क्षितिज पार झाल्यासारखं वाटतं, तसंच आयुष्याचं आहे. “Miles to go before I sleep” ही अवस्था प्रत्येकाची असते. सगळं पार पडल्यावरच यशाचा व समाधानाचा थांबा येतो. यशाच्यामागे धावायचं, का समाधानाच्या थांब्यावर थांबून क्षणभर विश्रांती घ्यायची, हे ज्याचं त्यानं ठरवायचं असतं. सुखाचा शोध घ्यायला प्रत्येक जणाला यशोशिखराकडे जावं वाटतं, पण सुख पायाशी लोळण घेत असतं, हे अनेकांना माहीत नसतं. श्वास घेईपर्यंत अनेक गोष्टी पार पाडायच्या असतात, अनेक कर्तव्यं पार पाडायची असतात. अजून खूप पार पाडायचे आहे.

माणसांचा व मनाचा वावर कुठे कुठे व कसा कसा होईल हे काहीच सांगता येत नाही. वावर सद्भावनेचा असेल तर ‘पाऊले चालती पंढरीची वाट’ ही अनुभूती येतेच.

पानगळ म्हणजे आयुष्याची शेवट असे आपल्याला वाटते. पानगळ आपल्याला जाणीव करून देते शेवटच्या क्षणांची. पण पानगळ होणार म्हणून पानं फुलायची थोडीच थांबतात. विचारांची ही पानगळ असते. सुचतं तेव्हा खूप सुचतं. जेव्हा सुचतं तेव्हा निसर्गातील घटना, सौंदर्य विचार करायला भाग पाडतात. घटना दुःखद असो वा सुखद, मन संवेदनशील असेल तर विचारांचा उत्सव फुलतो. मन निर्विकार असेल तर विचारांची पानगळ ठरलेली असते.

संतसाहित्यातील जीवनमूल्ये समजण्यासाठी मुलांनी संतसाहित्यही वाचायला हवे. संतांनी सांगितलेल्या म्हणी, सुविचारमध्ये जीवनाचं तत्त्वज्ञान त्यांनी थोडक्यात सांगितलं आहे.

तरुणपण उज्वल भविष्यासाठी गुंतवणूक असते. तरुणपण बालपणाच्या पायावर उभे असते. त्यामुळे बालवयात योग्य संस्कार झाले, तर तरुणपणात त्याचा फायदा नक्कीच होतो. तरुणपण हे वाया जाऊ नये म्हणून तरुणांना संयम आवश्यक आहे. कारण तरुण सध्या व्यसनाच्या जाळ्यात, भौतिक सुखाच्या जाळ्यात अडकला आहे. त्यातून त्याला बाहेर काढायचे असेल तरच पुढील आयुष्य चांगल्या प्रकारे जाण्यासाठी बालपण शिस्तीत, संस्कारात व्यतीत व्हायला हवं. पूर्वी तरुणपण होतं कुटुंबासाठी, देशासाठी; पण आज तरुणपण स्वतःसाठी, स्वतःच्या भौतिक सुखासाठी आणि दुसऱ्याचा विचार न करण्यासाठीच आहे की काय अशी शंका येऊ लागते. तरुणपण कशासाठी हे ठरवत असताना, प्राधान्यक्रम ठरवता आला पाहिजे. लहानपणी ‘श्यामची आई’ पुस्तकात वाचलेली असते; पण आपल्या आईत ‘श्यामची आई’ शोधता यायला हवी. लहानपण हे पुस्तके वाचण्यासाठी असतं, तर तरुणपण हे पुस्तकातल्या गोष्टी पुस्तकाबाहेर शोधण्यासाठी असतं. आजच्या तरुणांकडे आदर्श नाही, यशोगाथा नाहीत; पण त्या त्यांना समजूनही घ्यायच्या नाहीत, त्याकडे त्यांनी पाठ फिरवलेली आहे. आमच्या तरुणांना स्वरसम्राज्ञी, कोकिळा लता मंगेशकर समजून घ्यायची नाही. आमच्या तरुणांना अभिजात चित्रपटांच्या कलास्वाद कसा घ्यायचा हे माहिती नाही व माहितीही करून घ्यायचं नाही.

बरं झालं, अब्राहम लिंकन तुम्ही मुख्याध्यापकाला पुन्हा पत्र लिहिलं नाही. कारण पत्र संस्कृती आता राहिलीच नाही.

तुमचं पत्र केव्हाच खुंटीला टांगलंय. पण तुम्ही जसं मुलाला घडवायला सांगितलंय तसं परिपत्रकांमुळे शक्यच होत नाही.

मुलांच्या संदर्भातल्या समस्या म्हणजे मुले स्क्रीन टाईमचा वापर खूप करतात, त्यासाठी पालक हतबल आहेत.

एखाद्या वस्तूच्या अतिवापरामुळे आपणच एखादं व्यंग निर्माण करतो. व्यंगावर मात करण्यासाठी आपणच प्रयत्न केले पाहिजेत. यापूर्वीही अनेकांनी व्यंगावर मात केली आहे हे आमच्या मुलांना कळायला हवं. अनेकांनी व्यंगावर मात तर केली आहेच, पण यशश्रीही खेचून आणली आहे.

केवळ पुस्तकावर विसंबून राहायचे नसेल तर काही छंद जोपासायला हवेत. छंदातून आनंद तर मिळतोच; पण ज्ञान आणि कौशल्य यासाठीही छंद उपयोगी पडतात. डायरी लिहिण्याचा छंद हा संघर्षाचा आणि हर्षाचा कोलाज असतो. छंद म्हणून लिहिणं वेगळं आणि आलेल्या अनुभवाची गाथा लिहिणं वेगळं. अनेकांच्या आयुष्यात पुस्तकं येतच नाहीत. जन्मापासून संघर्ष, आव्हानं यांचा सामना करावा लागतो. पुस्तकांपेक्षाही परिस्थितीच माणसांना शिकविते, संघर्ष करत करतच ते आयुष्य जगत असतात आणि तोच वस्तुपाठ पुस्तक म्हणून आपल्यासमोर येतो.