रिमझिम पाऊस आला
सृष्टी रोमांचित झाली
प्रेमाच्या वर्षावात
दोघं होती नहाली

थोडावेळ एकाच छत्रीत
दोघं होती चालली
स्पर्शाला टाळत नंतर
आडोशाला स्थिरावली

मी हलकेच नजर
तिच्याकडे वळवली
ओल्या गालावरून
लाज होती घसरली

सोसाट्याचा वारा तरी
ती नाही घाबरली
नकळत थोडीशी
माझ्या बाजूला सरकली

थंड वाऱ्याच्या स्पर्शाने
जरी ती शहारली
संयमाला टेकून
हलकेच कुडकुडली

मध्येच विज कडाडली
ती नाही बिचकली
थोडीशी हलली अन्
कोवळ्या लाजेला बिलगली

मी हलकेच मनाने
तिला माझ्याजवळ ओढली
माझी चलबिचल बघून
ती नाजुक होती हसली

कळल नव्हतं दोघांना
ओढ ही कसली
पण प्रितीला प्रितीची
नव्याने ओळख पटली

• डॉ.सुभाष कटकदौंड

वाजपेयींची मृदूवाणी
अडवाणींची अडवाणी
संघाची एक वाणी
भाजपची केविलवाणी

सोनियांची सोन वाणी
राष्ट्रीयांची टंगळ मंगळ वाणी
लालूची बडबड वाणी
मायावती ची माया वाणी
मुल्ला मुलायमची मुलायम वाणी
ललिताची धमकावणी
प्रमुखांची गुरकावणी
ममताची रुसु बाई वाणी
पडद्याआडची चंद्रावाणी
वीरप्पन ची मिशाळवाणी
दाऊदची आतंकवाणी
मुशर्रफ मग्रूरवाणी
बुशची धमकावणी
सद्दाम ची उद्दाम वाणी

सारी बोल घेवड्यांची वाणी
सारी वाचीवीरांची वाणी
काही नाही तिच्यात पाणी

वाणी वाणी एकच वाणी
स्वातंत्र्यवीरांची
हुतात्म्यांची
देशभक्तांची राष्ट्रवाणी

-- विनायक अत्रे.

दिनांक: १३/०१/२००३.

(ममता- ममता बॅनर्जी, ललिता- जयललिता तामिळनाडू मुख्यमंत्री, चंद्रा- चंद्राबाबू- आंध्र मुख्यमंत्री, प्रमुख- शिवसेनाप्रमुख, मुलायम- मुलायमसिंग यादव, मायावती- मध्यप्रदेश मुख्यमंत्री, दाऊद- दाऊद इब्राहिम स्मगलर, मुशर्रफ- पाकिस्तान अध्यक्ष)

मजेदार वाटत असती, भावंडांची बघून भांडणें

'मला पाहीजे जास्त', हेच मुख्य मागणें

इजा नाही धोका नाहीं, नसतो तेथे तिरस्कार

दांत ओठ खाऊनी, रागव्यक्त होणार

क्षणांत भांडती, क्षणात हसती, सारे होते प्रेमानें

दूर जाऊन जवळ येती, विसरुन जाती लोभानें

राग लोभ अहंकार, नसती असल्या भांडणीं

स्वार्थतेचा अभाव दिसे, शत्रु येथे नसे कुणी

बालपणीच्या प्रेमामध्यें, थोडे भांडणें परवडते

चव येण्या पदार्थाला, तिखटमिठ लागते

लहान असतां भांडून घ्या, तेच वय भांडणाचे

मोठे होऊन आठवाल, रम्य दिवस ते बालपणाचे

-- डॉ. भगवान नागापूरकर

९००४०७९८५०

हे विमान गेले वरती
खाली चमचमणारी धरती
सुंदर दिसते वरून सारे
दुरून साजिरे असती

अनुकरण करणे हा स्वभाव

काय मग म्हणू मी त्याला हो...।।धृ।।

स्वतंत्र बुद्धि तुम्हां असूनी

निर्णय शक्ति असते मनीं

दुजाचे जीवन यश बघूनी, अनुकरण त्याचे करता हो....१,

अनुकरण करणे हाच स्वभाव, काय मग म्हणू मी त्याला हो ...

त्याची स्थिती वेगळी होती

म्हणून यश पडले हातीं

वातावरण निराळे असती

तुम्हास सारे हे कळते हो.....२,

अनुकरण करणे हाच स्वभाव, काय मग म्हणू मी त्याला हो ...

यशस्वी ठरला कुणी एक

जेव्हां केले प्रयत्न अनेक

विसरू नका नशीब ठिक

जे यशांत सहभागी होते हो....३,

अनुकरण करणे हाच स्वभाव, काय मग म्हणू मी त्याला हो...

सोडून घ्या अनुकरण ते

निर्णय घ्या जे बुद्धी सांगते

तुमचा आत्मा प्रभू असूनी

त्याजवरती विश्वास करा हो.....४

अनुकरण करणे हाच स्वभाव, काय मग म्हणू मी त्याला हो ...

डॉ. भगवान नागापूरकर

९००४०७९८५०

bknagapurkar@gmail.com

आजी आजोबा होते थकलेले
थकलेल्या वाड्यात रहात होते.

काळाने केला भयानक घात
सारं उद्ध्वस्त झालं भूकंपात

पण पडताना वाड्याने हात टेकले
आजी आजोबांना त्याने वाचविले

जख्मी वाड्याला बघून आजोबा खचले
अगदी थोडया दिवसांतच देवाघरी गेले

आजी मात्र एकटीच राहिली धीराने
वाडा नाही सोडला तिनं हट्टाने

म्हणाली, आहे मी अजून जिवंत मजेनं
या तूम्ही सारी असेच दर वर्षी हौसेनं

आम्हीही अधुन मधुन तिकडे जात राहीलो
वाड्याच्या अंगा खांद्यावर खेळत राहिलो

एके दिवशी आजीने देह सोडला
आणि आमचा उन्हाळा करपून गेला

एकाकी वाडा खूणवत होता
आतुरतेन आम्हाला बोलवत होता.

खचलेल्या वाड्याने मग धीर सोडला
मातीचा देह मातीला शरण गेला.

- डॉ. सुभाष कटकदौंड

दयावंताला पाझर फुटला ,
पक्षी पिंजऱ्यातून सोडला,
विहंगम तो आनंदला,
भरारी घेऊनी, उडाला,--!!!

निळे आसमान ते,
खुणावत सारखे होते,
पिंजऱ्याच्या बंधनाला,
मूक मन झुगारत होते,--!!!

कोण येईल पुढे अन्
स्वातंत्र्य देई मजला,
देवाचा दूतच तो,--
मज तेव्हा तो वाटला---!!!

कोण आहे त्राता माझा,
मज स्वातंत्र्य देणारा,
वाट पाहतो जीव सारखा,
उडायाला आसुसला,--!!!

बोलावे मज हिरवी धरा,
झाडे वृक्ष वेली लता,
प्राण येथेच सोडेन मी,
इथून सुटका नसतां--!!!

दुःख माझे कोण जाणेल,
हात देईल मदतीचा,
जागेत संकुचित या,
जीव घुसमटे हो माझा,--!!!

कोण आला जवळी हा,
दरवाजा उघडे पिंजऱ्याचा,
माणूस निष्ठुर भारी ना,
नको, नको रे धरू बाबा,--!!!

घेऊन कुठे चालला हा,--?
निघाला का मारावया,
भीती वाटे मज फार,
मारतील धरून गळा,--!!!

मी मागे थरथरत उभा,
काळीज हाले लपालपा,
दयावान तो पुढे येता,
दार उघडतो बघतां-बघतां,--!!!

बाहेर येता जीव थोडा,
जागचा की हाललो,--
उडालो सरळ गगनांतरी,
घेतली मोठीच भरारी
देवा त्याचे कल्याण करी,
हीच विनंती तुज खरी,--!!!

हिमगौरी कर्वे.©

मे ९, २०१६ च्या लोकसत्ता, मुंबई एडिशनमधील ‘गोवंशप्रतिपालकांचा विजय’ हा लेख वाचला. उत्कृष्ट व्यंग. हे व्यंग आमच्यासारख्या वाचकांना समजलें, पण ज्यांना कळायला हवें, त्यांना तें कळलें असेल काय ? एनी वे, तें जें असेल तें असो, आपण यानिमित्तानें , ‘गाय’ या विषयाची थोडीशी चर्चा करूं या.

पुढें जाण्यापूर्वी, मला हें स्पष्ट करणें आवश्यक वाटतें की, एक म्हणजे, मी स्वत: शाकाहारी आहे , आणि दुसरें म्हणजे, माझा कुठल्याही राजकीय पक्षांशी किंवा धार्मिक संस्थांशी कसलाही संबंध नाहीं. हें स्पष्ट करण्याचें कारण असें की, मी ही चर्चा केवळ वैचारिक, तर्काधिष्ठित, दृष्टिकोनातून करत आहे ; माझा अन्य कांहीही उद्देश नाहीं. ( हें स्पष्ट न केल्यास, चर्चेला कुणी नसता-रंग देऊं शकतो, व त्यामुळे चर्चेला विनाकारण नको-ती दिशा मिळण्याचा धोका असतो. तो टाळायला हवा).

साधारणपणें १०,००० वर्षांपूर्वी मानवसमूह हा, Hunter-Gatherers, ( म्हणजे शिकार करणारे व फळफळावळ वगैरे गोळा करणारे ) या स्थितीपासून , Pastural-Agricultural (प्राणिपालन करणारे, शेती करणारे) या स्थितीला आला. जे प्राणी सर्वात आधी मानवानें माणसाळवले (domesticated) , त्यातील एक महत्वाचा प्राणी म्हणजे गाय. गायीचें महत्व दुधदुभत्यासाठी तर होतेंच , पण बैलाची माता म्हणूनही तिचें महत्व मानवाला कळून आलें. बैल हे, माल वहायला, शेतीसाठी नांगर ओढायला, प्रवासासाठी गाडी ओढायला, पाण्यासाठी विहिरीचा रहाट फिरवायला, असे विविध प्रकारें उपयोगी होते. त्यामुळे, तत्कालीन भारतीय समाजात गायीला अतिशय महत्व प्राप्त झालें, व ती पूज्य मानली गेली. महाभारतातही, घोषयात्रा, गोग्रहण वगैरे प्रसंगांवरून, त्या काळीं गायींना असलेलें महत्व दिसून येते. पांडव वनवासात असतांनाचा, कौरवांचा ‘घोषयात्रा’ प्रसंग घ्या. घोषयात्रा म्हणजे, ‘Cattle-Lifting expedition’ (संदर्भ : आर्. एन्. दांडेकर). तसेंच, पांडव अज्ञातवासात असतांनाचा कौरवांचा ‘गो-ग्रहण’ प्रसंग घ्या. कौरवांनी विराटाच्या राज्यावर आक्रमण केलें, तें त्याचें राज्य काबीज करण्यासाठी नव्हे, तर त्याच्या गायींचें हरण करण्यासाठी ! पुरातन वाङमात ’कामधेनू’ च्या अपहरणासंबंधीच्या कथा आहेत, ज्या घटनेमुळे युद्धेंही उद्भवली. त्या जमान्यात गाय ही संपदाच मानली गेली होती. गो-धन, गो-दान, हे शब्द त्याचेंच द्योतक आहेत. पुरातन काळापासून गोमूत्र, व गोमय ( गायीचें शेण) यांना पवित्र मानलें गेलेलें आहे.

गो, गौ, धेनु इत्यादींशी संबंधित शब्द आपली संस्कृती व भाषा यांचें अविभाज्य अंग बनले आहेत. त्यांच्यावरून गाईचें तत्कालीन महत्व कळून येतें. उदा. गो-कुल, गो-प, गो-पी, गो-पाल, गो-विंद, गो-पती, गो-पुर, गो-त्र (cow-pen), गो-ष्ठ (cow-pen), गो-व्रज (cow-pen), गो-शाला (cow-stall), गो-कील (नांगर), गो-वर्धन (डोंगराचें नांव), गो-रज (मुहूर्त), गो-धूलि_वेला (संध्याकाळची वेळ) , गो-मुख, गो-ग्रास, गो-रस (दूध), गो-मय (शेण), गो-चर (उदा. दृग्गोचर), गो-मंत (ज्याप्रमाणें बुद्धिमंत, धीमंत, श्रीमंत, तसेंच) , गो-मेद (a type of precious stone), गो-खी (आंत हात घालून जप करण्यासाठी, जपमाळेची थैली), वगैरे वगैरे ; तसेच मराठीतील गुराखी (गौ-रक्षक), गो-वर्‍या (शेण्या), इत्यादी शब्द ; धेनुसूदन (बलराम), धेनुवल्लभ, गोरक्षनाथ (गोरखनाथ), गायधनी, गोकर्ण, गायतोंडे अशी व्यक्तिनामें व आडनांवें ; गुरखा (गौ-रक्षक) हें जमातीचें नांव; गो-कर्ण_महाबळेश्वर (एक तीर्थक्षेत्र), गो-रखपुर, गो-ध्रा, गो-हाटी, गांवाबाहेरील चरण्यासाठी राखून ठेवलेलें ‘गायरान’, ही शहरांची नांवें व स्थलनामें ; गो-मती हें नदीनाम ; सर्व गायीशी संबंधित आहेत. (संदर्भ : रोमिला थापर, व्ही.एस्. आपटे, इतर लेखक, व मी).

पण वैदिक काळ व महाभारत काळाला आता कांहीं सहस्रकें उलटून गेलेली आहेत, (म्हणजे, किमान ३००० ते ६००० वर्षें). याचाच अर्थ असा की, त्या काळानंतर, कमीत कमी १५० ते ३०० पिढ्या गेल्या आहेत. ( बाप रे! ) . आतां , विक्रम संवत् म्हणा, शालिवाहन शक म्हणा, किंवा इसवी सन म्हणा, या सर्वांचीही जवळपास २००० वर्षें उलटली आहेत ,( म्हणजे, १०० पिढ्या). आतां यंत्रयुग आहे. अजूनही, अगदी-खेडें असलेल्या कांहीं ठिकाणी बैल वापरतात, पण जवळजवळ सर्वत्र आतां शेतीसाठी लहनमोठी यंत्रें वापरली जातात. प्रवासासाठी बैलगाड्या नव्हेत, तर एस्. टी., मोटार, रेल्वेगाडी वगैरे साधनें आहेत. गो-पालन सुद्धा आतां , एक_गाय-दोन_गायी अशाप्रकारें न होतां, एक धंदा म्हणून अनेक गायी (व म्हशी) पाळून केलें जातें. त्यामुळें, गो-पूजन व गो-रक्षण य परंपरा खरें तर कालबाह्य झालेल्या आहेत. स्वातंत्र्यवीर सावरकर म्हणत असत की, गाय हा फक्त एक उपयुक्त पशू आहे. सावरकर यांचे विचार नेहमीच विज्ञाननिष्ठ असत. त्यामुळे, त्यांचें गायीबद्दलचे कथन, हें कोणाही खोलवर-विचार-करणार्‍या माणसाला पटल्याशिवाय रहाणार नाहीं. मग, किती दिवस आपण हजारो वर्षें जुन्या, कालबाह्य परंपरेला धरून बसणार आहोत ?

दुसरी एक , आणि अधिक महत्वाची बाब. आणि ही तर अजिबात दुर्लक्षित करून चालणारच नाहीं. हा मुद्दा, ‘क्लब ऑफ रोम’ या multi-disciplined शास्त्रज्ञांच्या संघटनेनें , ‘Limits to Growth’ नामक त्यांच्या, इ.स. १९७० च्या दशकात प्रसिद्ध झालेल्या, इंटरनॅशनल रिपोर्टमध्ये मांडलेला आहे. तो मुद्दा थोडक्यात असा की, मानववंश Exponential-progression प्रमाणें वाढत आहे, तर उत्पादन केलें जाणारें धान्य Arithmatic- progression प्रमाणें वाढत आहे , आणि त्यामुळे दोहोंमधील तफावत वाढत जाते आहे. म्हणून, कांहीं काळानें धान्याची सार्‍या जगात कमतरता होणार आहे. त्यातून, आणखी असें की, जगभरातील शेतीलायक-भूमीला कांहींतरी Limit, मर्यादा, आहे. म्हणजेच, एका विशिष्ट पातळीनंतर धान्य-उत्पादन फारसें वाढणें शक्य नाहीं. या सर्वाचा परिणाम असा की, लवकरच, सर्व जगातील धान्य-उत्पादन हें पृथ्वीवरील माणसांसाठी अपुरें पडणार आहे. म्हणजेच, या बाबतीत, Crisis नक्कीच येणार आहे, आणि ही स्थिती, दूरच्या-भविष्यात नव्हे तर, या २१ व्या शतकाच्या अखेरीपर्यंतच येऊं शकेल !! भारताच्या दृष्टीनें, याला लागूनच एक उपविचार असा की, शाकाहारी असणें ही निश्चितच चांगली गोष्ट आहे, पण, जर सगळी मानवजातच शाकाहारी बनली, तर हा crisis कितीतरी-पटींनी वाढेल, आणि मग, त्याला अधिक-लवकर सामोरें जावें लागेल. म्हणूनच, सावरकर म्हणत की, मांसाहार करणें मानवजातीसाठी आवश्यक आहे. (आणि हें त्यांनी जवळजवळ ९०-१०० वर्षांपूर्वी , म्हणजे, १९२०-१९३० च्या दशकात म्हटलेलें आहे, हें ध्यानात घ्यावें). हें सांगतांना , सावरकारांना, जात आडवी नाहीं आली, धर्म आडवा नाहीं आला, सनातन परंपरेला ते चिकटून बसले नाहींत ; केवळ तर्काधिष्ठित व विज्ञाननिष्ठ विचारातून या निष्कर्षापर्यंत ते आले. आपणही, तेंच करायला नको कां ?

सावरकर इतके पुढारलेल्या विचारांचे असूनही , त्यांच्याभोवती सनातनी-विचारांच्या मंडळींचा जमाव गोळा झाला होता. लोकशाही राज्यप्रणालीचा एक drawback असा आहे की, मतांच्या माध्यमातून राज्य करायचें म्हणजे कोणालाच दूर लोटतां येत नाहीं. सध्याच्या राज्यकर्त्यांचेंही तेंच झालेलें आहे. त्यामुळे, त्यांना गो-प्रतिपालन, गो-रक्षण, या कालबाह्य गोष्टींचा अवलंब करावा लागत आहे, असें दिसतें.

पण , आपण जेव्हां फासळ्या वर आलेल्या, खंगलेल्या, अर्धमेल्या गाईंना पहातो, ज्यांना रहायला नीट, स्वच्छ, ऐसपैस जागा नाहीं, खायला पुरेसें मिळत नाहीं, तेव्हां आपल्याला त्यांचीच नव्हे, तर त्यांच्या मालकांचीही कणव येते ! मालकाला स्वत:लाच बिचार्‍याला पुरेसें खायला मिळत नाहीं, त्याचें पोट खपाटीला गेलें आहे, उद्याचें दूर, आजचाच दिवस कसा काढायचा हा त्याच्यापुढे प्रश्न आहे , तर मग तो गायींना काय कायला देणार ? ‘आई जेवूं घालीना, बाप भीक मागूं देईना’ अशी त्या गाईंचीच नव्हे तर त्यांच्या मालकांचीही स्थिती झालेली आहे.

अशा वेळी, १९ व्या शतकातील अमेरिकन (USA) West बद्दल वाचलेल्या माहितीची आठवण येते. त्यातून शिकण्यासारखें बरेंच आहे. हजारो गाईंचे (steers) कळपच्या कळप मैलोन् मैल चालवून एका भागातून दूरवर दुसर्‍या एकाद्या शहरापर्यंत न्यायचें , म्हणजे कांहींदा अपघात हे व्हायचेच. अशा वेळी जर एखाद्या steer चा किंवा घोड्याचा पाय मोडला तर, बरोबरचे काऊबॉईज् त्या जखमी जनावराच्या डोक्यात गोळी घालून त्याला मारत. असेंच एकदा एकानें आपल्या जायबंदी झालेल्या घोड्याला मारल्यावर, दुसर्‍या एका नवख्यानें त्याला विचारलें, ‘त्याला मारून टाकलेस, तुझें त्याच्यावर प्रेम नाहीं कां’ ? त्यावर तो उद्गारला की, ‘प्रेम आहे म्हणूनच तर डोक्यात गोळी घालून त्याला क्षणार्धात मारलें, नाहींतर तो खितपत पडला असता व अखेरीस जिवंतपणीच गिधाडांचें खाद्य झाला असता’. या गोष्टीवरून आपण कांहीं बोध घेणार आहोत कां ?

अर्धमेल्या गाईंना तसेंच अर्धमेल्या स्थितीत खितपत ठेवायचें की त्यांना त्यांच्या नरकातून मुक्ती द्यायची ?, हें शांत मनानें ठरवायला हवें, भावनांच्या किंवा परंपरांच्या आहारी जाऊन नव्हे. गाईंना खाद्य देणाच्या सरकारी योजनांबद्दल आपण बोलूंया नको, कारण त्या किती कागदावरच रहाणार आणि किती कृतीत उतरणार, हा प्रश्नच आहे. आणि, कितीही केलें तरी, फाटल्या आभाळाला सरकार ठिगळ लावूं शकणार आहे कां ? त्यातून पुढला प्रश्न, आणि तोही अतिशय महत्वाचा असा, की, अर्धमेल्या माणसांना जगविण्यासाठी कार्यक्रमांचे अवलंबन करायचें की अर्धमेल्या गाईंसाठी ? हें आपणच ठरवायचें आहे.

अखेरीस, असें म्हणावें लागेल की, प्रत्येकाला मतस्वातंत्र्य आहे ; त्यामुळे, ज्यांना शाकाहारी रहायचें आहे, त्यांनी रहावें, पण मांसाशन करणार्‍यांवर दडपण आणूं नये, हेंच उचित होईल. समाजाच्या दृष्टीनें म्हणाल तर, दूरगामी विचार करून, मानवांसाठी खाद्याचा प्रश्न Long-term दृष्टीनें ध्यानात घेऊन, या विषयावर राज्यकर्त्यांनी dispassionately निर्णय घेणें, व जनतेला तो समजावून देणें, आवश्यक आहे. सूज्ञांस अधिक सांगणें नलगे.

- सुभाष स. नाईक
सांताक्रूझ, मुंबई
M- 9869002126
eMail : vistainfin@yahoo.co.in

मेघ दाटून येतात
मोर नाचतो अंगणी
सरी वर सर येता
चिंब भिजली अवनी.

वेली वृक्ष बहरले
थेंब टपोरे झेलूनी
धरणीला सुखावले
आज भरल्या मेघांनी..

श्रावणाच्या येती धारा
झुले झुलती वाऱ्यांनी..
माहेरच्या आठवणीं
आज आल्या परतूनी..

सजवले धरतीला
ओल्या हिरव्या पानांनी
नभांगण रंगविले
सप्तरंगी रंगातूनी..

ओल्याचिंब वाटेवरी
सर वेचिता श्रावणी .
फुललेल्या फुलासवे
मन गेले आनंदूनी

प्रतिभा चौगले यांच्या प्रतिभास या कवितासंग्रहाच्या इ-पुस्तकातील ही कविता.
हे इ-पुस्तक आपण खालील लिंकवर खरेदी करु शकता.

किंमत : रु.८०/-
सवलत किंमत : रु.५०/-

https://marathibooks.com/books/pratibhas-by-pratibha-chougale/

तुझ्या माझ्या मिलनी,गंधाळली रातराणी,
वारा सांगे गुजगोष्टी,
तुझी माझी प्रेम कहाणी,
चाफा वरती वरती फुले,
त्याचे झुळकांवरी झुले,
जाईजुईचे मांडव खाली,
मोगऱ्याचे त्यास विळखे
सायलीचा नाजूक मंद,
गंध सुवासिक करे धुंद,
अबोलीचे झुबके केवढे,
कानोकानी सांगते गुपित,
उधळीते बकुळ आपुली,
सुगंधित फुले चहूकडे,
दरवळू दे प्रीत सुगंधी,
घालते कुलदेवां साकडे,
शैया गुलाबांनी फुलली,
बहरून ये पाकळी, पाकळी,
जिवलगासमवेत आज,
रात,सारी खुलली निराळी,
वरून पाहते शुक्र चांदणी,
तमांतील मिलाफ गोड,
चंद्र करतो प्रेमक्रीडा,
चांदण्याभोवती धरून फेर,
दिवसाहूनही रात्र मोहक,
बेभान नशिली प्रणयी,
पाहून आपल्याकडे मात्र, भास्करासाठी झुरे यामिनी---!!!

हिमगौरी कर्वे ©