भाग - ५

आधुनिक काळात पारंपरिक आरत्या लिहिल्या जातातच, पण इतरही अनेक, भिन्नभिन्न वर्ण्यविषयांवर रचल्या जातात. जसें, शिवरायांसारख्या महापुरुषांवर, ( जसें ‘आरती शिवराया’, ही मी लिहिलेली आरती ). हल्ली, ज्यांना VIPs म्हणतात, अशा व्यक्तींवरही आरत्या लिहिल्या जातात. गुरुदेव रवींद्रनाथ ठाकुर (टागोर) यांचें ‘जनगणमन’ ही एकप्रकारें आरतीच आहे. तें मूळ काव्य तत्कालीन ब्रिटिश राजपुत्र पंचम जॉर्ज याच्या भारतभेटीच्या वेळीं , म्हणजे विसाव्या शतकाच्या अगदी सुरुवातीच्या काळात, लिहिलें गेलेलें आहे. त्याच्या प्रथम पंक्तीचे मूळ शब्द आहेत : ‘जनगणमन-अधिनायक जय हे भारतभाग्यविधाता’ , हा जनगणमनाचा अधिनायक , हा भारताचा भाग्यविधाता म्हणजे पंचम जॉर्जच. बर्‍याच नंतर, त्या रचनेच्या प्रथम पंक्तीत, शब्द न बदलतां, केवळ थोडासा अन्य बदल करून, अर्थबदल केला गेला, व त्यामुळे त्या रचनेचा वर्ण्यविषय ‘भारतवर्ष’ हा बनवलला गेला ; आणि तिचें प्रथम कडवें हें आपलें राष्ट्रगीत बनलें. ती पहिली पंक्ती आतां अशी आहे, ‘ जनगणमनअधिनायक जय हे भारत भाग्यविधाता’. (‘भारतभाग्य-विधाता’ व ‘भारत भाग्यविधाता’ या दोन शब्दांमधील फरक कृपया ध्यानात घ्यावा). म्हणजेच, आतांच्या संदर्भाप्रमाणें , हा जनगणमन-अधिनायक, हा भाग्यविधाता म्हणजेच आपला ‘भारतवर्ष’ देश , असा अर्थ होतो. पण, त्या काव्यातील ‘वर्ण्यविषय’ पंचम जॉर्ज असो किंवा भारतवर्ष असो, दोन्हीही आधुनिककालीन आरत्याच आहेत, असें म्हणायला हवें. म्हणूनच, हिच्या अंतर्गत पंक्तीत जयकार आहेच, पण अखेरीस ‘जय हे जय हे जय हे, जय जय जय जय हे’ असा multiple जयजयकार आहे.

आझाद-हिंद फौजेत गाइलें जाणारें गीत ‘सब सुख चैन की बरखा बरसे भारत भाग्य है जागा’ हें, जनगणमन या गीतावरूनच रचलेलें उघडच दिसतें. ती वंदना जरूर आहे, पण त्याला आरती म्हणता येणार नाहीं . तसेंच, स्वातंत्र्यपूर्व काळात अतिशय प्रसिद्ध असलेले, व स्वातंत्र्यसैनिकांना स्फूर्ती देणारें गीत ‘वदे मारतम्’ हेंही वंदनागीत आहे, त्याला आरती म्हणता येणार नाहीं .

‘गाऊं त्यांना आरती’ , ‘निरांजन पडलें तबकात’ अशी भावगीतें आहेत, त्यांना जरी ‘आरती’ असें अभिधान देतां येत नसलें तरी, ती आरतीशी संबंधित आहेत, हें विशेष. सिनेमातही, ‘मैं तो आरती उतारूँ रे संतोषी माता की’ अशा आरत्या लिहिल्या व वापरल्या जातात. सिनेमातीलच, ‘जहाँ डाल डाल पर सोने की चिड़ाया करती है बसेरा । वो भारत देश है मेरा ।’ ही एकप्रकारें भारताची आरतीच आहे , तिच्यात ‘जय भारती’ असे शब्द वापरलेले आहेत. प्रसिद्ध हिंदी काव्य ‘क्या पूजा क्या अर्चन रे’ यातही पूजा-अर्चा-आरती यांचा प्रत्यक्षाप्रत्यक्ष संबंध आहे. राष्ट्रकवी मैथिलीशरण गुप्त यांचें ‘भारत-भारती’ हें हिंदी काव्य, आरतीच्या उल्लेखानेंच सुरूं होतें. त्याची पहिली ओळ आहे, ‘मानसभवन में आर्यजन जिस की उतारें आरती’ .

अशा तर्‍हेनें, आपल्याला आरती फक्त देव्हारा-मंदिर-उत्सवमंडपातच नाहीं, तर इतरत्रही दिसते, व त्यावरून, आरत्यांची लोकप्रियता ध्यानात येते.

काव्याला विषय अनेक असतात. आतां, अभंग, भजन, कीर्तन हें काव्यरूपही वेगवेगळ्या विषयांसाठी वापरलें जात आहे. ‘रिवायती’ (पारंपरिक) गझल ही पूर्वी फक्त ‘महब्बत, इश्क़’ ( प्रीती ) याच्याशी संबंधित विषयांवरच लिहिली जात असे. पण आतां, गझलही वेगवेगळ्या विषयांवर लिहिली जाते. त्याचप्रमाणें, हल्ली, अन्य अनेक वर्ण्यविषयांवर रचलेल्या आरत्या आतां पहायला मिळतात व मिळत रहातील. त्या प्रकारच्या कांहीं माझ्याही आहेत, जसें की ‘आधुनिक विज्ञाना’वर ( ‘आरती नूतन-विज्ञानाची’), ‘जग सोडून गेलेल्या पत्नी’वरील (‘आरती प्राणप्रियेची’), वगैरे. गणपतीवरही, विज्ञानयुगीन अर्थ लावून, ‘स्पेस्-ट्रॅव्हल्’च्या संदर्भानें वैज्ञानिक-आरती मी लिहिलेली आहे. (‘अंतराळयात्रिकासारखा धारुन गणवेश । व्योमातुन अवतरला गजमुख देव-गणाधीश ।’ ). ‘व्यंगकाव्य’ म्हणून कां होईना, पण ‘प्रदूषणा’वरही आरती आहे (‘जय जय प्रदूषणा’ ). थोडक्यात काय तर, विषय वेगवेगळे, आरतीचा format, बाज तोच. ( इथें, मी काय लिहिलें आहे, हें महत्वाचें नसून, आरतीतील वैविध्याचा उल्लेख करण्यासाठीची ती उदाहरणें दिलेली आहेत, याची नोंद घ्यावी).

उपास्य / आराध्य / वर्ण्यविषय कांहींही असो, पण, आपण आधी बघितलें आहे की आरत्यांची खरी मजा, त्या मोठ्यानें म्हणण्यातच आहे, आणि इतरांबरोबर एकत्र म्हणण्यातच आहे. एकत्र म्हणण्यानें, घुमणार्‍या नादाचा ( rasonating sound) परिणाम तर होतोच,पण समूहभावनाही ( Unity as a Group ) वाढीला लागते.

वैदिक ऋचाचेंही समूहपठण होतें; तसेच अथर्वशीर्ष, शतचंडी इत्यादी मंत्रांचें-स्तोत्रांचेंही. भजनांचें व प्रार्थनांचेंही पुष्कळदा सामूहिक गान होते. कीर्तनांमधील जयकारही सामुहिक होतो, जसें, ‘जय जय रामकृष्ण हरी’ चा घोष. स्वातंत्र्यलढ्याच्या काळात, प्रभातफेर्‍यांमध्ये व इतरत्र अशी अनेक समूहगानें होत असत व ती लोकांना स्फूर्ती देत; जसें की, ‘.... साथी गाती एका आवाजात । ध्येयाचें हें गीत घुमवूं अवघ्या अवकाशात ।’ . घोषणांचें तर समूहगर्जनच होतें, उदा, ‘भारतमाता की जयऽ’ ही घोषणा. राष्ट्रगीताचेंही समूहगान होतें. समूहभावनेतून सामाजिक उत्थान व राष्ट्रप्रेम चेतवण्यासाठी लोकमान्य टिळकांनी १८९३ सालीं सार्वजनिक-गणेशोत्सव सुरूं केला. त्यानंतर तर आरत्या अत्याधिक , व एकत्रितपणें , म्हटल्या जाऊं लागल्या, त्या अधिकच लोकप्रिय झाल्या, अगदी तरुणांमध्येसुद्धा.

माझ्या लहानपणीं, आम्ही घरीं किंवा गणेशोत्सवादि प्रसंगीं मोठमोठ्यानें आरत्या म्हणत असूं. त्याची मजा औरच होती. गेली बरीच दशकें मला आरती म्हणण्याचा प्रसंग आलेला नाहीं, मात्र लहानपणीं म्हणून-म्हणून आपोआप पाठ झालेल्या आरत्या मला अजूनही आठवतात, आणि त्या जुन्या काळाची स्मृती तर अजूनही अगदीऽ ताजी आहे. माझा एक ५० हून अधिक वर्षें अगदी-जवळचा-मित्र असलेला गृहस्थ त्याच्या बालपणीं मुंबईतल्या गिरगांवात रहात असे. तो सांगतो की, त्या काळीं, गणेशोत्सवात, अगदी मोऽठ्ठ्याऽनें , स्वर उंचाऽवूऽऽन , आणि लांबवूऽऽन म्हणण्याची, वाढत्या-वयाच्या मुलांमध्ये व तरुणांमध्ये अहमहमिका लागत असे. अजूनही, तें सर्व सांगतांना त्याचा स्वर हळवा होतो, तें स्मरणरंजन (nostalgia) त्याला आनंदी करतें.

अखेरीस : एक गोष्ट नक्की. ती ही की, आरत्या या श्रद्धेशी संबंधित असल्यानें, जोवर मानव-मनात श्रद्धा कायम राहील, तोंवर आरत्या रचल्या जातील, म्हटल्या जातील, व सश्रद्ध जन त्यांतून आनंद व मन:शांती मिळवत रहातील.

शुभम् भवतु ।

(समाप्त )

- सुभाष स. नाईक. Subhash S. Naik

सांताक्रुझ (प), मुंबई. Santacruz (W), Mumbai.

Ph-Res-(022)-26105365. M – 9869002126

eMail : vistainfin@yahoo.co.in

Website : www.subhashsnaik.com / www.snehalatanaik.com

अनेकदा कंपन्या भांडवल वाढीसाठी पब्लिक ऑफर न आणता कंपनीच्या भागधारकानाच नवीन समभाग अग्रहक्काने विकतात. बहुतेकदा अशा वेळी ऑफर करण्यात आलेले शेअर प्रचलित बाजारभावापेक्षा कमी असतात. त्यामुळे भागधारक ही ऑफर स्वीकारतात व कंपनीची भांडवल उभारणी होते.

भारताने जगाला दोन मोठ्या देणग्या दिल्या. एक आहे बुद्ध आणि दुसरा कृष्ण.
बुद्ध आत्मिक, अंतर्गत स्तरावर आहे तर कृष्ण बाहेरच्या स्तरावर आहे. बुद्ध एक उदाहरण देत असत. मनःशांती कशी असावी याबद्दल त्यांनी म्हटलं होतं की मन हे रथाच्या चाकाच्या मधल्या दांड्यासारखं असावं. चाकाचा परीघ जोरजोरात फिरतो, धावत राहतो पण मधला दांडा फक्त स्वतःभोवती फिरतो. शांत असतो.

माणसाला होणारे अनेक रोग हे दूषित पाण्यामुळे होतात. त्यापासून वाचण्यासाठी स्वच्छ पाणी हा सर्वांचाच हक्क आहे. पाण्यात तुरटी फिरवल्याने पाण्यातील माती व घाण खाली बसते पण तरीही ते जंतुमुक्त होतेच असे नाही.

कोरोना विषाणूचा प्रादुर्भाव आता जगभरात होत आहे. त्यामुळे जागतिक आरोग्य संघटनेने जागतिक आरोग्य आणीबाणी घोषित केली आहे. जागतिक आरोग्य संघटनेला कमकुवत आरोग्य व्यवस्था असलेल्या देशांमध्ये कोरोना विषाणूचा फैलाव होण्याची चिंता भेडसावत आहे.

काही प्रश्न काही जणांच्या मनात काल उपस्थित झाले.........
आम्ही पूर्ण शाकाहारी आहोत,
आमचा प्रोटीन्सचा सर्वात मोठा पर्याय म्हणून आम्ही दुधाकडेच पहात होतो,
मग आम्ही असे पौष्टिक दूध पिणे बंद करायचे का ?

असे भावनिक होऊन नाही चालणार ! दूध म्हणजे अमृततुल्य आहे, हे जरी सत्य असले तरी व्यवहार पण लक्षात घ्यावा. दूध पचायला जड असते. टिकाऊ नाही. जरा दुसरा हात लागला तरी नासते, एवढे नाजुक आहे.
लहर आली तर प्यावे. उपास असेल तर प्यावे, भूक चांगली असेल तर प्यावे. पण दूध नियम करून पिऊ नये.

आम्ही सकाळी चहा पिणार, त्यात मैद्याची बिस्किटे बुचकळून खाणार, नंतर भरपेट नाश्ता करणार, दुपारी परत जेवणार, मधे एखाद्या औषधांचा डोस अगर टाॅनिक, अॅण्टी ऑक्सीडंटचा डोस घेणार, आणि विसरलोच, सकाळी चहा अगोदरचा एलोवेरा आवळा करेला ज्युस. दुपारी अगदी वेळेत जेवणार. जेवणानंतर तांब्याभर पाणी पिणार. जेवणानंतर घ्यायच्या औषधी. पुनः त्याच्या बरोबर भांडभर पाणी. नंतर तासभर झोपणार. परत तीन चार वाजता फक्त कपभर चहा. अधे मधे चहा होतो तो वेगळाच. त्यावेळी पुनः म्हणे शुगर फ्री मारी नाहीतर एखादी खारी. दर तीन चार तासांनी खाल्ले नाहीतर म्हणे अॅसिडीटीच वाढते, असं डाॅक्टरनीच बजावून सांगितले आहे, म्हणून सायंकाळी सहा वाजता परत काहीतरी लाईट नाश्ता. मधल्या वेळेचा औषधांचा डोस असतोच. पुनः बाजारात गेलो तर एखादा दाट लस्सीचा ग्लास. नशीब या ग्लासबरोबर अजून तरी चकना नाही . भूक लागल्याशिवाय जेवायचे नाही. हा नियम आम्ही हटकून पाळतो, त्यामुळे भूक लागेपर्यंत रात्रीचे दहा वाजलेले असतात. म्हणून जेवण होते दहा वाजता.! आणि आयुर्वेदात रात्री झोपताना म्हणे दूध प्यायला सांगितले आहे. म्हणून परत झोपताना एखादा ग्लास दूध घेतले जाते. सकाळी उठल्यापासून पोटाचे मशीन चालूच. त्यात फळे भरणे, सॅलेडचा कचरा, हाय प्रोटीनच्या नावाखाली गिळलेले मांस, चवीला छान म्हणून मासे, डब्याची सोय म्हणून गव्हाची चपाती, आणि भरपूर पाणी.......
आणि या डब्याच्या मधली जागा भरून काढण्यासाठी पौष्टिक दुध !!!!!??????

किती अत्याचार करायचे ?
तो जागा आहे, म्हणून निदान पचवतोय आणि आपण हिंडतोय फिरतोय ! एखादा दिवस जरी त्याने काम थांबवले की आजार पाठी लागतातच. दूध अत्यंत पौष्टिक आहे. यात वाद नाहीच. पण जे अत्यंत पौष्टिक असते, ते पचवण्यासाठी अग्निदेखील तेवढाच प्रखर लागतो.

आहे उत्तम गुणाचे म्हणून काय सगळं एकदमच खाल्लं पाहिजे काय ?

ग्रंथामधे जे लिहिलेलं असतं, ते अगदी कडक नियम म्हणून नव्हे तर एक आधार म्हणून लिहिले जाते, काही गोष्टी समजून घेतल्या पाहिजेत.
काही सूत्रांचे भावार्थ, (जसे देव ह्रदयात असतो. )
काहींचे लक्षार्थ, ( आम्ही काही अगदी तसे नाही हो )
काहीचे शब्दार्थ ( मेहनत केल्याशिवाय प्रमेह नत होणार नाही. )
तर काहींचे श्लेष लक्षात घ्यावे लागतात,( माहीतीये किती श्याणा आहेस ते !)
नाहीतर क्लेष होतात.

दिनान्ते पिबेत पयम् हा जो श्लोक सांगितला जातो, तो वैद्यकीय सुभाषितामधला असावा. ग्रंथातला नाही. हा नियम देखील सर्वसाधारण सांगितलेला आहे. सर्वासाठी आहे, असे नाही. त्याचे व्यावहारिक उपयोग वैद्य ठरवित असतो.

आज अॅलोपॅथी डाॅक्टरदेखील, दूध पिताना सायीखालचे दूध प्यावे असे सांगतात. पण या प्रयोगाने शरीरातील सर्व स्निग्धत्व संपून जाते. स्नेह विरहित दूध पिऊन नुसते पोट भरेल, पण पोषण होणारच नाही. मग प्यायचेच कशाला ?

दूध प्यायचेच असेल तर केवळ दूधच पिऊन रहावे. त्यावेळी दुसरे काहीही पदार्थ नको. हे कोजागिरी पौर्णिमेला विशेष लक्षात ठेवावे. भेळ भजी खातखात आटीव मसाला दूध प्यायले तर काय होणार ?
पिताना गोड लागणार, पण पोटात जाऊन नासणार !
मग कसे पचणार ?

वैद्य सुविनय दामले,
कुडाळ सिंधुदुर्ग.
9673938021
23.01.2017

६ मे २०१६ रोजी लातूर जिल्ह्यातील उदगीर येथे एका संस्थेतर्फे ‘स्वयंसिध्द शेतकरी’ ही माझी कार्यशाळा आयोजित करण्यात आली होती.

त्या कार्यशाळेत कर्नाटकातून आलेल्या दोन महिला कृषी संशोधकांशी माझी ओळख करून देण्यात आली. त्यातील एका संशोधकाने कथन केलेली तिची दुर्दैवी कहाणी (कागदोपत्री पुरावे माझ्या हातात आल्यानंतर) १२ मे २०१६ रोजी मी फेसबुकवर पोस्ट केली. व्हॉट्सऍपशी माझा दुरूनही संबंध येत नसल्यामुळे ती पोस्ट मी नव्हे तर इतर असंख्य लोकांनी व्हॉट्सऍपवर शेअर केली व अवघ्या काही तासातच ती व्हायरल झाली. गेल्या सात दिवसात असंख्य लोकांनी विविध मार्गांनी माझ्याशी संपर्क साधून ज्या प्रतिक्रिया व्यक्त केल्या त्यातील काही मोजक्या प्रतिक्रिया व त्यांना माझी उत्तरे.

आपल्या सर्वांच्या परिचयाची आणि ब-याचं मंडळीच्या आवडीची हि हिरवीगार भाजी.ताजी टवटवीत असताना दिसते देखील सुरेख नाही का?

आपण ह्याचे बरेच पदार्थ खाण्या करीता बनवतो.पालक पनीर तर ब-याच जणांच्या आवडीचे,आलूपालक,पालकाची भजी,पालकाचे सूप,पालकाची शेव इ.

पण हाच पालक काही आजारांमध्ये आपण घरचा वैद्य म्हणून देखील वापरू शकतो बरे का!

पालकाचे लहान हातभर उंचीचे क्षुप असते.आणी ह्याची पाने भाजीसाठी वापरतात.हा चवीला गोड,कडू व थंड असतो.त्यामुळे तो शरीरात वात व कफ दोष वाढवतो व पित्त कमी करतो.

चला मग ह्याचे औषधी उपयोग पाहूयात ना!

१)ज्या आजारांत ताप येतो जसे घसा फुलणे,फुफ्फूसांत कफ भरणे,श्वासनलिकेस सुज येणे ह्यात ह्याच्या पंचांगाचा काढा वापरतात.

२)१/४ कप पालकाच्या पंचांगाचा रस+४ चमचे ब्राम्हीचा रस+ १ चमचा साखर हे मिश्रण रोजरात्री जेवल्यावर साधारण २ १/२ तासांनी व झोपायच्या पुर्वी १/२ तास नियमीत घेतल्यास मानसिक थकवा कमी होतो व बुध्दीची धारणा शक्ती वाढते.

३)घशात जळजळ होत असल्यास पालकाच्या पानांच्या रसांच्या गुळण्या कराव्यात.

४)खोकला येऊन कफसुटत नसल्यास पालकाच्या पानांचा चहा १ कप+१ चमचा मेथी पूड+१/२ चमचा मध हे मिश्रण काही दिवस घ्यावे.

५)ज्यांना वारंवार चमचमीत खाऊन शरीरात पित्त वाढते आणी अंगाचा दाह,हातपायांची जळजळ,पोटात आग होणे अशा तक्रारी होतात त्यांनी १/४ कप पालकरस + शहाळ्याचे पाणी १/२ कप हे मिश्रण रोज सकाळी उपाशी पोटी व संध्याकाळी ४ वाजता घ्यावे फायदा होतो.

पालकाच्या अतिवापराने युरीकअॅसीड वाढते.
-- वैद्य स्वाती हे.अणवेकर
आरोग्य आयुर्वेदीक क्लीनीक,
म्हापसा गोवा.
संपर्क:९९६०६९९७०४

महाराष्ट्रात, मुंबईत स्त्रियांनी स्त्रियांकडून स्त्रियांसाठी स्त्रियांद्वारे चालविलेला उद्योग निर्माण झाला. १५ मार्च १९५९ साली गिरगावमधील सात महिलांनी या उद्योगास जन्माला घातले. ‘श्री महिला गृहउद्योग लिज्जत पापड’ या नावाने आज हा उद्योग जगभर पोहोचला.

१३ डिसेंबर २००१ हा दिवस संसदेसाठी इतर दिवसांप्रमाणे नव्हता. संसदेचे अधिवेशन सुरु होते. संसदेत शवपेटी घोट्याळ्यावरुन गरमागरम चर्चा सुरु होती. गदारोळामुळे लोकसभा व राज्यसभेचे कामकाज स्थगित करावे लागले. त्यानंतर जे काही झाले ते त्यावेळी ज्यांनी-ज्यांनी पाहिले ते आजही विसरु शकलेले नाहीत.