शनी या ग्रहाचे आजपर्यंत जवळपास दीडशे चंद्र शोधले गेले आहेत. या दीडशे चंद्रांपैकी एन्सेलॅडस हा चंद्र आकाराने सहाव्या क्रमाकांचा ठरतो. सुमारे ३३ तासांत शनीभोवतीची प्रदक्षिणा पूर्ण करणारा, पाचशे किलोमीटर व्यासाचा हा चंद्र विल्यम हर्शलनं १७८९ साली शोधला.

दहीहंडी उत्सवा संदर्भात मुख्य न्यायालयाच्या दडपणाखाली शासन दरबारी महत्वाचे निर्णय घेतले गेले आहेत. या निर्णयांना दहीहंडी आयोजक, कि ज्यामध्ये प्रतिष्ठित राजकारणी व्यक्ती आहेत, त्यांनी विरोध केलाच आहे,परंतु दहीहंडीत सहभागी होणारे गोविंदा मंडळे पण नाराज झाली. शासनाने दहीहंडी हा साहसी खेळ म्हणून जाहीर करून झालेल्या कोंडीतून स्वत:ची सुटका करून घेण्याचा प्रयत्न केला असला तरी शासनाच्या नेहमीच्या संदीग्ध धोरणामुळे हा गोंधळ अधिकच वाढला आहे. दहीहंडी साहसी खेळ जाहीर झाला म्हणून आजच्या दहीहंडी उत्सवात त्यामुळे काय फरक पडणार आहे हे अजून स्पष्ट झाले नाही. हा खेळ रस्त्यावरून मैदानात अथवा बंदिस्त क्रीडांगण खेळला जाणार आहे का? हा प्रश्न सामान्य जनतेच्या मनात अजूनही आहे. त्या बाबतीतल्या असणाऱ्या नियमावली अगदी ढोबळ सूचना जाहीर केल्या आहेत. दहीहंडी उत्सवाची साहसी खेळात गणना करणे किती योग्य आहे याची कारण मिमांसा करणे आवश्यक आहे.

पांढरट पदार्थ कसले आहेत हे कळल्यानंतर, या हिऱ्यातले काळे पदार्थ काय असावेत, याची उत्सुकता आता निर्माण झाली होती. काळे पदार्थही अर्थातच क्ष-किरणांद्वारे अभ्यासले जात होते. आश्चर्य म्हणजे, काळ्या पदार्थांच्या या विश्लेषणात, हे पदार्थ आतापर्यंत निसर्गात न सापडलेलं एक खनिज असल्याचं आढळलं. परॉवस्काइट या गटात मोडणारं हे खनिज, कॅल्शियम आणि सिलिकॉन या मूलद्रव्यांपासून बनलेलं आहे.

इलेक्ट्रॉनिक कचऱ्यात तांबं तर असतंच, परंतु त्याशिवाय इतर सुमारे तीस मूलद्रव्यं असतात. यातील काही मूलद्रव्यं ही या वस्तूंच्या इलेक्ट्रॉनिक भागांत विशिष्ट उद्देशानं, मुद्दाम वापरलेली असतात; तर काही मूलद्रव्यं ही मुद्दाम वापरलेल्या मूलद्रव्यांत अपद्रव्यांच्या स्वरूपात आढळतात. या सर्व मूलद्रव्यांत ऱ्होडिअम, पॅलाडिअम, चांदी, सोनं, यासारखे दुर्मीळ आणि उपयुक्त धातूही असतात.

आई, वडील, आजी, आजोबा आपल्यात भौतिक नव्हे तर नैतिक मूल्यं ही ओंजळभर सोडून जातात. ओंजळभर पाणी काय असतं? अर्घ्य देणं काय असतं? पूर्वीच्या काळी काशीयात्रेला काही दिवस नाही तर काही महिने लागायचे. काशीयात्रेला जाणं कष्टाचं तर होतंच पण कधी व्यक्ती जर गेलीच तर तिला एक नेम करावा लागायचा. गंगेच्या पात्रात उभं राहून तीन ओंजळी पाण्याचे अर्घ्य सूर्याला देऊन आपल्याला अत्यंत प्रिय असलेल्या एखाद्या गोष्टीचा जन्मभरासाठी त्याग करायचा आणि अशी शपथ सूर्याच्या साक्षीने घ्यायची. गंगेला दिलेला हा शब्द म्हणजे काळ्या दगडावरची रेघ, त्यामुळे ते वचन कधीच मोडायचं नाही.

लाल शैवालांच्या अस्तित्वामुळे बर्फाची प्रकाश परावर्तित करण्याची क्षमता वीस टक्क्यांपर्यंत कमी होत असल्याचं आढळलं आहे. प्रकाश अधिक प्रमाणात शोषला जात असल्यामुळे, लाल रंगाचं बर्फ तापमानवाढीस कारणीभूत ठरतं आहे.

मूल्यं पुस्तकातच असतात असे नाही, वर्तनातही असतात. मूल्यं रुजली तरच ती वर्तनात येतात. शाळेत मूल्यं शिकवली जातात. रुजणं आणि रुजवणं हा ज्याचा त्याचा प्रांत. वैज्ञानिक दृष्टिकोन हे मूल्य शिकवलं जातं, पण एखादाच नरेंद्र दाभोलकर व त्यांच्यासारखे ते प्रत्यक्ष जीवनात अंमलात आणतात.

आधुनिक जीवनशैलीचा परिणाम म्हणून जागतिक तापमान वाढ धोकादायक वेगाने वाढत आहे. या तापमान वाढीची कारणे, त्याचा धोका यांची संपूर्ण माहिती सोप्या भाषेत देणारे अप्रतिम पुस्तक

डेल (Dell) ही संगणक क्षेत्रातील जगातील तिसऱ्या क्रमांकाची मोठी कंपनी असून तिची स्थापना १९८४ मध्ये मायकल डेल यांनी केली. डेलचे लॅपटॉप आणि डेस्कटॉप त्यांच्या टिकाऊपणा आणि विविध श्रेणींसाठी ओळखले जातात.

वॉशिंग्टन, डी.सी. येथील कॅपिटल हिलवर दिमाखात उभी असलेली 'लायब्ररी ऑफ काँग्रेस' ही केवळ अमेरिकेचीच नव्हे, तर संपूर्ण जगातील सर्वात मोठी लायब्ररी म्हणून ओळखली जाते. मानवी संस्कृती, इतिहास आणि ज्ञानाचा एक अथांग महासागर अशी या ग्रंथालयाची ख्याती आहे.

हे ग्रंथालय प्रामुख्याने अमेरिकन संसदेचे अधिकृत संशोधन विभाग म्हणून काम करत असले, तरी त्याचा विस्तार आणि कक्षा जागतिक स्तरावर पसरलेली आहे. आज या ग्रंथालयाच्या विस्तीर्ण संग्रहात तब्बल १७.३ कोटींहून अधिक वस्तूंचा समावेश आहे. विशेष म्हणजे येथे केवळ इंग्रजी भाषाच नाही, तर जगातील ४७० हून अधिक भाषांमधील ज्ञान आणि साहित्य उपलब्ध आहे. या भव्य ग्रंथालयाचा निम्म्याहून अधिक संग्रह इंग्रजीव्यतिरिक्त इतर भाषांमध्ये जतन करण्यात आला असून तो थॉमस जेफरसन बिल्डिंग, जॉन ॲडम्स बिल्डिंग आणि जेम्स मॅडिसन मेमोरियल बिल्डिंग या तीन अवाढव्य आणि देखण्या इमारतींमध्ये विभागलेला आहे.

या जागतिक स्तरावरील ग्रंथालयाची स्थापना, त्याचा झालेला विनाश आणि त्यानंतर झालेले पुनरुत्थान याचा इतिहास अत्यंत रंजक आणि तितकाच संघर्षमय आहे. अमेरिकेचे दुसरे राष्ट्रपती जॉन ॲडम्स यांनी २४ एप्रिल १८०० रोजी संसदेच्या एका विशेष कायद्यावर स्वाक्षरी करून या ग्रंथालयाची पायाभरणी केली होती. सुरुवातीला संसदेच्या कामकाजासाठी आणि खासदारांना लागणारी आवश्यक पुस्तके ठेवण्यासाठी ५,००० डॉलर्सचा निधी मंजूर करण्यात आला था आणि हे ग्रंथालय संसद भवनाच्या (कॅपिटल) इमारतीतच सुरू झाले होते. मात्र, १८१२ च्या युद्धादरम्यान या ग्रंथालयावर मोठे संकट आले. २४ ऑगस्ट १८१४ रोजी ब्रिटीश सैन्याने वॉशिंग्टनवर भीषण आक्रमण केले आणि संसद भवनाला आग लावून दिली. या अग्नितांडवात ग्रंथालयातील मूळ ३,००० पुस्तके जळून खाक झाली आणि ग्रंथालय पूर्णपणे नष्ट झाले.

ग्रंथालयाच्या या संपूर्ण विनाशानंतर अमेरिकेचे तिसरे राष्ट्रपती थॉमस जेफरसन यांनी मदतीचा मोठा हात पुढे केला. त्यांनी गेल्या पन्नास वर्षांत अत्यंत कष्टानं गोळा केलेला आपला वैयक्तिक ६,४८७ पुस्तकांचा अमूल्य संग्रह संसदेला २३,९५० डॉलर्समध्ये विकला. जेफरसन यांच्या या संग्रहामुळे ग्रंथालयाचे स्वरूप केवळ कायद्यापुरते मर्यादित न राहता विज्ञान, कला, तत्त्वज्ञान आणि जागतिक इतिहासाकडे व्यापक झाले. म्हणूनच थॉमस जेफरसन यांना या ग्रंथालयाचे खरे शिल्पकार मानले जाते. परंतु, ग्रंथालयाच्या नशिबातील संकटे इथेच संपली नाहीत. २५ डिसेंबर १८५१ रोजी ख्रिसमसच्या दिवशी ग्रंथालयात पुन्हा एकदा भीषण आग लागली. या दुसऱ्या दुर्घटनेत जेफरसन यांच्या संग्रहातील सुमारे दोत तृतीयांश पुस्तकांसह एकूण ३५,००० हून अधिक पुस्तके जळून खाक झाली. या वारंवार होणाऱ्या आगीच्या घटनांनंतर आणि पुस्तकांचा संग्रह झपाट्याने वाढू लागल्यामुळे संसद भवनातील जागा कमी पडू लागली. शेवटी १८१४ आणि १८५१ च्या आगीच्या धक्क्यांमधून सावरून, १८९७ मध्ये ग्रंथालयाला स्वतःची पहिली स्वतंत्र आणि अत्यंत भव्य इमारत मिळाली, ज्याला आज 'थॉमस जेफरसन बिल्डिंग' म्हणून ओळखले जाते. इटालियन रेनेसान्स शैलीत बांधलेली ही इमारत आज वास्तुकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना मानली जाते.

या ग्रंथालयाचा आणखी एक मोठा वैशिष्ट्यपूर्ण पैलू म्हणजे त्याची कॉपीराईट (Copyright System) प्रक्रिया आणि कायदेशीर महत्त्व होय. अमेरिकेत १८७० मध्ये एक असा कायदा करण्यात आला, ज्यानुसार देशात प्रकाशित होणाऱ्या प्रत्येक पुस्तकाची, गाण्याची किंवा कलाकृतीची नोंदणी करण्यासाठी तिच्या दोन प्रती 'लायब्ररी ऑफ काँग्रेस'कडे जमा करणे बंधनकारक झाले. या एकाच नियमामुळे ग्रंथालयाकडे दररोज हजारो नवीन पुस्तके आणि इतर दस्तऐवज जमा होऊ लागले, ज्यामुळे हा संग्रह जगातील सर्वात मोठा संग्रह बनला. सध्याच्या काळात या ग्रंथालयात दररोज सुमारे १०,००० हून अधिक नवीन वस्तू जोडल्या जातात. या प्रचंड आवकमुळे ग्रंथालयातील साहित्याचे वर्गीकरण करणे कठीण झाले होते, ज्यासाठी त्यांनी स्वतःची एक वेगळी वर्गवारी पद्धत शोधून काढली, ज्याला 'लायब्ररी ऑफ काँग्रेस क्लासिफिकेशन' (LCC) म्हटले जाते. आज जगभरातील अनेक मोठी विद्यापीठे आणि संशोधन संस्था पुस्तके मांडण्यासाठी याच पद्धतीचा वापर करतात.

या ग्रंथालयाचा इतिहास जितका थक्क करणारा आहे, तितकाच त्यामध्ये जतन केलेला दुर्मिळ खजिना जगाला विस्मित करणारा आहे. लायब्ररी ऑफ काँग्रेसमध्ये अशा काही अमूल्य वस्तू सुरक्षित ठेवण्यात आल्या आहेत, ज्या संपूर्ण जगात इतर कुठेही पाहायला मिळत नाहीत. यात सर्वात प्रमुख आकर्षण म्हणजे व्हेलमवर म्हणजेच प्राण्यांच्या मऊ त्वचेपासून बनवलेल्या कागदावर छापलेली 'गुटेनबर्ग बायबल'ची संपूर्ण प्रत होय. युरोपमधील फिरत्या टाईपने छापलेले हे पहिले मोठे पुस्तक मानले जाते आणि जगात अशा केवळ तीनच संपूर्ण व परिपूर्ण प्रती शिल्लक आहेत, ज्यातील एक येथे आहे. याशिवाय, मेसोपोटेमिया संस्कृतीतील सुमारे ३००० वर्षे जुन्या मातीच्या विटा (क्युनिफॉर्म टॅब्लेट्स) हा येथील सर्वात प्राचीन संग्रह आहे, ज्यावर तत्कालीन व्यापारी नोंदी आणि हिशोब कोरलेले आहेत.

ग्रंथालयामध्ये इतिहासाला कलाटणी देणाऱ्या वैयक्तिक वस्तूही जतन केल्या आहेत. १४ एप्रिल १८६५ च्या दुर्दैवी रात्री जेव्हा राष्ट्राध्यक्ष अब्राहम लिंकन यांची हत्या करण्यात आली, तेव्हा त्यांच्या खिशात असलेल्या वस्तू म्हणजेच दोन चष्मे, एक छोटा चाकू, रुमाल आणि ५ डॉलर्सची एक नोट आजही येथे जशीच्या तशी पाहायला मिळते. यासोबतच, अमेरिकेच्या स्वातंत्र्याचा मूळ जाहीरनामा, थॉमस जेफरसन आणि जॉर्ज वॉशिंग्टन यांच्या हाताने लिहिलेल्या डायऱ्या आणि महत्त्वाची ऐतिहासिक कागदपत्रे येथे सुरक्षित आहेत. पुस्तकांच्या आकाराचा विचार केल्यास, येथे जगातील सर्वात लहान पुस्तक उपलब्ध आहे, ज्याची पाने उलटण्यासाठी सुईचा वापर करावा लागतो, तर दुसरीकडे अवाढव्य आकाराचे नकाशेही पाहायला मिळतात. केवळ हस्तलिखितेच नाही, तर जगातील पहिल्या ऑडिओ रेकॉर्डिंग्जपासून ते लाखो संगीताच्या दुर्मिळ तबकड्या आणि मौल्यवान जुनी वाद्ये (जसे की स्ट्रॅडिव्हेरियस व्हायोलिन) या ग्रंथालयाच्या अमूल्य खजिन्याचा भाग आहेत.

आधुनिक युगाशी पाऊल जुळवत लायब्ररी ऑफ काँग्रेसने युनेस्को (UNESCO) सोबत मिळून 'जागतिक डिजिटल लायब्ररी' (World Digital Library) प्रकल्प सुरू केला. याद्वारे जगभरातील महत्त्वाच्या सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक दस्तऐवजांचे डिजिटलायझेशन करून ते इंटरनेटवर सर्वांसाठी मोफत उपलब्ध करून देण्यात आले आहे. याशिवाय, ग्रंथालयाच्या आवारात एक अतिशय प्रसिद्ध आणि अवाढव्य 'मेन रीडिंग रूम' (Main Reading Room) आहे. या वाचनालयाचा घुमट आणि तिथली वास्तुकला एवढी भव्य आहे की, ती पाहण्यासाठी दरवर्षी लाखो पर्यटक वॉशिंग्टनला भेट देतात. मात्र, येथे बसून अभ्यास करण्यासाठी केवळ सामान्य नागरिक चालत नाही, तर वाचकाचे वय किमान १६ वर्षे असावे लागते आणि त्यांच्याकडे ग्रंथालयाचे अधिकृत 'रीडर कार्ड' असणे आवश्यक असते. या ग्रंथालयाच्या व्यवस्थापनाची जबाबदारी 'लायब्रेरियन ऑफ काँग्रेस' यांच्यावर असते, ज्यांची नियुक्ती थेट अमेरिकेचे राष्ट्रपती करतात.

लायब्ररी ऑफ काँग्रेस हे केवळ पाश्चात्त्य इतिहासाचे केंद्र नसून, त्यामध्ये भारताच्या आणि दक्षिण आशियाच्या समृद्ध सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक वारशाचा अतिशय मोठा खजिना दडलेला आहे. या ग्रंथालयाच्या 'एशियन डिव्हिजन' (Asian Division) अंतर्गत दक्षिण आशियाई संग्रहात भारताशी संबंधित हजारो दुर्मिळ हस्तलिखिते, पुस्तके आणि दस्तऐवज अत्यंत सुरक्षितपणे जतन करण्यात आले आहेत. या संग्रहाची सुरुवात विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला, म्हणजेच १९०४ मध्ये झाली, जेव्हा ग्रंथालयाने अल्ब्रेक्ट वेबर या प्रसिद्ध जर्मन भारततज्ज्ञाचा वैयक्तिक संग्रह विकत घेतला. या संग्रहात तब्बल ४,००० हून अधिक पुस्तके, दुर्मिळ लेख आणि महत्त्वपूर्ण पत्रव्यवहार समाविष्ट होते. यामध्ये एकोणिसाव्या शतकातील 'ऐतरेय ब्राह्मण' आणि 'अग्निष्टोमप्रयोग' यांसारख्या प्राचीन संस्कृत वैदिक ग्रंथांच्या मौल्यवान हस्तलिखितांचा समावेश आहे.

या ग्रंथालयाकडे 'इंडो-आर्यन मॅन्युस्क्रिप्ट सिरीज' नावाचा एक विशेष विभाग आहे, ज्यामध्ये ४७२ हून अधिक अत्यंत दुर्मिळ हस्तलिखिते आहेत. हे दस्तऐवज मुख्यत्वे संस्कृत भाषेत असले, तरी महाराष्ट्रातील वाचकांसाठी अभिमानाची गोष्ट म्हणजे यात काही जुनी मराठी हस्तलिखितेही जतन केलेली आहेत. उदाहरणार्थ, संत साहित्याशी आणि तत्त्वज्ञानाशी संबंधित असलेल्या 'शुकाष्टकटीका' (Śukāstakaṭīkā) या जुन्या मराठी ग्रंथाची मूळ हस्तलिखित प्रत या ग्रंथालयात सुरक्षित आहे. याशिवाय प्राकृत भाषेतील जैन धर्मग्रंथ 'कल्पसूत्र' देखील येथे पाहायला मिळते. ही हस्तलिखिते प्रामुख्याने १५९८ ते १९०४ या काळातील असून, १९३० आणि १९४० च्या दशकात भारतातून गोळा करून अमेरिकेला आणली गेली होती.

या प्राचीन धार्मिक आणि साहित्यिक खजिन्यासोबतच, भारताच्या आधुनिक राजकीय इतिहासातील सर्वात महत्त्वाचा दस्तऐवजही येथे उपलब्ध आहे. भारताचे राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांनी स्वतःच्या हाताने लिहिलेला एका निबंधाचा मसुदा (Mahatma Gandhi Essay Draft) या ग्रंथालयाच्या विशेष संग्रहात अत्यंत आदराने जतन करून ठेवण्यात आला आहे. एवढेच नव्हे, तर भारताच्या स्वातंत्र्यापूर्वीच्या काळातील विविध 'संस्थानिकांची अधिकृत कागदपत्रे' (Princely State Papers) आणि जुनी वृत्तपत्रे देखील येथे संशोधकांसाठी उपलब्ध आहेत. अशा प्रकारे, वाशिंग्टनमध्ये बसूनही एखादा अभ्यासक भारताच्या प्राचीन वेदांपासून ते थेट महात्मा गांधींच्या विचारांपर्यंतचा संपूर्ण इतिहास या ग्रंथालयाच्या माध्यमातून सखोलपणे अभ्यासू शकतो. संकटांच्या अनेक आगींमधून तावून सुलाखून निघालेले हे ग्रंथालय आज केवळ एक वाचनालय राहिलेले नसून, ते संपूर्ण मानवी प्रगतीचे, ज्ञानाचे आणि जागतिक वारशाचे जिवंत प्रतीक बनले आहे.