्रक्रिया यापूर्वी शेकडो वेळा श्‍वानांवर केली होती तर ब्‍लॅलॉक यांनी फक्‍त एकदाच केली होती. यानंतर एका सहा वर्षांच्‍या मुलावर हीच शस्‍त्रक्रिया करण्‍यात आली. शस्‍त्रक्रिया पूर्ण होताक्षणीच त्‍याच्‍या अंगावरील निळसर झाक नाहीशी झाली. १९४५ च्‍या मे महिन्‍यात ‘जर्नल ऑफ अमेरिकन मेडिकल असोसिएशनने’ (जामा) यावर एक लेख प्रसिद्ध केला. त्‍यात सारे श्रेय डॉ. ब्‍लॅलॉक व डॉ. टॉऊसिग यांनाच देण्‍यात आले. थॉमस यांचा उल्‍लेखही करण्‍यात आला नाही.

थॉमस यांनी कितीतरी शल्‍यचिकित्‍सकांना तसेच प्रयोगशाळा तंत्रज्ञांना प्रशिक्षण दिले. डॉ. डेंटन कूली यांच्‍यासारख्‍या हृदयशल्‍यचिकित्‍सेतील महारथींनी थॉमस यांचे ऋण मान्‍य केले; मुलाखतींमधून त्‍यांची प्रशंसा केली. असे असले तरी थॉमस ‘सहायक’च राहिले व तुटपुंज्‍या पगारावर काम करीत राहिले, इतका तीव्र स्‍वरुपाचा वर्णद्वेष तेव्‍हा अस्तित्‍वात होता. या संदर्भातील एक नित्‍य घटनाक्रम म्‍हणजे उत्‍पन्नास जोड देण्‍यासाठी थॉमस, ब्‍लॅलॉकच्‍या घरी समारंभात मदतीस जात. दिवसा विद्यापीठात ते ज्‍यांचे प्रशिक्षक असत त्‍या प्रशिक्षणार्थी व इतर शल्‍यचिकित्‍सकांपुढे ते अशा समारंभात ‘बारटेंडर’ म्‍हणून समोर येत. ब्‍लॅलॉक यांनी थॉमस यांच्‍यासाठी बरीच खटपट केल्‍यानंतर थॉमस यांच्‍या वेतनात वाढ करण्‍यात आली व विद्यापीठातील सर्वात जास्‍त वेतन मिळविणारे ते तंत्रज्ञ ठरले.

लहान असल्‍यापासून डॉक्‍टर होण्‍याचे थॉमस यांचे स्‍वप्‍न होते. बरीच वर्षे शल्‍यचिकित्‍सा-सहायक म्‍हणून काम केल्‍यावर त्‍या अनुभवाच्‍या आधारावर वैद्यकीय महाविद्यालयात प्रवेश मिळावा म्‍हणून त्‍यांनी प्रयत्‍न केले. मॉर्गन विद्यापीठाने त्‍यांना प्रवेश देण्‍याची तयारी दाखविली परंतु त्‍यांना सुरुवातीपासून अभ्‍यास करावा लागेल असे सांगितले. इतका अनुभव गाठीशी असूनही सुरुवातीच्‍या अभ्‍यासक्रमातून सूट देण्‍यास नकार दिला. हे सर्व पूर्ण होऊन डॉक्‍टरकीची पदवी मिळेपर्यंत थॉमस पन्नाशी गाठणार होते. त्‍यांनी प्रदीर्घ विचार करून डॉक्‍टर होण्‍याचा विचार रद्द केला.

ब्‍लॅलॉक यांच्‍याबरोबर थॉमस यांनी बरीच वर्षे काम केले. व्‍हॅनडरबिल्‍ट विद्यापीठात व नंतर जॉन हॉपकीन्‍स रुग्‍णालय येथे काम करीत असतांना वरिष्‍ठांशी ब्‍लॅलॉकनी प्रसंगी वादही घातला कारण त्‍यांना थॉमसच हवे होते. थॉमस यांना वेतनवाढ मिळावी म्‍हणूनही ब्‍लॅलॉकनी खटपट केली परंतु शोधनिबंध प्रकाशित करतांना अथवा इतरही ठिकाणी श्रेय देतांना थॉमस यांचा नामोल्‍लेखही टाळला. ब्‍लॅलॉकच्‍या निधनापर्यंत थॉमस त्‍यांच्‍यासोबत काम करत होते. पण त्‍यांच्‍यातील संबंध तणावपूर्ण झाले होते. १९६४ साली ब्‍लॅलॉकचे कर्करोगाने निधन झाले त्‍यानंतर १५ वर्षे थॉमस, जॉन हॉपकीन्‍स रुग्‍णालयात काम करीत होते. अखेरीस त्‍यांना ‘डायरेक्‍टर ऑफ सर्जिकल रिसर्च लॅबोरेटरीज’ असा हुद्दा देण्‍यात आला. जॉन हॉपकीन्‍स येथील पहिले कृष्‍णवर्णी हृदयशल्‍यविशारद लेव्‍ही वॅटकीन्‍स यांनीव्हिविअन थॉमस यांच्याकडे प्रशिक्षण घेतले.व्हिविअन थॉमस वलेव्‍ही वॅटकीन्‍स यांनी‘ऑटोमेटिक इम्‍प्‍लांटेबल डिफिब्रिलेटर’वर काम केले. थॉमस यांनी जॉन हॉपकीन्‍स येथे ३७ वर्षे काम केले. १९७६ मध्‍ये त्‍यांना मानद डॉक्‍टरेट प्रदान करण्‍यात आली व शल्‍यचिकित्‍सा प्रशिक्षक म्‍हणून त्‍यांचा अध्‍यापकवर्गात समावेश करण्‍यात आला. इतकेच नव्‍हे तर जॉन हॉपकीन्‍स येथील चार वैद्यकीय महाविद्यालयांना, ज्‍यांनी वैद्यकशास्‍त्रात मोलाची भर घातली आहे अशांची नावे देण्‍यात आली; त्‍यामधील एका वैद्यकीय महाविद्यालयास थॉमस यांचे नाव देण्‍यात आले. २६ नोव्‍हेंबर १९८५ रोजी थॉमस यांचे निधन झाले. १९९० मध्‍ये त्‍यांच्‍या जीवनावरील लेखास राष्‍ट्रीय पुरस्‍कार मिळाला. २००३ मध्‍ये त्‍यांच्‍यावरील चित्रफीत ‘पार्टनर्स ऑफ हार्ट’ प्रकाशित झाली. २००४ मध्‍ये एच.बी.ओ. तर्फे त्‍यांच्‍या जीवनावर आधारित ‘समथिंग द लॉर्ड मेड’ प्रकाशित झाला.

१९९६ सालापासून ‘कौन्सिल ऑफ कार्डिओव्‍हॅस्‍क्‍युलर सर्जरी अॅण्‍ड अॅनॅसस्थेटॉलॉजी’तर्फे थॉमस यांच्‍या स्‍मरणार्थ पुरस्‍कार देण्‍यात येतो. १९९३ सालापासून थॉमस यांच्‍या स्‍मरणार्थ ‘ग्लॅक्‍सोस्मिथक्‍लाईन पुरस्‍कृत शिष्‍यवृत्ती’ देण्‍यात येते.

— डॉ. हेमंत पाठारे व डॉ. अनुराधा मालशे

शिवलीलामृत, स्तोत्ररत्नकार, गुरुचरित्र यासारख्या ग्रंथातून या ज्योतिर्लिंगाचा महिमा वर्णिलेला आहे. इतकेच नव्हे तर श्री ज्ञानेश्वर, श्री समर्थ रामदास, श्रीधर स्वामी व संत नामदेवांनीही या शिवतिर्थाचा उल्लेख केला आहे. 

भारतीय दर्शन शास्त्रात अनेक ग्रंथ अभ्यासासाठी आहेत. याविषयी सविस्तर दोन तीन दिवसामधे लिहीन. १८ दिशा विचार मल विसर्जन करताना उत्सर्जित केलेला मळ अथवा मूत्र पुनः आपल्या पायावर येणार नाही, याची काळजी घ्यावी. यासाठी जागेचा उतार नीट पहावा. आता मलविसर्जनावेळी जी भांडी वापरली जातात ती अशा उताराची असावीत.