फ्रान्समधील पॅरिस आणि इटलीतील रोम ही दोन शहरे अप्रतिम अशी कलेचे माहेरघरं आहेत हे मात्र नाकारता येणार नाहीच.दोन्ही देशांना मोठ्या प्रमाणावर राष्ट्रीय इतिहासाची पार्श्वभूमी आहे.पॅरिस शहराला म्युझियम्सचे शहर म्हणतात असा मी पूर्वी उल्लेख केलेला आहेच. राजेशाही अस्तित्वात असणाऱ्या फ्रान्समधील, राजे मात्र कलेचे भोक्ते होते. त्यांना कलेची उत्तम जाण होती आणि ते कलेचा सन्मानही करत असत.

उत्कृष्ट कलादालनं बघण्याचा योग या टूरमध्ये आला.व्हर्साईल पॅलेस नि लहूरे म्युझियम.ही दोन्हीही प्रचंड मोठी तर आहेतच, पण अक्षरशः डोळे दिपवणारी कलाकृती मग ती पेंटिंग्जच्या, मोठ्या मोठ्या पुतळ्यांच्या किंवा शिल्पाच्या स्वरूपात असोत, ती अगदी उत्तम पध्दतीने जतन करून ठेवली आहेत. खरे तर ही दोन्हीही ठिकाणे चार एक दिवसांत अभ्यासून पूर्ण होणारी नाहीतच. पर्यटना साठी गेलेल्या आपल्यासारख्यांना वेळेचे बंधन असते. जास्त दिवस थांबणे केवळ अशक्य.पण धावती भेट घेऊनही आपण त्यांचे कलेच्या क्षेत्रातील योगदान डोळे विस्फारून बघू लागतो.एक कला या दृष्टिकोनातून बघितले तर भारावून जातो.

दोन्हीही कलादालनं बघताना गाईडचे मार्गदर्शन गरजेचे आहे. आम्हाला गाईड म्हणून लाभलेली एक वीस-बावीस वर्षांची षोडशा अत्यंत खेळकर पद्धतीने निवेदन करत माहिती पुरवत होती.

‌व्हर्साईल पॅलेस

‌फ्रान्सचा राजा पंधरावा लुईस हा अतिशय प्रबळ असा राजा होता. कलासक्त मनाच्या या राजाने कलात्मक पद्धतीने विशाल राजवाडा बांधून त्याला मोठे कलाकेंद्र बनवण्याचे स्वप्न त्यांने बघितले होते.तो आणि त्याच्याबरोबरच नंतरच्या उदयोन्मुख राजांनी पॅलेस निर्माण करण्यात मोठा सहभाग नोंदवला. लुईस ने योग्य ती जागा शोधण्याचे काम करत , राजवाड्याचे डिझाईन बनवून घेतले व कामाला सुरुवात केली होती.

व्हर्साईल पॅलेस म्हणजे आठराव्या शतकातील फ्रेंच आर्किटेक्चर आणि कला यांचा एक अति उत्तम नमुना म्हणता येईल.

या राजवाड्याच्या सभोवती सतराव्या शतकात भौमितिक पध्दतीने रचना करत तयार केलेली मोठी बाग आहे.250 एकर जमिनीवर अतिशय आकर्षक असे गार्डन आणि वेगवेगळे नयनरम्य फाउंटन्स,लॉन्स यांची केलेली रचना आपल्या मनाला आणि डोळ्यांना मोहवून टाकणारी आहे.

पाच छोटे छोटे चॅपल्स म्हणजे छोटे छोटे चर्च हे एक आकर्षणच म्हणता येईल.सुबक खांब आणि संगमरवरी फरशी यांच्या सहाय्याने बनवलेले राजवाड्यातील हे चर्च मन:शांती मिळवून देतात.

मुळात राजवाडा याच हेतूने बांधलेला हा महाल अतिशय देखणा आहे.

या पॅलेस मध्ये एकूण सात मोठे मोठे दालनं आहेत.त्यापैकी सगळ्यात सुंदर आणि महत्वाचं आहे ते म्हणजे प्रचंड मोठा असणारा मिरर हॉल. एक अप्रतिम दालन. तब्बल ३५७ मिरर चा उपयोग करत तयार केलेले हे दालन विविध प्रकारचे आर्च (कमानी)आणि खिडक्या यांच्या साथीने अतिशय सुंदर अशी आकर्षक रचना करून बनवले आहे.आरसे आणि कमानी मोठ्या मोठ्या खिडक्या यांची योजना अशी आहे की, खिडकीबाहेर दिसणारे मोठे मोठे फाउंटन्स व लॉन्स त्यांची प्रतिमा मिररर्स वर पडते आणि त्यांचे परावर्तन संपूर्ण हॉल मध्ये. अतिशय विहंगम दृश्य दिसते दिवसाच्या वेळेला.स्त्री-पुरुष यांचे पुतळे आकर्षक पद्धतीने तयार केलेले आहेत.तसेच मानवी शरीराच्या काही अवयवांचे अप्रतीम शिल्पही आहेत यात.

२१४३ खिडक्या आणि ६७ जीने यांच्या साह्याने हा पॅलेस बनवलेला आहे.१७८९पर्यंत म्हणजे फ्रेंच राज्यक्रांती पर्यंत हा पॅलेस सत्तेचे केंद्रस्थान होते. येथूनच राज्यकारभार चालवला जात असे.फ्रेंच राज्यक्रांतीच्या काळात व्हर्साईल राजवाड्यातील मधील अनेक कलाकृती संरक्षित करण्यासाठी लहूरे म्युझियम मध्ये हालवण्यात आली होती.

लहूरे म्यूझियम

हे सुद्धा अठराव्या शतकात उदयाला आलेले एक उत्कृष्ट कला दालन.फ्रान्स ला आपली खास ओळख निर्माण करुन देणारे असे आहे.जागतिक पातळीवरचे सर्वात मोठे असे हे कलादालन. यांमधील शिल्प चित्र किंवा पुतळे यांचा व्यवस्थित अभ्यास करावयाचा असेल तर किमान सलग दोन वर्ष द्यावे लागतील एवढे प्रचंड मोठे म्यूझियम आहे हे! ज्यात एकूण ३०,००० कलाकृती आहेत!इ.स. १२०० मध्ये हे बांधले गेले पण इ.स.१६५० मध्ये पुन्हा नव्याने बांधण्यात आले.सुरुवातीला याचा उपयोग राजाच्या वयक्तिक उपभोगासाठी बांधलेली वास्तू असा होता. पण नंतर लोकांना बघण्यासाठी खुली करण्यात आली.इ. स. १७९३ मध्ये पहिले कलादालन (म्युझियम) म्हणून लहूरे म्युझियम प्रचलित झाले.

या म्युझियम मधे प्रवेश घेतानाचे मोठे आकर्षण म्हणजे तेथे असणारे पिरॅमिड्स,ज्यातून आपण प्रवेश घेतो.

पहिला फ्रेंक्लिन आणि पंधरावा लुईस यांनी आणि राहिलेली नेपोलियन यांनी यातील जास्तीत जास्त पेंटिंग्ज खरेदी केलेले आहेत.नंतर ते मूळ मालकाला परतही केले. अतिशय भव्य आणि नितांत सुंदर असे पेंटिंग्ज बघून आपण थक्क होऊन जातो. परिणामकारक रंग संगती वैशिष्ट्य पूर्ण आहेच. वेगवेगळे राजकीय प्रसंग,बायबल मधील ही काही प्रसंग,तसेच मोठी मोठी अशी स्त्री व पुरुष सौंदर्याची रेखीव शिल्प ,पुतळे,प्राणीजन्य पुतळे वगैरे बाबींची खूप सुंदर मांडणी आहे.

जगातले सर्वात सुंदर हास्य असणारी स्त्री, मोनालिसा हिचे लिओनार्दो द व्हींची यांनी काढलेले जगप्रसिद्ध चित्र याच म्युझियम मध्ये आहे. शिवाय वेनस डी मिलो या स्त्री चे सुध्दा प्रसिध्द पेंटिंग येथे आहे.या कलादालनाचे सात उप कलादालनही आहेत.ज्यात प्राचीन इजिप्शियन संस्कृती मधील पुराणवस्तू केंद्र आहे. अती पुर्वेकडची संस्कृती दर्शवणारे दालन आहे. आणि रोमन संस्कृतिला वाहिलेलं दालन ही आहे.सर्व प्रकारच्या शिल्पकलेला वाहिलेलं दालन अप्रतिमच! मोठे मोठे शिल्प पुतळ्यांच्या स्वरूपातही आहेत. त्यातील काही डेकोरेटिव्ह आर्ट तर काही ग्राफिक आर्ट दर्शवणारी आहेत.बरीचशी शिल्प आणि पुतळे हे विवस्त्र अवस्थतील आहेत. यामागचे कारण विचारले असता नैसर्गिक सौंदर्य जसेच्या तसे दाखवण्यावर भर आहे कलाकारांचा तसेच सुयोग्य शारीरिक प्रमाणबद्ध शरीर रचना कशी असावी याचे विवेचन या शिल्पांमध्ये दाखवण्याचा प्रयत्न असल्याचे सांगितले गेले.

खरे म्हणजे आपल्याला चार्-चौघां बरोबर ही शिल्पे बघताना संकोच वाटावा इतपत नैसर्गिक अवस्थेत आहेत ती!
पण एकूणच सर्वच कलाकारांच्या कलेला सलाम करावा अशाच सर्व कलाकृती या म्युझियममध्ये आहेत.

सिलिंग पेंटिंग्ज तर खूपच हटके, अप्रतिम असे एकापेक्षा एक सुंदर!हे सुंदर आर्किटेक्चर बघितल्याने या पेक्षा सुंदर आणखी कुठेही काहीच असू शकत नाही यावर आपण ठाम राहतो. आधुनिक पद्धतीने आणि अतिशय काळजीने ह्या कलाकृति आजही जपून ठेवलेल्या आहेत याचे कौतुक करावे तेवढे कमीच आहे

नकळतपणे आपण या सर्व सिस्टीम ची तुलना आपल्याशी करतो आणि याबाबतीत आपण किती मागासलेले आहोत या जाणिवेने खट्टू होतो.
पॅरिसला फॅशनची उगमस्थान असेही म्हणतात! जगातली कोणतीही फॅशन पहिल्यांदा सुरू होते ती पॅरिस मधून अशी ख्याती आहे या शहराची.
आमचे पॅरिस मधील सर्वात शेवटचे डेस्टिनेशन म्हणजे मनोरंजनाचा शो. कृत्रिम लाईट्स ने सजवलेला झगमगाटी असा डोळे दिपवून टाकणारा ली लिडो शो हा होय. हा या ठिकाणी १९७७ पासून चालू झाला.शो बघण्यासाठी मात्र ठराविक ड्रेस कोड आहे.पुरुषांना कॅज्यूअल ड्रेस व स्त्रियांना अंगभरुन कपडे असा.
ली लिडो शो बघण्यासाठी आपण ज्या रस्त्यावरून जातो तोच पॅरिसमधला प्रसिध्द Champs elysees असा रस्ता आहे. या रस्त्याचे रात्रीचे सौंदर्य अवर्णनीयच. येथे आले की, शम्मी कपूर वर चित्रित झालेले'ऐसा मौका फिर कहॉं मिलेगा' हे गाणे ,अॅन इव्हिनिंग इन पॅरिस या सिनेमातले हमखास आठवतेच.

थेटरच्या प्रवेशालाच मोठमोठ्या चकाकणाऱ्या झुंबरांनी आपले स्वागत होते. प्रवेशद्वारा पासूनच चालू झालेला लखलखाट खेळ संपेपर्यंत कायमच असतो. भरपूर वाद्यांच्या संगतीने चालू असणाऱ्या ऑर्केस्ट्राच्या पार्श्वभूमीवर आपण जेवणाचा विविध ' पेयां 'सह आस्वाद घेत असतो.ऑर्केस्ट्रा चालू असताना प्रेक्षकां मधील हौशी जोड्या आपली नृत्याची हौस येथे पूर्ण करतअसतात.हा शो म्हणजे चक्क कॅब्रे डान्सच आहे बऱ्याच नृत्यप्रकारांतून नृत्याचे प्रदर्शन विविध कलाकारां मार्फत केलं जातं. सारेच नृत्यप्रकार खरोखर वाखाणण्यासारखेच आहेत. कलाकारांनी साकारलेलं प्रत्येक नृत्य हे "त्यांनी सादर केलेली एक सुंदर कला" या दृष्टिकोनातूनच आपण हा शो बघितला तर भरपूर आनंद घेऊ शकतो आपण. त्यांच्या कला सादर करण्याच्या या लकबींना अक्षरश: काही तोडच नाही!हे मान्यच करावे लागते पण आपल्याला सवय नसणारे अंगप्रदर्शन बघताना मात्र संकोचायला होते निश्चितच.फ्रेंच लोक त्यांचा एक सांस्कृतिक कार्यक्रम या दृष्टीने त्याकडे बघतात. पण आपल्याला न झेपणारी अशीच ही संस्कृती होय. अंगप्रदर्शन असले तरीही कुठेही कलाकारांच्या चेहऱ्यावर व्हल्गर भाव नसतात म्हणून ते बघण्याची हिम्मत आपण करू शकतो. अतिशय सुंदर पद्धतीने सजवलेले हे ऑडिटोरियम १२०० प्रेक्षक बसतील एवढे मोठे आहे.स्टेज,त्यावरील नेपथ्य, सरकते स्टेज वगैरे तांत्रिक बाबी क्लासच आहेत! दीड तासाचा हा शो बघून बाहेर जेंव्हा पडतो, तेंव्हा अगदी निश:ब्द व्हायला झालेले असते.एकूणच पॅरिस शहर कलाकारांच्या कोणत्याही कलेचा सन्मान करणारे शहर आहे यावर ठाम विश्वास बसतो.या साऱ्यांच कलांचा आपणही एक कलाकार म्हणून आनंद घेतल्यास नक्कीच मजा येते.

भाग ३ समाप्त.
क्रमश:

- नंदिनी म देशपांडे

मित्र अथवा मैत्री हा शब्द ऊच्चारताच आपल्या नजरेसमोर अनेक मित्र व त्यांची मैत्री ऊभी रहाते. मित्र किंवा मैत्री करताना कधीही ऊच्च निच, जात, धर्म स्त्री पुरुष असा विचार मनात येत नाही. किंबहूना मैत्री केली जाते म्हणण्यापेक्षा मैत्री होते असेच म्हणणे जास्त ऊचीत होईल.

लंडन आणि पॅरिस ही फार मोठी अशी राजधानीची शहरं. नितांत सुंदर रचना असणारी. कोणीही त्यांच्या प्रेमात पडावं अशीच. तेवढीच व्यापारीकरणाची लागण झालेली. सुंदर रचनेच्या उत्तुंग इमारतींनी सजलेली,आणि अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाने सुसज्ज अशी झकपक.

येथून आम्ही निघालो ते बेल्जियम ची राजधानी ,ब्रुसेल्स च्या दिशेने. तोही आरामदायी बसने.आजूबाजूच्या निसर्ग सौंदर्याचा आस्वाद घेत घेत. युरोपातील देश आकाराने आणि लोक संख्येने छोटी छोटी आहेतच. शिवाय अंतराने ही जवळजवळ. दिवसभरात भरपूर प्रवास केला तरीही आपल्याला अजिबात थकायला होत नाही.आल्हाददायक हवामान, भरपूर ताजी हवा,सुबक रस्ते, सुबक म्हणजे खड्डेमुक्त, स्पीडब्रेकर मुक्त, गुळगुळीत, खूपच रुंद रुंद शिवाय गर्दी नाही गोंगाट नाही. हॉर्नचे आवाज तर नगण्यच .मग कशाला माणूस थकून जाईल?

तेथे बसच्या ड्रायव्हरला 'कोच कॅप्टन'असे संबोधले जाते. हा सुद्धा अगदी चकाचक असतो. त्यांना दिवसभराच्या ड्रायव्हींगचे प्रत्येक देशातील नियमानुसार तास ठरवून दिलेले असतात. शिवाय सहा दिवस ड्रायव्हिंग झाल्यानंतर दोन दिवसाची सुट्टी अपरिहार्य असते.ड्रायव्हरच्या आरोग्याचा विचार आपल्या देशातही याचप्रमाणे झाला, तर दररोज भारंभार अपघाताच्या बातम्या वाचण्या पासून आपली सुटका होऊ शकेल असे वाटते.

जीपीएस च्या सहाय्याने प्रवासाचे सेटिंग करणाऱ्या कोच कॅप्टन सोबत,डाव्या बाजूला असणाऱ्या स्टिअरिंग व्हील बरोबर प्रवासाची सुरुवात होते. आपल्या देशातील रस्ते वाहतुकीच्या अगदी विरोधाभासी, अर्थात सर्वच दृष्टीकोणातून प्रवास करताना मजेशीर तर वाटते. किंबहूणा आपणही प्रवासाचा आनंद भरभरून उपभोगू शकतो हे विशेष.

नेदरलॅंड ला जाता जाता वाटेत बेल्जियम देश लागतो म्हणून ब्रुसेल्स ला भेट देणे.असा प्रकार होता.पण तरीही येथील जगप्रसिद्ध असणाऱ्या तीन ठिकाणी भेट देऊन आम्ही ती डोळ्यात साठवून ठेवणार होतो.

त्यांपैकीच पहिले म्हणजे एक जागतिक कीर्तीचे मोन्यूमेंट,मॅनकिंग पीस स्टॅच्यू. हे बघण्यासाठीची ताणलेली उत्सुकता हा पुतळा बघून पटकन आनंदात बदलली.आणि 'अरे हे तर शू करणारे छोटे खोडकर बाळ आहे' हे वाक्य लगेच तोंडातून बाहेर पडले.त्या बालकाच्या खोडकरपणाचे कौतुकही आपल्याच चेहऱ्यावर ओसंडताना जाणवले.आहे की नाही मग जगावेगळा हा पुतळा !

महायुद्धाच्या धुमसत्या निखाऱ्यांमध्ये बेल्जियम राष्ट्र होरपळत असताना या छोट्या बाळाने धुमसणाऱ्या त्या निखाऱ्यांवर शू केली आणि हे निखारे शांत केले.मोठे संकट/ गंडांतर टळले आपल्या राष्ट्रावरचे, या बाळामुळे अशी येथील लोकांची भावना वाढीस लागली. त्याविषयी कृतज्ञता म्हणून हा गोड पुतळा उभा करण्यात आला.

सद्यस्थितीत अगदी गावातच एका बाजूला असणारे हे बालक आज जागतिक कीर्तीचे बनले आहे.पूर्णपणे नैसर्गिक अवस्थेत असणाऱ्या या मूळ पुतळ्याला नंतर लोकांनी कित्येक प्रकारच्या वेशभूषा या लाडक्या बाळासाठी प्रेमाने बनवलेल्या आहेत.त्याला दररोज या कपड्यांनी सजवले जाते.

शहराच्या मुख्य भागातून फेरफटका मारत मारत आपण हे बघत असतो. थोडे पुढे गेले की सेरक्लेस नावाचे एक संत होऊन गेले आहेत. या व्यक्तीचा आडवा झोपलेला एक पुतळा आहे.त्या पुतळ्यावरून डोक्यापासून पायापर्यंत हात फिरवल्यास, आपल्या मनातील इच्छा पूर्ण होते .अशी एक श्रद्धा तेथील लोकांची आहे.भारतात असणार्‍या अशा श्रद्धा यरोपियन राष्ट्रातही आहेत हे ऐकून आश्चर्य वाटले.माझा मात्र अशा अंधश्रद्धांवर अजिबात विश्वास नाही. त्यामुळे स्पर्श न करता दुरुन बघण्यातच मी धन्यता मानली.

युरोपियन राष्ट्रांच्या काही शहरांमध्ये चौकांना खूप महत्त्व आहे. असे चौक सौंदर्यर्पूर्ण पद्धतीने सुशोभीत केलेले दिसून येतात. शहरातील कुठलेही राजकीय सामाजिक स्वरूपातील मुख्य कार्यक्रम चौकातआयोजित करण्याची प्रथा येथे आहे. त्यावेळी खूप मोठ्या प्रमाणावर नागरिक तेथे जमतात आणि एकत्रितपणे आनंदाच्या, दुःखाच्या किंवा इतर स्वरूपाच्या क्षणांचे जवळून साक्षीदार होतात.आणखी थोडे चालत गेल्यास आपण अशाच एका सुंदर चौकात प्रवेश करतो.ज्याचे नामकरण ग्रॅंड प्लेस' असे झालेले आहे.

टाऊन हॉल, गिल्ड हाऊसेस अशा टोलेजंग इमारतींनी वेढलेल्या समोरच्या प्रांगणात तयार झालेला चौक खूपच ऐसपैस आहे.इमारती तर वेगवेगळ्या शिल्पांनी पुतळ्यांनी आणि रंगसंगतीने खुपच देखण्या बनवलेल्या आहेत. आपली मान आकाशाला समांतर करत वर बघितले तर आकाशाशी हातमिळवणी करत आहेत त्या, असा भास व्हावा.असा हा सुशोभित चौक,रंगीबेरंगी फुलांनी सजलेला तर असतोच पण प्रसंगानुरूप या चौकात फुलांची सतरंजी बनवली जाते.केवळ कल्पनेनेसुद्धा हे दृश्य डोळ्यांसमोर आणले तरीही आनंद मिळावा असे आहे हे सारे. चालून चालून थकलेल्या शरीराने बेल्जियममधील चॉकलेट्स खरेदी करून त्यावर ताव मारला. त्या दिवशीचा मुक्काम ब्रुसेल्स मध्येच घेत ताजेतवाने होऊन दुसऱ्या दिवशी नेदरलँडच्या दिशेने कूच केली.

युरोपातील वसंत ऋतूमध्ये निघणाऱ्या निसर्गाचे साथी बनत, आम्ही हळूहळू त्या निसर्गाचे विविध आविष्कार बघत त्याच्याशी जास्त जवळीक निर्माण करण्याच्या मार्गावरून चालण्यास एव्हाना सुरुवात केली होती.

बेल्जियम मधून नेदरलँड देशाकडे सुरू झालेला हा प्रवास नजरेला सतत बाहेरच खिळवून ठेवत होता. गव्हामोहरीची शेतं,फिकट निळाईने व्यापून राहिलेल आकाश. मध्येच कुठेतरी पांढरेशुभ्र कापसासारखे ढगांचे पुंजके. रंगीबेरंगी फुलांचे ताटवे,नेमक्याच‌ तोडलेल्या ट्यूलिपच्या फुलांची शेती.फारच सुंदर होते हे.

दोन देशांमधील प्रवास असला तरीही दर दोन तासांनी एक पंधरा मिनिटांचा आणि दुसरा चाळीस मिनिटांचा ब्रेक घेणं हा कोच कॅप्टन साठी असणारा नियम प्रवाशांनाही आवश्यकच असायचा.

दोन देशांतील हद्द पार करताना तेथील आवश्यक ती प्रक्रिया पूर्ण करण्यासाठी कोचकॅप्टन एकटाच खाली उतरून दहा मिनिटांत परत यायचा. मला वाटतं गाडीचे कागदपत्र वगैरे दाखवून तो कर भरुन येत असावा.असो.

‌‌आमच्या रस्त्यावर आम्ही एक फोटो स्टॉप घेतला.अॉटोनियम हे त्याचे नाव.

बेल्जियम मध्येच असणारं ऑटोनियम म्हणजे,बेल्जियमची आयकॉनिक बिल्डिंग.काय आकर्षक दिसत होती! ही 120 मीटर उंच असणारी इमारत! पण हिला इमारत का म्हणावे असा संभ्रम पडला मनाला. कुठेही दगड,विटा,सिमेंट यांचा उपयोग नाही.तर स्टेनलेस स्टीलची नऊ अर्धगोलांची एवढी सुंदर रचना बनवली आहे ही. शिवाय आतल्या आत एकमेकांना जोडलेली. एखाद्या मोठ्या आयर्न क्रिस्टल सारखी वाटावी अशी सौंदर्यपूर्ण होती ती!अँड्रू वॉटरकेन या अभियंत्याने '५८ एक्सपो'या जागतिक प्रदर्शनासाठी ही इमारत बांधण्याचे डिझाईन तयार केलेले आहे .अशी माहिती मिळाली. आम्ही बाहेरूनच बघितली असली तरीही, आतुन सुध्दा खूप मोठी आणि आकर्षक आहे ही असे समजले.पुन्हा एकदा युरोपियन माणसाच्या तंत्रज्ञानाला सलाम करावासा वाटला. या ठिकाणी भरपूर फोटो काढत कॅमेरात कैद करत आम्ही निघालो रॉटरडॅम नेदरलँड्च्या क्रमांक २ वर असणाऱ्या सर्वात मोठ्या शहराकडे. अर्थातच जगातल्या सर्वात मोठ्या बंदराच्या दिशेने.जेथे विशाल असे ट्यूलिप गार्डन आम्हाला खुणावत होते.

केऊकेनॉफ हे जगातले सर्वात मोठे स्प्रिंग गार्डन.८० एकराच्या मोठ्या जमिनीवर अच्छादलेले.ज्याने ट्यूलिप च्या सात लक्ष जाती व इतर बऱ्याच फुलझाडांना सामावून घेतले आहे. त्यांच्या सोबतीला आकर्षक अशा कृत्रिम निर्झरांची रचना म्हणजे जणू काही,धरित्रीने रंगीबेरंगी फुलांच्या पायघड्या घालत निर्झराची सुरेख शहनाई या निसर्गराजा च्या स्वागतासाठी ठेवली असावी. वेगवेगळ्या थीम नुसार रचना केलेल्या या सुंदर फुलांच्या सानिध्यात अक्षरशः मन हरखून गेल्यास नवल ते काय! आपण मनाने आणि शरीराने सुध्दा स्वैर अशी रपेट मारुन येतो.या नितांत सुंदर बागेत आपले वय विसरुन.

ट्यूलिपचे नानाविध रंग,आकार फुलांची जमिनीपासून असणारी ठराविक उंची आणि तेथे घेतली जाणारी त्याची निगा या सर्व बाबी आपले भान हरपून टाकतात.निसर्गातील वैविध्याची कमाल वाटावी अशी ही गोष्ट. आपल्याला फुलांच्या प्रत्येक रंग व आकार यां बरोबर फोटोमध्ये सोबत करण्याविषयी लुभावते. एवढी अप्रतिम आहे !

अमिताभ रेखा यांच्या सिलसिला मधलं गाणं आठवल्या शिवाय राहील का अशावेळी?पण त्याचं शूटिंग या बागे मध्येे नव्हे तर, ट्यूलिपच्या शेतांमध्ये झाले होते असे समजले. किंबहुना आम्हाला आपल्या काश्मिरमध्ये बघितलेल्या ट्यूलिप गार्डन ची आठवण आवर्जून झाली याठिकाणी.

२२ मार्च ते१३मे या ठराविक काळातच असणाऱ्या या फुलांचा आम्हीही अतिशय हसतमुखाने निरोप घेऊन कृतकृत्यता व्यक्त केली.

नेदरलँड, समुद्राला अक्षरशः बाजूला सारून तयार झालेल्या या राष्ट्राला मागे सारत आम्ही जर्मनीतील कोलोन शहराकडे निघालो. क्रुझमधुन फेरफटका मारत असताना ॲमस्टरड्यमचा इतिहास ऐकायला मजा आली. अथक प्रयत्नांनी तयार केलेला हा देश कृषीप्रधान आहे याचा फार अभिमान वाटला. दुधाचे पदार्थ उत्तम व मुबलक प्रमाणात मिळणारा असा हा देश,आपल्या नागरिकांना देखील भरपूर उंचीचे वरदान देत आहे असे वाटले. कारण येथील नागरिकांची उंची सरासरी सहा फुटांपेक्षा जास्त आहे. हे लक्षात आले होते.

जाता जाता डोकाऊन जावे अशा माफक हेतूने आम्ही जर्मनीच्या कोलोन मध्ये प्रवेश केला.तेथील सर्वात मोठ्या चर्चला भेट दिली.उंचच उंच कॅथॅड्रल समोर आपोआप मान झुकवाविशी वाटते.ख्रिश्चन धर्मातील महत्वाच्या व्यक्तींचे, धर्मगुरूंचे पुर्णाकृती रेखीव शिल्प बघताना आश्चर्य वाटल्यावाचून रहात नाही.

हे चर्च म्हणजे शहराचे आयकॉनिक सिम्बॉलआहे. दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात जळत्या सत्तर बॉम्बचा मारा सहन करणाऱ्या या शहराच्या इमारतींवर आजही त्यावेळच्या धुराचे काळे डाग दिसतात. दुसर्‍या महायुद्धात बेचिराख झालेला हाच तो जर्मनी देश,ही आठवण करून देतात.

भाग ४ समाप्त.

क्रमश:

- नंदिनी म.देशपांडे

“मग काय म्हणतंय तुमचं ड्रायव्हिंग?” हा प्रश्न विचारून लोक नवशिक्या ड्रायव्हरच्या जखमांवर का मीठ चोळतात कळत नाही. म्हणजे अशा प्रश्नांना काय उत्तर द्यायचे हा एक प्रश्नच असतो. बर्‍याचदा हा प्रश्न निर्मळ मनाने विचारला जातो की उगाचच डिवचायला हे समजणे अवघड असते. बरं ड्रायव्हर लोकांना नवीन गाडी शिकणार्‍याची व्यथा तरी समजते पण ज्याला ड्रायव्हिंगचे ओ का ठो कळत नाही, अशा लोकांचे सल्ले म्हणजे खरा उच्छाद असतो.

चित्रकला, लेखन, वक्तृत्व किंवा पोहणे या कलांप्रमाणेच ड्रायव्हिंग ही देखील एक अद्भूत कला आहे असा एक आपल्याकडे गैरसमज आहे. पण गाडी चालवणे ही कला नसून एक महाअवघड कसरत आहे हे माझे प्रामाणिक मत आहे. स्वत:च्या खिशातले पैसे देऊन विकतचे दुखणे घ्यायचे असेल तर नवीन कार घेण्यासारखा दुसरा अनुभव नाही.

गाडीबद्दल काही गोष्टींमध्ये तथ्यं मात्र नक्की आहेत. फोर व्हीलर शिकण्याचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे सायकल शिकताना जसा बॅलन्स बिघडून आपण पडतो आणि हातपाय मोडून घेतो, तसा धोका अजिबात नाही. चार चाके असल्याने कारचा बॅलन्स बिघडून कार पडायची भानगड नसते. शिवाय रणरणत्या उन्हाळ्यात थंड एसीमध्ये बसून ड्रायव्हिंग करणे जाम भारी असते, अशी उगाचच बाहेरच्यांची समजूत असते. पण काही नतदृष्ट लोक नवशिक्या ड्रायव्हरच्या पदरी ते सुख मात्र पडू देत नाहीत, त्याला चान्स मिळेल तिथे इरिटेट करून सोडतात.

तोटे मात्र अनेक आहेत. त्यापैकी सर्वात मोठा म्हणजे पेट्रोलचे दिवसेंदिवस वाढणारे दर. लोकांनी तर पेट्रोलवाढीचा एवढा धसका घेतला आहे की पंपावर लांब लाईन लागली असेल तर ओरडून “लवकर भर रे बाबा.” म्हणतात. न जाणो आपला नंबर यायच्या आत वाढलेल्या दराचे सर्क्युलर यायचे आणि आधिक भुर्दंड पडायचा. आजकाल फुल टाकी भरणाराकडे तर लोक आदराने पाहू लागले आहेत. जागतिक बाजारपेठेत तेलाच्या किंमती घसरत असतानाही आपल्याकडच्याच किंमतीत वाढ कशी होते याचे उत्तर हे बारावीच्या डबल इंटीग्रेशनचे उदाहरण सोडवल्यावर प्रत्येक वेळी नवीन उत्तर कसे येते, हे जाणणाराच देऊ शकेल.

नवीन गाडी घेतल्यावर सुरवातीचे काही दिवस तर गाडी काढायची या नुसत्या विचाराने माझ्या अंगाचा थरकाप व्हायचा. गाडीची चावी हातात घेतली की पोटात भीतीने गोळा यायचा. केवळ एकट्याच्या जबाबदारीवर गाडी रस्त्यावर चालवायची ही कल्पनाच पचनी पडत नव्हती. नंतर नंतर तर ऑफिसला जायला आपली झुकूझुकू रेल्वेच बरी होती असे वाटायला लागले. त्याला अनेक कारणे होती.

त्यापैकी एक म्हणजे मी गाडी काढतोय याचा बाकीच्या लोकांना कसा सुगावा लागायचा कोण जाणे! मोर्चा असल्यासारखे लोक रस्त्यावर यायचे! मग सकाळ, दुपार किंवा संध्याकाळ काहीही असो. ते कमी की काय म्हणून बाईकवाले रोडरॅश खेळायला आमच्याच पुढे! रिक्षावाल्यांचा सुळसुळाट बाय डिफॉल्ट आलाच! आणि केवळ आपल्या गाड्या फिरवण्यासाठीच रस्ते बनविण्यात आलेले आहेत अशी धारणा झालेले टीएमटी आणि बेस्टचे ड्रायव्हरकाका यांनी हैराण करून सोडले होते. कधीकधी बाहुबलीतल्या भल्लाळदेवासारखा हेलिकॉप्टरच्या पंख्याचा रथ घेऊन बाहेर पडावे असे वाटायचे. एवढी संकटे होती पण मी हार मानली नाही. रस्त्यावरचा हा सगळा अन्याय सहन करत चिकाटीने ड्रायव्हिंग शिकलो.

घरचे लोकही काही कमी नाहीत. नवीन ड्रायव्हरला मानसिक आधाराची खूप गरज असते हे त्यांना समजतच नाही. गाडी शिकताना रात्री साडेदहाला “चला एक राऊंड मारून येऊया.” म्हटले तरी गाडीत बसायचे नाहीत. “तुम्हीच जाऊन या.” म्हणायचे. कुठेतरी गाडी ठोकून हा बाबा ह्याच्याबरोबर आपल्यालाही मारायचा ही भीती असावी. गाडी गेली तर गेली आपला जीव तर वाचेल म्हणून ते येत नसावेत.

पुढे महिनाभराने मी बर्‍यापैकी गाडी चालवायला लागल्यापासून ते मागे बसायला लागले. तेही गप्प नाही. थोडा मोकळा रस्ता दिसला की मी मायकेल शुमाकर असल्यासारखा “काय हळू चालवताय, पळवा की.” म्हणायचे. इथे दुसर्‍या गिअरवर पळणारी गाडी आवरता आवरता तसल्या थंडीत घाम फुटायचा. पायातला बे्रक लावू की हँडबे्रक खेचू असे होऊन जायचे. त्यात मध्येच कुठल्यातरी इंडिकेशनची लाईट लागून पिप पिप असा बझरचा आवाज यायला लागला की अजून गोंधळायला व्हायचे.

गाडीच्या ड्रायव्हर सीटवर ही अवस्था तर विमानाच्या कॉकपिटमध्ये बसून पायलट असंख्य बटने, गिअर्स, लाईटी कसा काय सांभाळत असेल याचे मला अजूनही कोडे आहे. वास्तविक गाडी चालवताना मला माझे काही वाटायचे नाही पण रस्त्यावर चालणार्‍या बिचार्‍यांची काळजी वाटायची. शिवाय आपल्या ड्रायव्हिंगची कल्पना नसलेले काही भाबडे लोक आपल्यावरच्या अतूट विश्वासाने गाडीत आपल्या बाजूलाच बिनदिक्कतपणे बसतात त्यांची एक कीव वाटायची. हे असे लोक आणि स्वत:हून खाटकासोबत मजेत चाललेला बकरा या दोन्हींत मला कमालीचे साम्य वाटते.

बर्‍याचजणांनी नवीन कार घेतल्यावर “तुला बॉनेट उघडून आतल्या ऑईल वगैरे बेसिक गोष्टी चेक करायच्या माहित आहेत का?” अशासारख्या प्रश्नांनी भंडावून सोडले होते. मुळात बॉनेट उघडायचे बटन खेचूनही नेमका कुठे हात घातल्यावर ते उघडते याचा मला पत्ता नव्हता. इमर्जन्सीला माहित असावे म्हणून खूप प्रयत्नांती त्या छोट्या पट्टीची ओळख करून घ्यावी लागली.

बेसिकात बेसिक सिग्नल वगैरे भानगड कॉमन अंडरस्टँडिंगवर निभावून नेत होतो. लाल दिवा लागला की थांबणे, हिरवा असेल तर कशाचीही (अगदी हवालदारमामाचीही) पर्वा न करणे आणि हिरव्याचा पिवळा झाला की जीव काढून हॉर्न वगैरे दाबत गाडी पळवणे या गोष्टींचे ज्ञान मला बर्‍यापैकी होते. पण एकाने पिवळ्या सिग्नलबद्दल भलतेच सांगून त्या ज्ञानाला छेद द्यायचा प्रयत्न केला. पिवळा सिग्नल लागल्यावर वेग कमी करून थांबायचे असते असे त्याचे मत होते. सिग्नलवर हवालदार असतील तर ते मात्र अजूनही पाळावे लागते.

अरुंद आणि अवघड रस्त्यावर समोरून येणारी वाहने आपल्याकडे डोळे मिचकावून का पहातात (अप्पर डिप्परचा लाईट मारून) हे मला गाडी घेतल्यावरही बरेच दिवस कोडे होते. असाच एकदा अडचणीच्या रस्त्यावरून चाललो होतो. वाट बिकट होती आणि समोरच्या ट्रक ड्रायव्हरला मस्करीची हुक्की आली. मिचकावले डोळे! मग नाईलाजाने मीही त्याला डोळे मिचकावले आणि तसाच पुढे घुसलो. क्षणापूर्वी मस्करीच्या मूडमध्ये असलेला ड्रायव्हर माझ्याकडे पाहून तोंडातल्या तोंडात काय पुटपुटत होता ते समजून घ्यायला वेळ नव्हता कारण वीस फुट खोल नदीच्या पुलावर गाडी घासता घासता वाचली होती. शिवाय कशाला उगाच एवढ्या छोट्या पुलावर बॅरीकेड म्हणून सरकारने तोही खर्च वाचवला होता. यावेळी मला नाही, तर बाजूला बसलेल्या मित्राला घाम फुटलेला मी स्वत: पाहिला. मग न रहावून मीच विचारले, “का रे काय झाले? एवढा का घाबरला आहेस?”

“अरे बाबा, का घुसलास पुलावर?”
“का म्हणजे?”
“पुढच्याने सिग्नल दिला की आपण बाजूला थांबून आधी त्याला जाऊ द्यायचे असते.”

तेव्हा माझ्या डोक्यात प्रकाश पडला. नाहीतर दोन ओळखीचे लोक ज्याप्रमाणे हाय हॅलो करतात तसा काहीसा प्रकार असावा अशी माझी समजूत होती. इतके दिवस समोरच्याने सिग्नल दिला की मी ही तशाच सिग्नलने हाय हॅलो करून पुढे निघायचो.

क्लास लावून गाडी शिकलो की शंभर टक्के आपण गाडी चालवूच हा फाजील आत्मविश्वास बाळगणे किती चूकीचे आहे हे आपली स्वत:ची गाडी घेतल्यावर समजते. एकतर गाडी शिकवणारा बाजूला बसलेला नसतो. समोर माणसं आल्यावर गाडी का थांबत नाही हे आपल्यालाच कळत नाही. शिकत असताना मात्र माणूस समोर दिसला रे दिसला की गाडी थांबणार. बे्रक नाही मारला तरी! शिकवणार्‍याच्या पायात अजून एक बे्रक असतो हे माहित असूनदेखील त्याची कल्पणा यायची नाही. “गाडी चालवणे समजता तेवढे सोपे नाही आणि अगदीच काही अवघडही नाही. सगळा क्लच आणि बे्रकचा खेळ आहे.” हे वारंवार शिकवणीत सांगूनही डोक्यात जाते पण त्या क्लच आणि बे्रकबरोबर खेळण्यार्‍या पायाला कळत नाही. ऐनवेळी घोटाळा करून लेकाचा गाडी बंद पाडतो.

कुठल्याही चढावर समोरून कोण येत असेल, अगदी सायकलवाला असेल तरीही माझी गाडी बंद पडणारच. बंद पडून जागच्या जागी उभी राहील ती गाडी कसली? ती मागे सरकलीच पाहिजे हा नियम आहे. साध्या चढाची ही अवस्था, घाटाचे तर नावच घेऊ नका. हे म्हणजे पहिलीतल्या बाळाला चल गंमत आहे म्हणून शाळेत न्यायचे आणि तिथे गेल्यावर दहावीचा पेपर सोडवायला द्यायचा असा प्रकार आहे. नुकत्याच संघात घेतलेल्या तेराव्या खेळाडूने विराट किंवा धोनीकडे जेवढ्या कौतुकाने पहावे तशाच भावनेने मी घाट चढून सुखरुप वर गेलेल्या ड्रायव्हरकडे पहातो. नागमोडी वळणांचा अवघड घाट व कंटेनरसारख्या अजस्र गाड्या असूनही माझ्याप्रमाणे त्या मागे का सरकत नाहीत हा मला छळत आलेला प्रश्न आहे. बरं गाडी मागे सरकू नये म्हणून फास्ट फास्ट चालवतात असेही नाही. निवांत घाटाच्या सौंदर्याचा आस्वाद घेत ड्रायव्हिंग चाललेले असते. मला घाट सुरू झाल्यावर जो नर्व्हसनेस येतो तो कधी एकदाचा संपतोय असे होऊन जाते आणि शेवटचे वळण घेऊन संपला एकदाचा घाट की हुश्श!

गाडी शिकवणारा माणूस क्लच आणि ब्रेकबरोबर अॅक्सलवर किती प्रमाणात पाय ठेवायचा हे आम्हांला जीव तोडून सांगायचा पण माझ्याबरोबर गाडी शिकायला असलेल्या एका काकांना ते जमतच नव्हते. समोर माणूस आला की काका जोरजोरात रेस करायचे. गाडीला हॉर्नदेखील आहे हे ते विसरूनच जायचे. मग आमचा सांदिपनी त्यांना सांगायचा, “काका, कोण पुढं आला की बे्रकवर पाय द्या. अॅक्सलवर नको. रस्त्यावरच्या लोकांना बॉनेटवर घेऊन जाल अशाने!”

पण गर्दीत किंवा सिग्नलला अॅक्सलवर पाय देण्याचे फायदे मी स्वत: अनुभवले आहेत. उगाचच गरज नसताना अॅक्सलवर पाय देऊन आवाज घुमवला की लोक ह्याला गाडी चालवता येत नाही म्हणून पटकन रस्ता देतात. त्यात गाडीच्या पुढच्या मागच्या पार्किंग लायटींचा पिवळा झगमगाट चालू केला की रिक्षावालाही आजुबाजूला फिरकत नाही. अजून कचकन बे्रक मारून टायरांचा आवाज काढल्यास पादचारीही जीवाच्या भीतीने फुटपाथ सोडत नाहीत. ह्या सगळ्या युक्त्या मला खूप उशिरा समजल्या.

या सगळ्या दिव्यपरीक्षा पास करून मी गाडी शिकलो आहे. पटकन गाडी काढ म्हणणार्‍यांना काय, त्यांना या यातना कधीच समजायच्या नाहीत. म्हणून नवीन गाडी शिकणारा दिसला रे दिसला की मी त्याला थम्सअप करून बेस्ट ऑफ लक देतो. त्यावेळी त्याच्या चेहर्‍यावरची खुशी पहाण्याचा आनंद काही औरच असतो.

© विजय माने, ठाणे

https://vijaymane.blog/

माहिती म्हणून सांगतो, मालगाडीच्या गार्डची कॅबिन ही सुविधा शून्य कॅबिन असते. त्यात ना लाईट असतो, ना फॅन असतो, ना बर्थ असतं इतकंच काय त्या कॅबिन मध्ये वॉशरूम च्या नावाखाली फक्त भलं मोठं छिद्र असतं, रुळा कडे उघडणारं, पाणी सुद्धा नसतं हो त्या कॅबिन मधे…..

मराठी माणसाने अशा कितीही शहरांमधे झेंडे गाडले असले तरी मराठी माणसासाठी पुणे म्हणजे पुणेच. त्या एम एच बारा अशा पाट्या दिसल्या की मराठी माणसाचा उर कसा भरुन येतो. मराठी माणूस हा कधीतरी पुण्यात येउन गेलेला असतो किंवा त्याचे कुणीतरी पुण्यात येउन गेलेले असते. पुण्यात आला म्हणजे मित्रांमधे छापायला एखादा अनुभव हा आलाच.

काही अतिरेकी भक्तलोक देव, देवी किंवा महाराजांचे उगाचच धमकीवाले मेसेज पाठवतात. नुसते पाठवत असतील पाठवू देत बिचारे! त्याचे काही नाही. पण त्यांनी पाठवलेल्या मेसेजची लिंक तोडायची नसते. मेसेज पुढे पाठवला नाही तर फार मोठे नुकसान होणार अशी वर धमकी असते.

मला एक भावनिक वैचारीक सवय होती. रोज सकाळी अंगणांत वाटीभर धान्य प्लास्टीकच्या चटईवर टाकींत असे. जमा होणाऱ्या पक्षांची ते टीपताना गम्मत बघणे व आनंद घेणे हा हेतू.

अशी कितीतरी अदृश्य बंधनं आपल्या अवती-भोवती तयार झालेली असतात ती तोडु म्हणताही आपल्याला तोडता येत नाहीत. कडक लाकुड पोखरुन काढणारा भुंगा कमलदलाच्या पाकळ्यांच्या बंधनात स्वत:ला कोंडुन घेतो. काही बंधनं अशीच असतात, जी आपल्याला तोडवत नाहीतच मुळी.

काळ बदलला. विकासाचें वारे वाहू लागलें. गल्लीतील घरे ३ माल्याचें झाली. गल्ली हि सिमेंट कांक्रीटची झाली. जिथे पिण्याच्या पाण्यासाठी टेंकर सुरु झाले तिथे बागवानी साठी पाणी कुठून येणार. घरा समोरचे वरांडे अदृश्य झाले. प्रत्येक प्लॉट वर १०० टक्के निर्माण. लोकांची आर्थिक परिस्थिती सुधारली. कार आणि AC घरात आले. अदृश्य झाले ते रात किडे, पावसाळी किडे आणि डरांऊ-डरांऊ करणारे बेडूक.