जगातील कोणत्याही दोन हसणार्याम व्यक्तींमध्ये सहज मैत्री होऊ शकते. मग त्या व्यक्ती कोणत्याही देशाच्या, भाषेच्या, जातीच्या, धर्माच्या, वयाच्या का असेना. हास्य हे जगातील सर्वांशी मैत्री करून देणारे प्रभावी साधन आहे असेही आपण म्हणू शकतो. नेहमी हसा, हसत राहा आणि सर्वांना हसवत राहा……!!!!

ग्रीन टर्टल म्हणजे हिरवे कासव. ते पिवळ्या, पांढऱ्या रंगाचे गुळगुळीत पोट असलेले व टणक पाठीचे दिसते. भारतात पूर्व व पश्चिम किनार्यारवर ते दिसून येते. हॉक्स बिल टर्टल म्हणजे चोचीसारखे तोंड असलेले कासव. याची लांबी १७० से.मी. व वजन ५०० ग्रॅम असते. पाठ मऊशीर आवरणाने झाकलेली असते. त्याचा जबडा कात्रीसारखा असतो. भारताच्या नकाशाच्या भूभागापासून थोडे दूर असलेल्या अंदमान आणि निकोबार बेटांवर ही कासवे आढळतात. कासवाच्या पाठीचा दागिन्यांसाठी वापर होत असल्यामुळे त्यांची संख्या कमी होत आहे.

१९०० : शरीरवेधी गोलंदाजीच्या आविष्कारकर्त्याचा जन्म. १९१५ : क्रिकेटमधील सर्वात विख्यात दाढीचे मालक असलेल्या डॉक्टर विल्यम गिल्बर्ट ग्रेस यांचे वयाच्या सदुसष्टाव्या वर्षी हृदयविकाराच्या झटक्याने निधन झाले.

सजीव, त्यांची पुनरुत्पादन यंत्रणा आणि त्यांचा जन्म, या विषयी विचार करता करता काही कवितां स्फुरल्या. त्यापैकी काही येथे देत आहे. कारण त्या, माझ्या … आत्म्याचा आनुवंशिक तत्व सिध्दांताशी संबंधीत आहेत.

माझा जन्म.....
माझा जन्म हा ….
माझ्या आअीबाबांचा निर्णय होता.
या पृथ्वीवर ….
जन्म घेण्याशिवाय
मला
दुसरा पर्यायच नव्हता ....

प्रत्येक सजीवाच्या बाबतीत हे अगदी खरं आहे. नराचा शुक्राणू आणि मादीचं पक्व बीजांड यांचं संयोग झाला म्हणजे अपत्य पिढीच्या सजीवाचा गर्भपिंड निर्माण होतो, मादीच्या गर्भाशयात त्याची वाढ होते आणि प्रजातीनुसार, ठरलेल्या काळानंतर, अपत्य पिढीचा अेक सजीव, मादीच्या शरीराबाहेर येअून, या पृथ्वीवर स्वतंत्रपणं जगू लागतो. यात, अपत्य पिढीच्या सजीवाला काहीही पर्याय नसतो. निसर्गनियमानुसार त्याचा जन्म होतो.

वनस्पतींच्या बाबतीतही हे खरं आहे. पुंकेसर आणि स्त्रीकेसर यांचा संयोग होअून, फुलातून, त्या प्रजातीचं फळ निर्माण होत.
जनक पिढीचा जन्मही याच प्रकारानं झालेला असतो. त्यांना तरी कोणता पर्याय होता? त्यांच्या आअीबाबांनी त्यांना जन्माला घालून या पृथ्वीवर आणलं होतं. मागच्या पिढीचा जन्म, मागच्याच्या मागच्या पिढीचा जन्म, मागच्याच्या मागच्याच्या मागच्या पिढीचा जन्म ……

ही साखळी अशीच चालू होती.

मागच्या पिढीशिवाय पुढच्या पिढीचा जन्म होत नाही हे विज्ञानीय सत्य आहे.

आता कवितेचं दुसरं कडवं वाचा.

बाबांचा शुक्राणू...
त्यांच्या मातापित्यांच्या ....
अनेक पूर्वपिढ्यांतील ....
आनुवंशिक तत्वाचा ठेवा घेअून आला ...

आअीचं बीजांड ...
तिच्या मातापित्यांच्या .....
अनेक पूर्वपिढ्यांतील ....
आनुवंशिक तत्वाचा ठेवा घेअून आलं ...

बाबांचा शुक्राणू ... आअीचं बीजांड
....माझा जन्म
आणि …
आअीबाबांच्या आनुवंशिक तत्वाचा ....
पुनर्जन्म..

मागच्या अनेक पिढ्यातून माझ्या पिढीपर्यंत अेक चेतना संक्रमीत होत आली हे ही विज्ञानीय सत्य आहे.

सजीव, वयात आला … म्हणजे जननक्षम झाला …. म्हणजे तो पुढच्या पिढीला जन्माला घालतो. पुढची पिढी आणखी पुढच्या पिढीला जन्माला घालते, पुढच्याच्या पुढची पिढी, पुढच्याच्या पुढच्याच्या पुढच्याच्या पुढची पिढी ….. ही साखळी, जोपर्यंत या पृथ्वीवर, सजीवांच्या अस्तित्वाला पोषक अशी परिस्थिती आहे तो पर्यंत चालू राहणार आहे आणि तोपर्यंत दोन जिवंत शरीरातून अेक चेतना, तिसर्‍या जिवंत शरीरात संक्रमित होत राहणार आहे हे ही विज्ञानीय सत्य आहे.

गजानन वामनाचार्य

शनिवारचा सत्संग - 2
शनिवार 3 डिसेंबर 2016 

सोमनाथचे हे देवालय म्हणजे स्थापत्य व शिल्पकलेच्या क्षेत्राचा एक उत्तम नमुना आहे आणि आम्हा भारतीयांची श्रद्धा आणि भक्तिभावना याचे हे द्योतक आहे. सौराष्ट्राच्या पुण्यभूमीत असलेल्या या ज्योतिर्लिंगाला सोमनाथ असं नाव पडण्याविषयीची कथा आपल्या स्कंदपुराणात आहे.

…खेळाडूने मारलेला चेंडू प्रेक्षकांमध्ये गेला. तो एकाने परत फेकला – तो आला आणि पडला ब्रूसच्या डोक्यावर! भुवयांजवळ जखम झाली. बिचारा जवळच्या दवाखान्यात टाके घालून घेण्यासाठी जात असताना मुख्य प्रवेशद्वाराजवळ त्याला एक कार धडकली. टाके घालण्याची प्रक्रिया …

यदा यातनादेहसंदेहवाही
भवेदात्मदेहे न मोहो महान्मे |
तदा काशशीतांशुसंकाशमीश
स्मरारे वपुस्ते नमस्ते स्मराणि ‖ २५ ‖

मानवाच्या अंतिम अवस्थेचे विविधांगी वर्णन करताना भगवान जगद्गुरु शंकराचार्य स्वामी महाराज त्यातील एकेका पैलूला आपल्यासमोर ठेवत आहेत.
येथे देहासक्ती बद्दल बोलताना आचार्य श्री म्हणतात,

यदा - ज्यावेळी, अर्थात जेव्हा माझा अंत समय येऊन पोहोचलेला असेल त्यावेळी,
यातनादेह- आचार्यश्रींनी योजिलेला हा शब्द किती अद्वितीय आहे.
ते आपल्या शरीराला यातना देह म्हणत आहेत. अर्थात या देहात जीवाला असंख्य यातनाच भोगाव्या लागतात.
ऊन, वारा, पाऊस इत्यादी बाह्य आणि कामक्रोधादी आंतरिक यातनांनी हा देह सतत ग्रस्त आहे.
संदेहवाही - संदेह धारण करील. म्हणजे असा हा देह आता टिकेल की नाही? याचा संदेह स्वतः त्या जीवाला आणि जमलेल्या सगळ्यांना वाटेल त्यावेळी.
यातनादेह हा शब्द शास्त्रात आणखी एका अर्थाने वापरतात. यमलोकांमध्ये किंवा स्वर्गामध्ये गेल्यानंतर केलेल्या पाप-पुण्याच्या फळांना भोगण्यासाठी जे देह प्राप्त होतात. त्यांना भोगदेह म्हणतात.
पापाचा विचार आधी येत असल्याने नरकातील देहाचा विचार केला. त्याला यातना देहच म्हणतात.
तो देह मिळण्याची संभावना तयार होईल अर्थात मृत्यूची वेळ येईल तेव्हा,
भवेदात्मदेहे न मोहो महान्मे - मला माझ्या या देहाच्या बाबतीत अत्यंत बळकट आसणारा मोह होऊ नये. अर्थात मी यामध्ये अडकू नये.
तदा - त्यावेळी,
काश - काश नावाचे पुष्प,
शीतांशु - ज्याची अंशु म्हणजे किरणे शीत आहेत असा, चंद्र.
संकाशम्- समान पांढरेशुभ्र असणारे,
ईश - हे भगवान शंकरा !
स्मरारे - हे कामदेव विनाशका,
वपुस्ते नमस्ते स्मराणि- हे भगवंता मी त्या आपल्या चंद्रधवल शरीराचे स्मरण करो. आपल्याला वंदन असो

-- प्रा. स्वानंद गजानन पुंड

भाग - ४

अवतारकल्पना हा आपल्या संस्कृतीचा एक अविभाज्य भाग आहे. त्याचें प्रतिबिंब आरत्यांमध्येही दिसतें. ‘दशावतारांची आरती’ तर आपल्याला दिसतेच, पण इतर आरत्यांमध्येही अवतारांचा उल्लेख येतो. ज्ञानदेवांच्या आरतीत ‘अवतार पांडुरंग’ असा उल्लेख आहे, तसाच तो नामदेवांच्या आरतीतही आहे (‘पांडुरंगे अवतार’). रामदासांच्या आरतीत, शंकर-मारुती-रामदास असा अवतारांचा उल्लेख आहे, ‘साक्षात शंकराचा अवतार मारुती । कलिमाजी तेचि जाली । रामदासाची मूर्ती ।’. खंडोबाच्या आरतीत, ‘… शंकर हृदयीं निवाला । तो हा मल्लतिक अवतार झाला ।’ असे शब्द आहेत. दत्ताच्या आरतीत, ‘त्रिगुणी अवतार त्रैलोक्यराणा’ अशा शब्दांचा समावेश आहे . ( दत्त हा, ब्रह्मा-विष्णू-महेश या त्रिमूर्तीचें रूप आहे, असें मानलें जातें ). शिरडीच्या साईबाबांच्या आरतीत, ‘कलियुगीं अवतार’ हे शब्द समाविष्ट आहेत. साईबाबांना त्यांचे भक्त दत्ताचा अवतार मानतात, याचा उल्लेख आपण आधी केलेलाच आहे. नवनाथांच्या आरतीत ‘नवनारायण अवतार नवनाथ संत ।’ असा निर्देश आहे. अक्कलकोटचे स्वामी समर्थ दत्तपंथी आहेत, त्यांच्या आरतीत, ‘त्रैगुण-परब्रह्म तुझा अवतार’ असा उल्लेख आहे. पावसच्या स्वरूपानंद स्वामींच्या आरतीमध्ये, ‘... दत्तगुरूंनी फल दिधलें थोर । तुझिया वंशीं अंश आमुचा येइल जन्मासी’ असा अवतार-निर्देश आहे. नृसिंह सरस्वतींच्या आरतीत, ‘विश्वरूपें तया (भक्तश्रेष्ठ त्रिविक्रम यति याला) दिधलें दर्शन’ असे शब्द आहेत. नृसिंह सरस्वती हे दत्तपंथीय आहेत. मात्र, ‘विश्वरूपदर्शन’ या उल्लेखावरून, भगवद्.गीतेमधील श्रीकृष्णानें दिलेल्या ‘विश्वरूपदर्शना‘चा संदर्भ स्पष्ट दिसतो. गीतेतील, ‘संभवामि युगे युगे’ या शब्दांमध्ये ‘अवतार-कल्पना’च अनुस्यूत आहे. त्यामुळे, नृसिंह सरस्वतींवरील आरतीतही ‘अवतार-कल्पने’चा अंतर्भाव अध्याहृत आहेच.

कोणत्या वेळी आरती म्हणायची, आरतीला कुठली मुख्य वस्तू (जसें, दीपक, कापूर वगैरे) वापरायची, अशा गोष्टींवरून आरत्यांना विविध नांवें आहेत, जसें कांकड-आरती, शेजारती, धूपारती, दीपारती, नैवेद्यारती, कर्पूरारती, निरांजनारती, वगैरे.

प्रत्येक आरती-कार्यक्रमात, कांहीं आरत्या त्याच (same) म्हटल्या जातात, तर कांहीं भिन्नही असतात. तसेंच, जेव्हां जेव्हां आरतीचा कार्यक्रम होतो, तेव्हां साधारणपणें विविध आराध्यांच्या आरत्या म्हटल्या जातात.

आरती ही मोठ्याने (loudly) म्हणण्याचीच गोष्ट आहे, आणि शक्यतो सामुहिकपणें. या मोठ्यानें म्हटल्यामुळे, तसेंच सामुहिकरीत्या म्हटल्यामुळे, ‘नादगर्जन’ घुमतें (resonating sound), व त्याचा श्रद्धाळू मनांवर सकारात्मक परिणाम होतो.

मराठी आरत्यांच्या साधारणपणें चार-सहा चाली आहेत, त्यांवरच आरत्या रचल्या व म्हटल्या जातात. त्यातही, कांहीं चाली जास्त लोकप्रिय आहेत, व त्या विशिष्ट चालीवर रचलेल्या बर्‍याच आरत्या आढळतात. जसें की, ‘दुर्गे दुर्गट भारी’ ही महिषासुरमर्दिनीची आरती ; ‘सुखकर्ता दु:खहर्ता’ ही गणपतीची आरती ; ‘लवथवती विक्राळा’ ही शंकराची आरती ; ‘युगें अठ्ठावीस विटेवरी उभा’ ही विठ्ठलाची आरती ; अशा अनेक आरत्यांची मूळ चाल एकच आहे. हिंदी आरत्यांची चाल मराठीपेक्षा भिन्न असते (जसें, हिदी आरती. ‘ॐ जय जगदीश हरे’, ही हिंदी आरत्यांची एक लोकप्रिय चाल. बर्‍याच हिंदी आरत्या याच चालीवरच्या असतात).

मात्र, भाषा कुठलीही असो, चाल कुठलीही असो, आरतीतील भक्ती तीच, आणि मनांवर परिणाम तोच असतो.

आरतीनंतर भजन / प्रार्थना , व देवे/ मंत्रपुष्पांजली असते. या ‘प्रार्थने’तील कांहीं भाग मराठी तर कांहीं संस्कृत आहे. ‘घालीन लोटांगण वंदीन चरण’ हें पद मराठीत आहे, पण प्रार्थनेतील पुढील भाग ‘त्यमेव माताच पिता त्वमेव’ वगैरेपासून ते ‘हरे राम हरे राम’ पर्यंत भाग संस्कृतमध्ये आहे. ‘मंत्रपुष्पांजली’ (‘देवे’) हा भाग नुसता संस्कृतमध्ये आहे असें नाहीं, तर त्यात पुरातनकालीन संदर्भही आहेत. मंत्रपुष्पांजलीची सुरुवातच अशी होते - ‘ॐ यज्ञेन यज्ञमयजंत देवा: ....’ . आपल्याला माहीत आहे की, वैदिककालीन यज्ञसंस्कृतीचा लोप, रामायण-महाभारतकालानंतर, म्हणजे प्रागैतिहासिक काळींच झालेला आहे. म्हणजेच, मंत्रपुष्पांजलीतील या उल्लेखाचा संदर्भ अति-पुरातनकालीन आहे. मंत्रपुष्पांजलीमध्ये, नंतर, ‘कुबेर’ या दैवताला नमन आहे. कुबेराचा उल्लेखही ‘दैवत’ म्हणून गेल्या बर्‍याच शतकांमध्ये झालेला नाहीं. पुरातन काळातील, व त्यातल्या-त्यात-नंतरच्या-काळातील, उल्लेख पहायचा तर, आपल्याला हा कुबेराचा उल्लेख श्रीरामचंद्राच्या काळात, रावणाच्या संदर्भात दिसतो, आणि तिथेंही तो उल्लेख ‘तारीफ़ेक़ाबिल’ (praiseworthy) नाहीं, कारण, ‘रावणानें कुबेराला त्याच्या राजधानीतून हुसकून लावलें’ असा तो उल्लेख आहे. मंत्रपुष्पांजलीमधली पुढली एक ओळ पण पुरातनकाळाची द्योतक आहे. तिच्यात, ‘ॐ स्वस्ति साम्राज्यम्,भौज्यम्, स्वाराज्यम्, वैराज्यम्, पारमेष्ठ्यम्, राज्यम्’ असा उल्लेख आहे. कौटल्याच्या (कौटिल्याच्या) ‘अर्थशास्त्रा’त ज्या वेगवेगळधया प्रकारच्या राज्यांचा उल्लेख आहे, त्यातील कांही नांवे या, मंत्रपुष्पांजलीतील वाक्यात समाविष्ट आहेत. अशी राज्यें कौटल्यापूर्व काळात, व कौटल्याच्या काळात, अस्तित्वात होती.

याचा आपण कदाचित असा अर्थ काढूं शकूं की, पूर्वी ( जुन्या काळीं ) या अर्चनेतील फक्त संस्कृत भागच म्हटला जात असावा ; आणि नंतर, काळानुसार मराठी भागही त्या अर्चनेत जोडला गेला (add झाला) असावा. आरत्या तर मध्ययुगीन आहेत, हें आपण पाहिलेंच आहे. त्यामुळे, असा निष्कर्ष काढायला हरकत नाहीं की, आरत्यांनंतर म्हणायचा, ‘प्रार्थना’ व ‘मंत्रपुष्पांजली’ हा जो संस्कृत भाग आहे, केवळ तोच, पूर्वीच्या काळीं अर्चनेचा मूळ गाभा असावा.

(पुढे चालू )

- सुभाष स. नाईक. Subhash S. Naik

सांताक्रुझ (प), मुंबई. Santacruz (W), Mumbai.

Ph-Res-(022)-26105365. M – 9869002126

eMail : vistainfin@yahoo.co.in

Website : www.subhashsnaik.com / www.snehalatanaik.com

दिवस जसेजसे जुने होऊ जातात तसतसा त्यांचेवर सोन्याचा मुलामा चढू लागतो. सारेच जुने सोने असते की नाही ठाऊक नाही, पण जुने दिवस निश्चितच सोनेरी असतात हा माझा आजपर्यंतचा शाश्वत अनुभव आहे.

माईक ब्रिअर्लीने यष्टीरक्षकासहित सर्वांना सीमारेषेवर उभे केल्याने झालेली चर्चा आणि क्षेत्ररक्षणाच्या निर्बंधांचा तपशील