वत्स देशाचा राजा उदयन याच्या विश्वविख्यात कथेवर महाकवी भास यांनी रचलेले पहिले नाटक म्हणजे प्रतिज्ञा यौगंधरायण . उदयनास अवंतीराज महासेन याने कपटाने बंदी केले त्यावेळी आपण जिवंत असतांना वत्सराज संकटात सापडावा याचे वैषम्य वाटून उदयनाचा अमात्य यौगंधरायण त्याला सोडवण्याची प्रतिज्ञा करतो हे प्रस्तुत नाटकाचे कथानक आहे.

राज तरंगिनी हा विश्व प्रसिद्ध ग्रंथ म्हणजे काश्मीर प्रान्ताचा संस्कृतात लिहिलेला पद्यबद्ध इतिहास. त्याचा कर्ता आहे कल्हण .
राजतरंगिणी म्हणजे राजांची नदी, प्रवाह किंवा परंपरा–असे यथार्थ नाव कल्हणाने आपल्या या राज वंशाच्या इतिहास स्वरूप ग्रंथाला दिले आहे.

आनंदवर्धन नामक अलंकार शास्त्राचे श्रेष्ठ ग्रंथकार होऊन गेले. ध्वन्यालोक या त्यांच्या ग्रंथाने साहित्यचर्चेला जे वळण लावले ते उत्तरकाली मान्य झाले. आनंदवर्धन काश्मीरचा राजा अवंतिवर्मा याच्या विद्वत्सभेत होता.तेव्हा आनंदवर्धनाचे लेखनकार्य नवव्या शतकाच्या मध्यात चालू होते, असे मानावयास हरकत नाही. आनंदवर्धन हा कवी, तत्त्वज्ञ आणि साहित्यमीमांसक होता.

संस्कृत साहित्यात ‘ बाणभट्ट’ हे नाव अतिशय प्रसिद्ध आहे. संस्कृत गद्याचे तर ते आचार्य मानले जातात. म्हणूनच ‘गद्यम् कवीनां निकषं वदन्ति ‘ असे म्हटले आहे. बाणांची कविता जितकी सुवर्णमयी आहे तितकेच गद्यलेखनही श्रेष्ठ आहे.

हिंदुहृदय सम्राट छत्रपती श्री शिवाजी महाराजांचे अलौकिक गुणसंपन्न सुपुत्र छत्रपती संभाजी महाराज यांनी रचलेला वैभव संपन्न संस्कृत ग्रंथ म्हणजे बुधभूषणम्. छत्रपती शिवाजी महाराज आणि छत्रपती संभाजी महाराज या दोघांच्याही राजमुद्रा संस्कृत भाषेतच विराजित आहेत यातून त्यांचे संस्कृत प्रेम अधोरेखित होते.

भगवान गणेशांच्या निर्गुण निराकार स्वरूपाला समजून घेण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे श्री मुदगल पुराण. हा शब्दच किती सुंदर आहे. मुद्गल. मुद म्हणजे आनंद. ज्यांच्या प्रत्येक कृतीतून आत मध्ये पूर्णपणे भरलेला आनंद ओसंडून वाहतो त्या महान गाणपत्य आचार्यांना श्रीमुद्गल असे म्हणतात.

संस्कृत साहित्याच्या क्षेत्रात महाकाव्यांचे स्वतःचे वेगळे स्थान आहे. रामायण, महाभारत ही आर्ष महाकाव्य असोत की कुमार संभवम् , रघुवंशम् अशी संस्कृत महाकाव्याची पंचप्राण म्हटली गेलेली पंचमहाकाव्य असोत संस्कृत साहित्याचे हे अत्यंत वैभवशाली दालन आहे.

योगवाशिष्ठ हा ग्रंथ उत्तररामायण, वसिष्ठ महारामायण, मोक्षोपायसंहिता या नावांनी देखील ओळखला जातो. हा ग्रंथ वाल्मिकींची रचना आहे, असे मानले जाते. तरीही या ग्रंथाचे रचनाकार रामायणकर्ते वाल्मीकी हेच आहेत की अन्य कोण याविषयी विद्वानांमध्ये मतभेद आढळतात.

वराहमिहिरयाचा ‘ बृहत्संहिता’ या बृहद्ग्रंथाचा ५५ अध्याय वृक्षायुर्वेद म्हणविला जातो. यात एकूण ३१ श्लोक आहेत. वराहमिहिर यांनी उज्जैन येथे हा ग्रंथ निर्माण केला.

गद्य सम्राट रूपात संस्कृत साहित्याचे अनभिषिक्त सम्राट मानल्या गेलेल्या बाणभट्टांनी रचिलेला अभिजात संस्कृत वाङ्मयातील प्राचीनतम, प्रसिद्ध आख्यायिका म्हणजे हर्षचरित.