कोणत्याही व्यक्तीच्या, संस्थेच्या आयुष्यात २५ वर्षे हा मोठा काळ असला तरी एखाद्या देशाचा विचार करता हा काही फार मोठा कालावधी नाही. पण भारताचा विचार करायला गेल्यास या सहस्त्रकातील आणि २१ व्या शतकातील पहिली २५ वर्षे हा फार दूरगामी, निर्णायक कालपट ठरतो. चालू २०२५ हे वर्ष शेवटच्या टप्प्यात असताना भारतीय अर्थव्यवस्थेसाठी संस्मरणीय ठरलेल्या या रजत महोत्सवी कालखंडाचे सिंहावलोकन उद्बोधक ठरावे.

मानवाच्या ‘अधिपत्या’खालील भूप्रदेश वाढत आहेत, जंगलं नष्ट होत आहेत. त्यामुळे वन्यप्राण्यांची संख्यासुद्धा घटत आहे. विविध वन्यप्राण्यांची संख्या ही पृथ्वीवरच्या वन्यजीवनाच्या ‘प्रकृती’ची निर्देशक असते. वन्यप्राण्यांच्या संख्येवर होणारा कोणत्याही प्रकारचा परिणाम जाणून घ्यायचा असला तर, कोणत्या जातीचे किती प्राणी अस्तित्वात आहेत, हे माहीत असायला हवं.

गॅलिलिओनं सोळाव्या शतकाच्या अखेरीस, पिसा इथल्या झुकलेल्या मनोऱ्यावरून केलेला एक कथित प्रयोग सर्वपरिचित आहे. या प्रयोगात गॅलिलिओनं वेगवेगळ्या वजनाचे दोन गोळे पिसाच्या झुकलेल्या मनोऱ्यावरून खाली टाकले व हे गोळे जमिनीवर पोचायला लागणारा वेळ मोजला

आंतरजालच्या जाळ्यात तरुण पिढी कोळ्याप्रमाणे अडकली आहे. सध्या स्क्रीन टाईमने अनेक प्रश्न निर्माण केले आहेत. देश केवळ वैधानिक इशाऱ्यांनी चालत नाही, तर शिस्तीने चालतो. वैधानिक इशारा म्हणजे स्वैराचाराला दिलेलं प्रमाणपत्रआहे. अश्लीलता संस्कृतीस घातक आहे, हा वैधानिक इशारा अजून आला नाही. नैतिकता जेव्हा दगिन्याप्रमाणे लॉकरमध्ये ठेवलेली असते तेव्हा ती असून नसल्यासारखी असते.

ज्वालामुखीच्या उद्रेकात बाहेर पडणारा शिलारस अत्यंत तप्त असतो. वितळलेल्या खडकांपासून तयार झालेल्या या शिलारसाचं तापमान बाराशे अंश सेल्सिअसच्या आसपास असतं. हा अतितप्त शिलारस जळाऊ पदार्थांना सहजपणे आगी लावू शकतो. पण आश्चर्य म्हणजे, आता याच शिलारसाचा अग्निरोधक लेप म्हणून उपयोग करता येणं शक्य असल्याचं दिसून आलं आहे. कारण इतर पदार्थांना आगी लावणारा शिलारस स्वतः मात्र जळत नाही. ऑस्ट्रेलिआतील ‘सेंटर फॉर फ्युचर मटेरिअल्स’ या संस्थेतील पिंगान साँग आणि त्यांच्या इतर सहकाऱ्यांचं, या अभिनव अग्निरोधकावरचं हे संशोधन ‘मॅटर’ या शोधपत्रिकेत अलीकडेच प्रसिद्ध झालं आहे.

लाल शैवालांच्या अस्तित्वामुळे बर्फाची प्रकाश परावर्तित करण्याची क्षमता वीस टक्क्यांपर्यंत कमी होत असल्याचं आढळलं आहे. प्रकाश अधिक प्रमाणात शोषला जात असल्यामुळे, लाल रंगाचं बर्फ तापमानवाढीस कारणीभूत ठरतं आहे.

आपल्या या संशोधनावरून बार्बरा शेरवूड लोलार यांनी आणखी एका गोष्टीकडे लक्ष वेधलं आहे. मंगळावर आज जीवसृष्टी अस्तित्वात नाही. परंतु मंगळ काही अब्ज वर्षांपूर्वी वसतियोग्य ग्रह होता. मंगळावरची आजची परिस्थिती जरी जीवसृष्टीच्या वाढीसाठी फारशी पोषक नसली तरी, एके काळी तिथे प्राथमिक स्वरूपाची जीवसृष्टी कदाचित अस्तित्वात आलीही असेल. बार्बरा शेरवूड लोलार यांच्या म्हणण्याप्रमाणे, मंगळावर जर अशी जीवसृष्टी निर्माण झाली असली, तर ती तिथल्या जमिनीखालील खोलवरच्या पाण्यात तग धरून राहिलीही असेल. त्यामुळे भविष्यात जर मंगळावरच्या जमिनीत खोलवर अशी जीवसृष्टी सापडलीच, तर आश्चर्य वाटायला नको!

जाणिवा ही अशी बाब आहे की, ती कळतं पण वळत नाही, अशा स्वरूपात असते. आपल्यामध्ये जाणिवा आहेत हेच मुळात ओळखायला हवं. जाणिवा योग्य दिशेने विकसित झाल्या तरच व्यक्तिमत्त्व बहरतं.

ॲल्युमिनियम (Al), ज्याला ॲल्युमिनियम असेही लिहिले जाते, हा आवर्त सारणीतील प्रमुख गट १३ मधील एक हलका चंदेरी पांढरा धातू आहे. ॲल्युमिनियम हा पृथ्वीच्या कवचातील सर्वात मुबलक प्रमाणात आढळणारा धातू (ॲल्युमिनियम मूलद्रव्य) आणि सर्वात प्रचलित अलोह धातू आहे. त्याच्या रासायनिक क्रियाशीलतेमुळे ॲल्युमिनियम निसर्गात कधीही धातूच्या स्वरूपात आढळत नाही, परंतु त्याची संयुगे जवळजवळ सर्व खडक, वनस्पती आणि प्राण्यांमध्ये कमी-अधिक प्रमाणात आढळतात.

गुप्त साम्राज्याचा काळ हा अनेक अर्थाने संपन्नतेचा कालखंड समजल्या जातो. या काळात धार्मिक जीवनात तर मोठाच बदल घडून येऊ लागला होता. धर्माच्या अनेक पंथ-उपपंथाची वाढ होऊ लागली होती. जुन्या वैदिक धमाचे स्वरुप पालटत होते. जुन्या वैदिक देवता व यज्ञ-याग हळुहळु लोप पावू लागल्या होत्या. धार्मिक जीवन अव्यक्ताकडून व्यक्ताकडे, अमूर्ताकडून मूर्ताकडे वळू लागले होते.