नामवंत लेखक, नवोदित लेखक, ऑनलाईन लेखक यांच्या कथा, कविता, कादंबरी, प्रवासवर्णनासहित भरपूर साहित्य.
जसजसे शहरात राहून तिथल्या धकाधकीच्या आणि धावपळीच्या वातावरणात नोकरीच्या मागे धावून धावून दमल्यावर स्वतःच्या मालकीची एखादी वन रूम किचन किंवा वन बी एच के पर्यंतच मजल पोहचते तेव्हा स्वतःची रूम असून सोसायटी किंवा गृहसंकुलात आपण मेंटेनन्स देऊन भाड्यानेच उपऱ्या सारखे राहतोय अशी भावना निर्माण होते, त्यावेळेस स्वतःच्या गावात, स्वतःच्या शेतात आणि शेतातल्या मातीत उन्हा तान्हा मध्ये का होईना पण राब राबून सुखाने पोट भर तरी खायला मिळत होते असे विचार येतात.
December 19, 2019
कम्युनिटी रेडिओ म्हणजे एखाद्या विशिष्ट भौगोलिक भागासाठी किंवा विशिष्ट समाजासाठी असलेला रेडिओ. भारतात कम्युनिटी रेडिओची सुरुवात २००४ साली झाली. सुरुवातीला कम्युनिटी रेडिओ चालू करण्यासाठी असंख्य बंधने होती; पण २००८ नंतर ती बरीच शिथिल करण्यात आली आहेत. शेतीविषयक माहिती देणे, लोकांचे प्रबोधन करणे, शिक्षणविषयक कार्यक्रम लोकांपर्यंत पोहोचवणे ही कम्युनिटी रेडिओची मुख्य उद्दिष्टे असतात. माहिती व प्रसारण मंत्रालयाच्या वेबसाइटवर असणाऱ्या आकडेवारीनुसार भारतात आज १७१ कम्युनिटी रेडिओ आहेत आणि अजून २८२ अर्ज माहिती व प्रसारण मंत्रालयाच्या मंजुरीची प्रतीक्षा करत आहेत. चालू १७१ पैकी तब्बल २७ कम्युनिटी रेडिओ एकटय़ा तामिळनाडूमध्ये आहेत. कर्नाटकात २२, तर महाराष्ट्रात १८ कम्युनिटी रेडिओ आहेत. सामाजिक संस्था-संघटनांनी ग्रामीण आणि आदिवासी भागांमध्ये कम्युनिटी रेडिओच्या माध्यमातून भरीव कामगिरी केलेली आहे. एक कम्युनिटी रेडिओ केंद्र उभारण्यासाठी तंत्रज्ञानाच्या दर्जानुसार कमीत कमी तीन लाख रुपये, तर जास्तीत जास्त २० लाख रुपये इतकाच खर्च येतो. इतर प्रसार माध्यमे बघता कम्युनिटी रेडिओसाठीचा हा खर्च नगण्य आहे. आजमितीला सुमारे १९० समूह रेडिओ (कम्युनिटी) केंद्रे देशात चालतात. त्याच्या दुप्पट मंजुरीच्या प्रतीक्षेत आहेत. मूळ उद्देश लोकांना शिक्षण, त्यांच्या अन्य समस्या, त्यावर उपाय याची चर्चा करण्यासाठी व्यासपीठ मिळवून देणे हा आहे. म्हणजे उदा. तालुक्यातल्या एखाद्या मध्यवर्ती ठिकाणी चालणाऱ्या केंद्रातून शेतकऱ्यांना वेळोवेळी माहिती आणि अन्य मार्गदर्शन होऊ शकते, अनुभवकथन, तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन, मुलाखती आणि शेतावर जाऊन प्रशिक्षण घेतले जाते. शेतकरी अश्या कम्युनिटी रेडिओचे सभासदत्व घेतात. पन्नास टक्के कार्यक्रम वर्गासाठी प्रसारित केले तर उरलेला वेळ उच्च शिक्षण वा अन्य सामाजिक विषयावर आधारित प्रसारणास परवानगी असते.
कम्युनिटी रेडिओ केंद्रे कुणाला सुरू करता येतात ?
शैक्षणिक आणि सामाजिक संस्था कम्युनिटी रेडिओ सुरू करायला दूरसंचार मंत्रालयाकडे अर्ज करू शकतात. त्यांच्या तांत्रिक आणि आर्थिक क्षमतेनुसार आणि मूळ उद्देश जे प्रामाणिकपणे पूर्ण करतील अश्या संस्थाना परवानगी मिळते. शैक्षणिक संस्था, विद्यापीठे, कृषी वैज्ञानिक केंद्र, एनजीओ हे सर्व अशी केंद्रे सुरू करू शकतात. देशातली अनेक विद्यापीठे, कृषी विज्ञान केंद्र, तसेच माउंट अबू इथली संस्था, किंवा अनेक एनजीओज असे रेडिओ चालवतात. पण साधारण चारेक तास प्रसारण होत असल्याने कित्येकांना ते ठाऊकच नसतात.
थोडंसंच तांत्रिक:
नेहेमीच्या एफएम रेडिओप्रमाणेच ट्रांसमीटर आणि ध्वनीमुद्रणाची आणि संकलनाची किमान सुविधा, इतक्यावर कम्युनिटी रेडिओ सुरू होऊ शकतो. केंद्र सुरू करणे एकवेळ सोपे, पण त्याला सतत खाऊ द्यावा लागतो तो कसा मिळवणार? म्हणजेच उद्देश जरी प्रामाणिक असला, तरी इतके तास - म्हणजे समजा रोज सहा ते आठ तास लावायला कार्यक्रम तयार हवेत! अशी कित्येक तासांची ध्वनीमुद्रित कार्यक्रमांची पेढी (बँक) आधीच तयार असावी लागते. त्याशिवाय अशाच अन्य केंद्रांशी समझोता करून कार्यक्रमांची देवाणघेवाण होऊ शकते.
एफएम रेडिओ 'लाईन ऑफ साईट' चालत असल्याने प्रक्षेपकाच्या शक्तीनुसार सुमारे पन्नास किमीपर्यंत ऐकता येऊ शकतो. एफएम बॅण्डमध्ये म्हणजेच ८८ ते १०८ मेगाहर्टझ फ्रिक्वेंसी दरम्यान एक फ्रिक्वेन्सी यां रेडिओना वापरायला मिळते.
सध्या फक्त शंभर वॅट प्रक्षेपक वापरायला परवानगी दिलीय. दुर्गम भागात २५० वॅट. त्यामुळे आठ दहा किलोमीटर्स पर्यंत हे कार्यक्रम ऐकू येतात. व्यापारी तत्वावर चालणाऱ्या एफएम वाहिन्यांच्या किलोवॅट क्षमतेच्या तुलनेत ही शक्ती नगण्य आहे. पण सरकारचे म्हणणे असे की हा मर्यादित कम्युनिटीपुरताच रेडिओ असल्याने हवी कशाला जास्त पावर? त्यांच्याच काही संचालकांनी एफएम ऐवजी ए एम प्रकारच्या प्रसारणाची परवानगी मागितली आहे. त्यामुळे तितक्याच किमतीत जास्त दूरवर प्रसारण ऐकू येईल असे त्याना वाटते. सरकारी पातळीवर परवानगी देताना या रेडिओच्या सामाजिक उपयुक्ततेचा निकष मोजला जातो.
मर्यादा अन आव्हाने :
कम्युनिटी रेडिओचा मूळ उद्देश प्रबोधन आहे- मनोरंजन नाही. तसेच कॉपीराईटमुक्त गाणीच वाजवायला परवानगी असते. जाहिराती घेता येत नाहीत अशी अनेक बंधने असल्याने चालवणाऱ्या समूहावर मर्यादा येतात. एनजीओ एकवेळ पैसे उभारू शकतात पण शैक्षणिक संस्थाना हे कठीण जाते. साहजिकच राजकीय व्यक्ती त्यांच्या संस्था पुढे करून आपला कार्यक्रम पुढे ढकलतात. सुरुवातीचा पाचदहा लाखांचा खर्च हा कळीचा मुद्दा आहे. तळे राखील तो पाणी चाखणार! त्यातून स्वतःची प्रसिद्धी, जाहिराती घेणे, कॉपीराईट कार्यक्रमांचे प्रसारण वगैरे होत असते. व्यावसायिक वाहिन्या यावर लक्ष्य ठेवून असतात. त्यांचा महसूल बुडतो. त्यांनी वार्षिक एक ते दीड कोटींना हक्क विकत घेतलेले असतात. त्यांच्या तक्रारीनुसार नियमबाह्य वर्तणूक आढळल्यास अशी केंद्रे सरकारने बंदही केली आहेत.
आता इंटरनेट रेडिओच्या जमान्यात असले फ्री टू एअर समुदाय रेडिओ कालबाह्य होतीलच. खरं तर त्यांनी ऍप्स तयार करून मोबाईलवर ऐकता येतील असे कार्यक्रम प्रसारित करायला हवेत. अशा परिस्थितीत कम्युनिटी रेडिओचा मूळ उद्देश साध्य होणे कठीण आहे.
कम्युनिटी रेडिओ मुळे स्थानिक राजकीय पक्ष, राजकीय नेते, फारसे पैसे नसलेल्या राजकीय संघटना या सगळ्यांना बळ मिळेल; पण यातली मुख्य अडचण अशी की, माहिती प्रसारण मंत्रालयाने आपल्या धोरणात्मक नियमावलीमध्ये राजकीय पक्ष किंवा राजकीय पक्षाशी संबंधित संस्था संघटना यांना कम्युनिटी रेडिओ सुरू करण्यास मनाई केली आहे. लोकशाही देशात राजकारण नको, असं म्हणणं हा शुद्ध गाढवपणा आहे. उलट लोकशाही देशात राजकारणात लोक जितका जास्त रस घेतील तितकी लोकशाही बळकट होत जाते. कम्युनिटी रेडिओचे माध्यम राजकीय पक्षांसाठी खुले केले पाहिजे. खुल्या राजकीय स्पर्धेला वाव देण्यासाठी समान संधींची निर्मिती ही कम्युनिटी रेडिओसारख्या सर्वसामान्य प्रसार माध्यमांना मोकळे केल्याने होऊ शकते. आज काही प्रमाणात सोशल मीडियाने जे कार्य केले आहे ते अधिक व्यापक प्रमाणात करण्यासाठी, सोशल मीडियापासून मैलोन्मैल दूर असणाऱ्या गरीब, शेतकरी, आदिवासी जनतेपर्यंत पोहोचण्यासाठी कम्युनिटी रेडिओ राजकीय पक्षांना खुले करणे, हा एक प्रभावी मार्ग ठरेल. राजकीय पक्षाचे मुखपत्र असू शकते, तर अधिकृत आकाशवाणी का असू नये? केवळ एवढाच कम्युनिटी रेडिओचा उपयोग आहे असं नाही. स्थानिक निवडणुकांमध्ये कम्युनिटी रेडिओचा प्रचंड प्रभाव दिसून येईल. लोकांमध्ये जागरूकता निर्माण करण्यात हे रेडिओ मोलाचं कार्य बजावतील. कम्युनिटी रेडिओच्या लहरींना अवकाशात संचार करू द्या. व रेडिओ लहरींना आपलेसे करू या! पुण्यात रेडिओ एफटीआयआय' चालू आहे.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३
संदर्भ.इंटरनेट
February 13, 2017
जीवनाच्या अनेक संचिता पैकी लताचं असणं हे एक संचित आहे. आपल्या अवती भोवती अनेक समृद्ध व्यक्तिमत्वें असतात, स्वर असतात, त्यांच्यामुळे आपलं जीवन समृद्ध होत असतं. मोठ्या माणसांच असणं डोक्यावर छत्र असतं. लतांची गाणी अनेकांच्या दृष्टीने मुदत ठेव आहे, जिच्यामुळे त्यांचं आयुष्य सुखद आहे. सौंदर्य आणि स्वर आपल्या आवाक्यात जरी नसले तरी पाहण्यात व ऐकण्यात ते आपलेच असतात. लताच्या गाण्यामुळे अनेक गाण्यांना परिसस्पर्श लाभला. लता गाण्याला सोनं करणारं परीस आहे. प्रेमाला उपमा नाही तशी लताच्या गाण्याला उपमा नाही.
लताचे स्वर ऐकल्यावर असं वाटतं, जीवनात ही घडी अशीच राहू दे. माणसें येतात आणि जातात पण स्वर मनात घर करतात. मनात घर करणाऱ्या गोष्टीच मनात तग धरतात. लता कुठे काय करते? लता केवळ आधारच देत नाही तर वेळू गगनावर नेते. काही सौंदर्या साठी व काही स्वरा साठी सगळी विशेषणे थिटी पडतात, तिथे शब्दांच्या पलीकडे गेल्यानंतरच सौंदर्य आणि स्वर कळतात. काही गोष्टींची अनुभूती घ्यायची असतें, काही गोष्टी फक्त जगायच्या असतात. लताचे स्वर या प्रकारात मोडतात. मोडक्या तोडक्या आणि भग्न आयुष्याला अर्थ प्राप्त करून दिला तो लतांच्या मधुर स्वर आणि गाण्यांनी. लतांच्या गाण्यांनी अनेकांना जगण्याची उमेद दिली आहे. माणसे रडल्याशिवाय मोकळी होत नाहीत.our sweetest songs are those that tells us the saddest thoughts. मैफल मध्ये भाव खाते ती असतें गझल. लताच्या गाण्याचं ही असच आहे.
माणसें जाताना केवळ आठवण मागे ठेवून जात नाहीत, तर स्वरही मागे ठेवून जातात, अस्तित्व मागे ठेवून जातात. माणसाला मरण असतं, स्वरांना मरण नसतं. आकाशातल्या तारका जशा मोजता येत नाही तसं लताच्या गाण्यांचं अस्तित्व मोजता येत नाही. आकाशातल्या नक्षत्रांचे देणं नुसतं अनुभवत राहावं तशाप्रकारे लतांच्या गाण्यांचा अनुभव नुसता घेत राहावा आणि यातच जीवनाची खरीखुरी इतिकर्तव्यता आहे. गाण्यात अर्थ असतो पण गाण्याला सुगंध असतो हे लताची गाणे ऐकल्यावर जाणवतं. अश्रूंची फुले करण्याची किमया लतांच्या गाण्यात आहे. आपलं संचित आपल्यालाच माहित नसतं. आपलं संचित माहिती होण्यासाठी किंचित वेळ द्यावाच लागतो.लतचा काळजाला भिडणारा,हेलावून सोडणारा, अंतर्मुख करणारा, डोळ्यातून अश्रू वाहायला लावणारा आवाज, हीच लताची शक्ती आहे.लता व्याख्येत न मावणारी स्वरसम्राज्ञी आहे.लता काहीजणांचे दैवत,अनेकांच्या भिंतीवरील फोटो प्रेम आहे. मनाच्या चौकटीतील एक सुंदर चित्र आहे .एकच गीत अनेक जण गातात, पण हसवायचे, रडवण्याचे सामर्थ्य काही जणांमध्ये असतं, त्यापैकी एक लता.लता असे चुंबक आहे,जिथे सर्व विशेषणे आपोआप चिकटतात.
गाणं अजरामर करणं लताडून शिकायला हवं. ये मेरे वतन के लोगो ऐकल्यावर डोळ्यात पाणी येतं. पंडित नेहरूंच्या डोळ्यात व आमच्या डोळ्यात पाणी आणलं ते लतानीच सुखामध्ये जीवनात ही घडी अशीच राहु दे असंवाटतं. हे क्षण असेच पकडून ठेवावेत, त्याला दृष्ट लागू नये असं आपल्याला वाटतं.ऊत्तुंग प्रतिभेच्या आविष्काराला साथ देणारा आवाज हवा. गीत आणि सूर हातात हात घालूनच जायला हवेत, तरंच मिले सुर मेरा तुम्हारा, तो सुर बने हमारा हे शक्य आहे.
लतांनी प्रेमिकांच्या आयुष्यात बहार आणली आहे . लहान मुलांना नाचायला शिकवले. नाच रे मोरा आंब्याच्या बनात, आई मी पावसात जाऊ कां? जन पळभर म्हणतील हाय हाय म्हणून, वृद्धांना संध्याछायेची आठवण करून दिली आहे .एक-दोन-तीन-चार या जावेदच्या मासिक बाराखडीच्या गाण्याला लतांनी रंगत आणली. काही गाणी लतांमुळे लक्षात राहतात. मोगरा फुलला ,चाफा बोलेना, ही गाणी जणू तुमच्यासाठीच होती. आपली नक्कल करू नये, म्हणत लतानी सृजनाचा मार्ग मोकळा ठेवला आहे. अनेक लता आहेत,अनेक आशा आहेत, हवाय फक्त आधार. भीक मागणाऱ्या सुरांना जेव्हा आधार मिळतो, तेव्हा त्याला राजमान्यता मिळते, त्याच सोनं होतं.अशा अनेक रानुमंडलआहेत.
कल्पवृक्ष कन्येसाठी लावुनिया गेला बाबा हे खरंच ठरलंय. मंगेशकर घराण्याची लता, तिचा वेलू गगनाला भिडतोय. मंगेशकर घराण्याने सुरांचा उष:काल करत आशा पल्लवित केल्या आहेत.लतानें आमच्या सर्वांच्या जीवन जगण्याच्या आशा पल्लवित केल्या आहेत.
लताच्या सुरमयी आवाजाने आमचे जीवन सुरमयी झाले आहे.
सुखं म्हणजे नक्की काय असतं,लतांचं मधुर गाणं ऐकणं असतं.
सूर तेची छेडीता, गीत उमटें लताचेंच हे पदोपदी जाणवते. लताची गाणी मुदतीची ठेवं आहे .सुरांचे व्याज देणारी, मानवी जीवन समृद्ध करणारी् लताच्या मधुर, दर्दभऱ्या गाण्यांनी जीवनात आशा पल्लवित केल्या आहेत. अनेकांची दुःख सहन करण्याची प्रतिकारशक्ती वाढविली आहे. अनेक संकल्पना स्पष्ट केल्या आहेत. अनेकांना जगण्याची उमेद दिली आहे. वास्तवाची जांण करून दिली आहे.लताच्या गाण्यांनी, अनेकांनी आपल्या प्रेमाची सुरुवात केली,आपल प्रेम फुलविले,जीवन फुलवले.अनेक गाण्यांनी हसवले,रडवले,डोळे पाणावले आहेत.धीर दिलाय. असेच वास्तव एका गाण्यात सांगितले आहे, जे मला भावलं. डोळ्याच्या कडा ओलवणारं एक गीत.जन पळभर म्हणतील हाय हाय... मृत्यू हा प्रत्येकाला येणारच, तो अटळ आहे मग अशा मृत्यू कडे पाहण्याचा दृष्टिकोन कवी भा. रा. तांबे यांच्या गीतांनी व लता च्या सुरांनी सुसह्य होतं. आपण मृत्यूला घाबरतो,पण काही गाणी आपल्याला जाणवून देतात की या जगात आपल्याला भोगाव्या लागणाऱ्या दुःख, यातना यापेक्षा मृत्यूच्या स्वाधीन का होऊ नये ?मृत्यूनंतर नातेवाईक, मित्र पुन्हा आपल्या कामाला लागतात.जीवन क्षणभंगुर आहे याची जाणीव आपण ठेवली पाहिजे. आजकाल तर मृत्यूपश्चात दुसऱ्यादिवसापासून टीव्ही ,मोबाईल ,गप्पा हसणं खिदळणं सुरू होतं.जनपळभर म्हणतील हाय हाय. कोणतेच व्यवहार कोणा वाचुन अडत नाही. जीवनाचे रहाटगाडगे चालूच राहते. सूर्य,चंद्र, तारे आपला प्रवास सुरू ठेवतील. पुन्हा आपल्या कामी लागतील. अशा जगास्तव काय कुढावे, मोही ची कुणाच्या का गुंतावे ?शांतीत का जिरवू नये काया. इतक्या यातना, दुःख, या ढोंगी जगाकडून मिळतात. मृत्यूनंतरच शांती मिळते. जीवनात करू नये जास्त वांदे , कारण शेवटी आहेत फक्त चार खांदे. याची जाणीव माणसाला पाहिजे. जीवन आहे तोपर्यंतच भरभरून जगा, दुसऱ्यासाठी जगा, स्वतःसाठीजागा. मृत्यूचा विचार करण्यापासून परावृत्त व्हा. मृत्यू येणारच आहे, त्याला हसत स्वीकारा. मग या मृत्यूची भीती वाटत नाही. सध्या जे भेडसावतेय त्यापेक्षा मृत्यू निश्चित चांगला आहे. बुडते हे जग न देखवे डोळा.याची देहा,याची डोळा, लोकाकडून अवहेलना करून घेण्या पेक्षा मृत्युला जवळ कां करू नये. अशा सुखाच्या दुःखाच्या जाणिवा लतानी आम्हाला करून दिल्या आहेेत. हेआम्ही कधीच विसरूशकणार नाही.
--डॉ.अनिल कुलकर्णी.
९४०३८०५१५३
April 19, 2022
काही केल्या झोप येत नव्हती जीवाची घालमेल चालू होती. कधी ह्या कुशीला वळ कधी त्या कुशीला. सहज उठून घड्याळ पाहिले. बारा वाजून चाळीस मिनिटे झाली होती. बाहेर सगळी सामसूम होती. रात किड्यांची किरकिर ऐकू येत होती. एकदा उठून खिडकीतून बाहेर पाहिले
November 27, 2025
जाहिरातीच्या व्यवसायात गेल्या पस्तीस वर्षांत अनेक नमुनेदार माणसं मला भेटली. नाटकातील, चित्रपटातील प्रत्येक कलाकार, तंत्रज्ञासोबत एक तरी सहायक असतोच. तो सेक्रेटरी कम सबकुछ असतो. त्याला आपल्या मालकाच्या आवडी निवडी, खाणं पिणं, आर्थिक व्यवहार माहीत असतात.
May 6, 2023
भारतात प्रेमकथा फक्त त्यागाच्याच ऐकायला मिळतात, किंबहुना प्रेम म्हणजे त्याग, दुःख त्रास हे समिकरण इतके जोडले गेले आहे की त्या त्यागाने प्रेमाला बदनाम केले आहे. रामाची सीता, अहिल्या, लोपामुद्रा पासून ते थेट मुमताज महल पर्यंत सगळ्या कथा फक्त त्रास त्रास आणि त्रासाच्याच आहेत. खरंतर प्रेम हे जगणं आहे, प्रेमात आनंद आहे चैतन्य आहे पण या वेड्या त्यागाने प्रेमातली प्रेरणाच संपवून टाकली आहे.
September 14, 2022
खारच्या सोळाव्या रोडवरील “निवांत” ह्या बंगल्यात नेहमीप्रमाणेच शांतता होती. तो बंगला खाजगी डिटेक्टीव्ह यशवंत धुरंधर ह्यांचा होता. बंगल्यात ते, त्यांचा भाचा व मदतनीस चंद्रकांत नवलकर, त्यांच्या घराची व्यवस्था पहाणाऱ्या आत्या नसलेल्या पण आत्याबाई म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या वयस्क बाई, सदू नांवाचा एक अर्धवेळ काम करणारा पण तिथेच रहाणारा व शिकणारा गडी, रहात.
निवांत जरी निवांत असला तरी निवांतकडे एक एसयुव्ही वेगाने येत होती आणि त्यांत बसलेले दिवाण अस्वस्थ होते. ती गाडी निवांतसमोर येऊन उभी राहिली. तेव्हा यशवंत भाच्याला म्हणाले, “चंदू, बाहेर जाऊन दिवाणजींचे स्वागत कर आणि त्यांना आंत घेऊन ये.” चंदू गोंधळला. त्याने विचारले, “हे कोण दिवाणजी ?” यशवंत हंसले आणि म्हणाले, “अरे, मध्यप्रदेशमधील XXपूर संस्थानचे दिवाण आहेत ते.
December 10, 2023
January 1, 2019
आता शाळेला सुट्टी लागली की मला. खूप बोअर होत. काय करणार अशी भुणभुण लावली होती नातवाने. अरे आम्ही अशा दिवसात खूप मज्जा करायचो. तू असे कर बुडबुडे कर. त्याला समजले नाही म्हणून तो म्हणाला की म्हणजे वॉटर बबल्स का. पण ते आता मिळत नाही. बाहेर गेल्यावर असेल तर विकत घ्यावे लागते. हो ना पण आम्ही घरीच करायचो. त्यामुळे तो उत्सुक होऊन ऐकत होता. आम्ही फुलपात्रात पाव ते अर्धे असे पाणी घेऊन त्यात थोडेसे साबणाचा चुरा टाकायचो. मग कागदाची नळी पुंगळी वळून त्याने त्या पाण्यात फूंकर मारली की बुडबुडे छोटे छोटे तयार होऊन फुलपात्राच्या वर यायचे. आम्ही चाळीत वरच्या मजल्यावर जाऊन त्या नळीनेच फुंकर मारुन लहान मोठे फुगे सोडायचो. कधी कधी ते खूप मोठे तर कधी लहान तर कधी फुसके पण एक गोष्ट लक्षात घ्यायला हवी ती म्हणजे पाणी तोंडात गेले नाही पाहिजे...
मग आम्ही कठड्यावरुन ते पाण्याचे फुगे सोडून द्यायचो. आकाशाकडे तोंड करून फुंकर मारली तरी फुगे खालीच जातात. तेव्हा खालील बाजूस उभे असलेले आमची बच्चे कंपनी ते फुगे हातात घेण्यासाठी उड्या मारत. कधी कधी तर इंद्रधनुष्या सारखे रंग दिसतात.
हे ऐकून त्याला मजा वाटली. पण मी विचार करत होते की माणसाचे आयुष्य म्हणजे एक बुडबुडाच आहे ना. कितीही आकाशात गरुड झेप घेऊन खूप काही मिळवले तरीही शेवटी जमीनीवर मातीतच शेवट आहे. काही शेवटपर्यंत जातात. तर काही आकालीच.....असो मी तरी कुठल्या कुठे विचारात भरकटत गेले आहे. पण त्या बुडबुड्यांची मजा काही औरच होती. पैसा खर्च नको. बोअर होत नाही. जिद्द निर्माण होते आणि बरेच काही.पण तो म्हणाला तसे बाजारात मिळतात तर मग कशाला उगाच धडपड करायची. बरोबर आहे ना त्याचे आजकाल सगळे काही मिळते. फक्त पैसा फेको तमाशा देखो. सगळे काही मिळत मात्र आंनद व समाधान विकत मिळत नाही म्हणून..
धन्यवाद
–सौ. कुमुद ढवळेकर.
September 4, 2022

ही एक लोककथा आहे.
तिन्ही लोकांत असुरांचे प्राबल्य वाढले होते. देव, देवता, ऋषीमुनी, लोक असुरांच्या त्रासाने त्रस्त झाले. शिव संहारक आहे. सर्वांनी जाणले की शिव व शक्ती एकरूप झाल्याशिवाय असुरांचे निर्दालन होणार नाही. सर्वजण शंकराला शरण गेले. आपली व्यथा त्यांनी शंकराला सांगितली. शिव व शक्ती एकत्र येण्याची आवश्यकता पण शंकराला पटवून दिली. शंकरालासुद्धा तो विचार पटला.
हिमालयाची पत्नी मेना! हिमालय व मेनेच्या कन्येचे नाव 'नंदा'! नाजूक फुलांसारखी, प्रेमळ, सर्वांशी गोड व प्रेमाने वागणारी नंदा तर सर्वांची जीव की प्राण होती. पशु-पक्षी, वृक्ष-लता, फुले-पानेसुद्धा नंदावर फार प्रेम करीत! नंदा आता उपवर झाली होती. सर्व देवदेवता, ऋषिमुनींनी जाणले की नंदा हीच शंकराला पत्नी म्हणून योग्य आहे. नंदा हे आदिमाया पार्वतीचेच रूप आहे व जगाच्या कल्याणासाठीच तिने हे रूप धारण केले आहे.
सर्वजण आनंदाने, हर्षाने ते हिमालयाच्या सदनी गेले. सर्वांना पाहून हिमालयपण आनंदला. सर्वांचे त्याने प्रेमाने स्वागत केले. आदरसत्कार केला. देवदेवतांनी, ऋषि-मुनींनी आपण येण्याचे प्रयोजन सांगितले. शिवासारखा जावई मिळणार या कल्पनेने हिमालय आनंदला. मोठ्या आनंदाने त्याने विवाहाला संमती दिली.
लग्नाची तयारी जोरात सुरू झाली. मुहूर्त ठरला. देव-देवतांना, ऋषि-मुनींना, जनता-जनार्दनाला आग्रहाची निमंत्रणे गेली. एका शुभमुहूर्तावर शंकराचे सर्व गणासहित कैलासाहून विवाहस्थळी आगमन झाले. सीमेवर देवदेवतांनी, ऋषीमुनींनी शंकराचे स्वागत केले व मोठ्या मानाने त्याला विवाहस्थळी आणले. आपल्या पतीचे चोरून दर्शन घेताना नंदापण मोहरली. ठरवलेल्या शुभमुहूर्तावर कैलासपती शिवशंकर व हिमालयपुत्री नंदा यांचा शुभविवाह मोठ्या थाटात संपन्न झाला. देवदेवतांनी आकाशातून पुष्पवृष्टी केली. ऋषीमुनींनी उभयतांना शुभाशीर्वाद दिले. सर्वत्र आनंद पसरला. सर्वजण तृप्त झाले.
आता रिवाजाप्रमाणे नंदा आपल्या सासरी जाणार! आणि शेवटी ती वेळ आली. नववधूने आपल्या पतीसमवेत सासरी जाण्यासाठी पाऊल उचलले व सर्वजण व्यथित झाले. नंदाच्या विरहाची कल्पनाच कोणी सहन करू शकत नव्हते. पिता व्यथित झाला, माता अश्रू ढाळू लागली. सर्वजण सैरभैर झाले. फुले कोमेजली, पक्ष्यांचे कुजन थांबले. ही रूपसंपन्न, गोड, प्रेमळ, सर्वांची लाडकी नंदा आता सर्वांना अंतरणार होती. नंदालासुद्धा हा विरह सहन होत नव्हता. ती वेलीवृक्षांना कुरवाळत होती. देवदार वृक्षांना मिठी मारत होती. ज्या हरणांशी, कस्तुरीमृगांशी ती खेळली, त्यांच्याबरोबर बागडली त्यांना आता ती कंवटाळू लागली. ती हरणे, कस्तुरीमृग, पशुपक्षी पण अश्रू ढाळत होते. नंदाला आता हे सर्वच कायमचे अंतरणार होते.
जड अंतःकरणाने नंदाने पाऊल उचलले. पती पाठोपाठ तिची वाटचाल सुरू झाली. क्षणाक्षणाला, प्रत्येक पावलाला तिची नजर पाठीमागे वळत होती. नंदाबरोबर मातापिता, ऋषीमुनी, लोक, पशूपक्षीपण चालू लागले. 'नंदाशिवाय जीवन' ही कल्पनाच ते सहन करू शकत नव्हती. शिवगण पुढे जाऊन वाट बनवत होते. दुर्गम वाटा सुकर करत होते. रस्त्यात राज्यातील पहाडी लोक नंदाला येऊन भेटत होते. तिला भेटी देत होते. फुले-फळे देत तिच्या पायावर अश्रू ढाळत होते व खिन्न मनाने तिचा निरोप घेत होते. एका वळणावर नंदाने आपल्या माहेराचे पाणावलेल्या नजरेने दर्शन घेतले. आता माहेरही दृष्टीआड झाले.
सर्वजण नंदाबरोबर चालत होते. कोणीच मागे फिरत नव्हते. नंदावरील सर्वांचे प्रेम शंकर जाणत होते व त्यामुळे त्यांना 'परत फिरा' असे सांगण्याचे धाडस शंकरांनापण होत नव्हते. नंदाच्या प्रेमाने हे लोक कुठपर्यंत येणार हेच त्यांना समजत नव्हते.
नंदा दमली होती. तिला तहान लागली. शंकरांना तिने सांगितले, जवळ कुठेच पाणी दिसत नव्हते. शंकरांनी आपल्या त्रिशुळाचा जमिनीवर प्रहार केला. जलधारा वाहू लागल्या. एक सुरेख सरोवर निर्माण झाले. नंदा हसली. पाणी पिण्यासाठी वाकली. पाण्यात आपले प्रतिबिंब पाहू लागली. रूप न्याहाळू लागली.
स्वतःला विसरली व शिवाशेजारी ही दुसरी कोणती स्त्री, असा विचार करू लागली. भोळी नंदा रूसली. शिवाने तिच्या रूसण्याचे कारण ओळखले. तिला समजावले. तिच्या आत्मरूपाची तिला ओळख करून दिली. शंकर सांगू लागले, शिव शक्ती सदैव एकरूप आहेत. आपणास कोणीही अलग करू शकत नाही. माझ्याजवळ ये व माझ्या रूपात एकरूप होऊन जा. नंदा हसली. लाजली. शिवाजवळ गेली व शिवात एकरूप झाली, शिवरूप झाली. सर्वांनी शिवाचा 'अर्धनारीनटेश्वर' म्हणून जयजयकार केला. नंदाने रूप पाहिलेल्या शिवनिर्मित सरोवराला 'रूपकुंड' म्हणून ओळखू लागले.
रूपकुंडापासून लोक मागे वळतील, असे शंकराला वाटत होते. लोक नंदाच्या प्रेमाने आणखी किती चालणार आहेत? पण त्यांना 'परत फिरा' असे सांगणे शंकरांना जमत नव्हते. स्थिती विचित्र झाली होती. या पुढचा मार्ग दुर्गम होता. शेवटी शंकरांनी धाडस केले. समजुतीच्या सुरात ते सर्वांना सांगू लागले, 'नंदा जशी माझ्यात आहे तशी ती तुमच्यातही आहे. ती आदिशक्ती आहे. सर्वत्र तिचा निवास आहे. जगाच्या कल्याणासाठी तिचा जन्म आहे व आता अवतारकार्य सुरू करण्याची वेळ आली आहे. नंदावरील तुमचे प्रेम मी जाणतो. यापुढे हा सर्व परिसर नंदाच्या नावाने ओळखला जाईल. ही पर्वतशिखरे नंदादेवी, नंदाकोट, नंदाखाट इ. नंदाच्या नावाने ओळखली जातील. ही नदी 'नंदाकिनी' म्हणून ओळखली जाईल. या पर्वतशिखरांच्या, नद्यांच्या, झऱ्याच्या दर्शनाने तुम्हाला नंदा भेटल्याचे सुख लाभेल. आता तुम्ही नंदाला आशीर्वाद द्या व परत फिरा.' लोक अश्रू ढाळत स्तब्ध उभे राहिले. कोणीच परत फिरायला तयार नव्हते.
सर्वजण नंदाबरोबर परत चालू लागले. शंकराची अवस्था फारच अवघड झाली. सर्वजण होमकुंडापाशी आले. जवळच्या एका शिळेवर शंकराने त्रिशुळाच्या साहाय्याने श्रीयंत्र काढले व सर्वांना सांगितले, या यंत्रात नंदाचे कायम वास्तव्य असेल. त्याच्या दर्शनाने तुम्हाला नंदाभेटीचा आनंद लाभेल. आमचे निवासस्थान कैलास सदैव अस्पर्श राहणार आहे. तिथे कोणीही मानव येऊ शकणार नाही. आज भाद्रपद अष्टमी आहे. हा दिवस नंदाष्टमी म्हणून ओळखला जाईल. या परिसरात फिरल्यास तुम्हाला नंदाचे वास्तव्य जाणवेल. म्हणून हा परिसर 'घुमकी' म्हणून ओळखला जाईल. आता तुम्ही परत फिरा. त्यात सर्वांचे कल्याण आहे.
लोकांची समजूत पटली. दु:खी मनाने सर्वांनी नंदाला निरोप दिला. शंकरापाठोपाठ नंदा चालू लागली. तिची नजर वारंवार मागे जात होती. दूर जाणाऱ्या नंदाकडे लोक अश्रूपूर्ण नजरेने पाहत होते. नंदा दृष्टिआड झाली. आता परत नंदा कधीच आपल्या मूळ रूपात भेटणार नव्हती. लोकांना शंकराचे शब्द आठवत होते. 'जेव्हा नंदाला माहेरची आठवण येईल तेव्हा ती माहेरच्या तुम्हा लोकांना भेटायला येईल. माहेरचे सुख व आनंद उपभोगील.' लोक परत वळले एकटेच! लोक घरोघर नंदाला पुजू लागले. तर नंदाष्टमीला होमकुंडाची खडतर यात्रा करू लागले. नंदाभेटीचे सुख अनुभवू लागले. ७ व्या शतकात गढवालमध्ये भानुप्रताप म्हणून राजा होऊन गेला. तो नंदादेवीचा भक्त होता. दर नंदाष्टमीला तो होमकुंडाला जाऊन श्रीयंत्राची पूजाअर्चा करीत असे. नंदादेवीच्या कृपेने त्याला अनेक सिद्धी प्राप्त झाल्या होत्या. तो म्हणेल ते होत असे. लोक त्याला 'बदरीनाथ' म्हणत. लोक होमकुंडाची यात्रा उत्साहाने करीत पण या खडतर यात्रेत भक्तांना खूप त्रास होई. निसर्गकोपाला काही वेळा लोक बळी पण पडत. एके दिवशी नंदादेवीने भानुप्रताप राजाला दृष्टांत दिला व सांगितले की, माझ्या प्रेमाने लोक यात्रेला येतात..पण त्यांना फार त्रास होतो. त्यामुळे मला खूप वाईट वाटते तरी जेव्हा मला माहेरची आठवण येईल, तेव्हा मीच माहेरी येईन पण आता मी शिवरूपी झालेली असल्यामुळे मला माझ्या मूळ रूपात येता येणार नाही. मी चारशिंगी मेंढ्याच्या रूपाने जन्म घेईन. माहेरचे सुख उपभोगीन आणि मग मला होमकुंडापर्यंत येऊन निरोप द्या. यापुढे दरवर्षी होमकुंड यात्रा करण्याची गरज नाही."
दरवर्षी निघणारी यात्रा बंद झाली. घरी, गावी लोक नंदादेवीची पूजा करू लागले. एके दिवशी भानुप्रताप राजाला बद्रीनाथाने दृष्टान्त दिला व दृष्टान्तात वानप्रस्थ आश्रम स्वीकारून पुढील आयुष्य ईश्वर चिंतनात व्यतित करण्यास सांगितले. बदरीनाथाच्या दृष्टान्ताप्रमाणे भानुप्रताप राजाने वानप्रस्थ आश्रम स्वीकारला. आपले राज्य व कन्या त्याने धारमाळवा येथील राजकुमार कनकपाल याला दिले व तो जंगलात निघून गेला. ईश्वराच्या चिंतनात रममाण झाला. पण नंदादेवीवरील त्याचे प्रेम, निष्ठा व भक्ती अढळ होती. जेव्हा नंदादेवीला माहेराची आठवण येई तेव्हा ती चारशिंगी मेंढ्याच्या रूपाने जन्म घेत असे. पण भानुप्रताप राजाला वाटे, दरवर्षी नंदादेवीने माहेरी यावे. आपण तिला आमंत्रित करीत नाही, म्हणून ती दरवर्षी येत नाही. शेवटी एके दिवशी भानुप्रताप राजाने आपल्या धाकट्या भावाच्या, कासुवाच्या स्वप्नात जाऊन सांगितले की, 'तू दरवर्षी माहेरी येण्याचे नंदादेवीला आमंत्रण देत जा.' कासुवाच्या नावावरून कसुवा वास्तव्य करीत असलेल्या त्या गावाचे नाव कासुवा पडले व अजूनही कासुवाच्या राजघराण्यातील प्रतिष्ठित व्यक्ती नौटी या गावी दर ललितापंचमीला नंदादेवीच्या मंदिरात येऊन नंदादेवीला माहेरी येण्यासाठी आमंत्रित करतात. नौटी हे नंदाचे माहेर मानले जाते.
आणि खरंच! साधारण दर १५-२० वर्षाच्या काळात गढवाल हिमालयात चार शिंगे असलेला एक मेंढा जन्म घेतो. नंदा समजून त्याचे प्रेमाने लाडाने संगोपन केले जाते व समारंभपूर्वक मेंढारूपी नंदाची सासरी पाठवणी केली जाते. पुरातन काळी या यात्रेला नंदाजाट यात्रा म्हणत. जाट म्हणजे मेंढा! पण भानुप्रताप राजाने गढवाल, कुमाऊँमधील राजांना सुद्धा या यात्रेत सहभागी होण्यासाठी निमंत्रित केले. सर्व यात्रेचे आयोजन व नियोजन राजघराणे करत असे. म्हणून सर्वजण या यात्रेला नंदराजजट यात्रा म्हणू लागले व यात्रेचे तेच नाव रूढ झाले.
-प्रकाश लेले
July 29, 2022
Copyright © 2025 | Marathisrushti