सध्या बातम्यात काही अन्नपदार्थ सुरक्षित आहेत कि नाहीत ह्यावर बरीच चर्चा सुरू आहे त्या अनुषंगाने मी काही गोष्टी आपल्या निदर्शनास आणू इच्छिते.

जणु काही वर्ल्ड हेल्थ ऑरगनाइजेशनला (WHO) स्वप्न पडले म्हणूनच की काय यंदाच्या वर्षी आपण "Food Safety: Food from farm to plate make it safe" अशा स्लोगनेच आपण 7 एप्रिल 2015 रोजी जागतिक आरोग्य दिन साजरा केला.

जे अन्न त्यातील अन्नघटकांची गुणवत्ता टिकवून धरतो ज्यामुळे त्या पदार्थात contamination होत नाही तसेच food-borne diseases (अन्नामुळे होणारे रोग) होत नाहीत आणि ते योग्य पद्धतीने शिजवलेले असेल व सुस्थितीत असेल तर ते अन्न सुरक्षित आहे असे समजावे.

Bacteria, viruses, parasites, chemicals, contamination, addatives, addultent मुळे अन्न असुरक्षित होते. Contamination हे विविध कारणांनी होते अगदी शेतकरी जेव्हा ते ध्यान पिकवतो तिथपासून ते खाण्यासाठी तयार केलेल्या पदार्थापर्यंत ते असुरक्षित होऊ शकते. भेसळयुक्त अन्न पदार्थ असल्यास तो पदार्थही असुरक्षित होऊ शकतो. साधारणतः भेसळ करण्यासाठी एक तर हलक्या दर्जाचे किंवा हानिकारक पदार्थ त्यामध्ये मिसळला जातो. भेसळीसाठी मग एखादा हलक्या प्रतीचा रंग वापरला जातो किंवा एखादा कमी किंमतीचा घटक त्यात मिसळला जातो. उदाहरणार्थ mouse ह्या पदार्थात तकाकी येण्यासाठी व्हेज जिलेटिन एवजी बीफ जिलेटिन चा वापर काहीजण करतात.

पदार्थात मिसळण्यात येणाऱ्या घटकात कधी रंग मिसळला जातो तर कधी स्वाद वाढवण्यासाठी flavor enhancers वापरले जातात. Ready to eat पदार्थाच्या पाकिटावर त्या पाकीटातील पदार्थ बनवण्यासाठी काय काय जिन्नस वापरले आहेत ह्या संदर्भातील माहिती दिलेली असते. त्यात मिसळण्यात येणारे जिन्नस हे आहे त्या नावातच लिहिले असतात तर काही ठिकाणी ते E नंबर ह्या स्वरुपात उपलब्ध असतात. ह्या E नंबरच्या संदर्भातील माहिती खाली दिलेली आहे ह्यात तो नंबर कशासाठी वापरला जातो हे सांगीतले आहे.

E number 100 - 199 रंगांशी निगडीत

E number 200 - 299 प्रीझरवेटीवजशी निगडीत

E number 300 - 399 हा अॅटीऑक्सीडंटशी निगडीत

E number 400 - 499 हा thickeners, emulsifiers, and stabilizers n शी निगडीत

E number 500 - 599 हा anti-cacking agents

E number 600 - 699 flavour enhancer agents

E number 700 - 799 antibiotic

E number 900 - 999 glazing agents and sweeteners

E number 1000 - 1500 additional chemicals

भेसळ साधारणतः अगदी मोहरी जि-यापासून ते तयार अन्न किंवा ready to eat पदार्थांपर्यंत होऊ शकते. उदाहरणार्थ मिठाई, फरसाण. नुकताच भेसळयुक्त पदार्थांच्या संदर्भात डॉक्टर अर्पिता ह्यांनी दिल्लीत एक शोध घेतला. ह्यात स्ट्रीट फूडमध्ये काही दोष आहे का हे तपासण्यासाठी समोसा, पाणीपुरी, बर्गर व मोमोजची 100 सॅम्पल गोळा केली आणि त्यांची तपासणी केली असता त्यातील 15% पदार्थ मध्ये दोष आढळले.

आशा असुरक्षित अन्न पदार्थांच्या सेवनामुळे आरोग्य हेल्दी राहीलच असे नाही म्हणूनच FDA ही संस्था जागतिक पातळीवर लोकांना योग्य अन्न व औषधे मिळतात का नाही ह्या वर नजर ठेवून आहे. असा अंदाज वर्तविला जातो की साधारणतः 2.2 million लोक food-borne and waterborne म्हणजेच अन्न व पाण्याच्या दोषामुळे मृत्यूमुखी पडतात आणि त्यातही मुलांचं प्रमाण जास्त आढळते. केमिकल्स व टाॅकसीनमुळे क्राॅनीक आजार ते कॅन्सरच्या रोगापर्यंत त्रास होतो. तळकट, खारट व गोड पदार्थांच्या सेवनाने मधुमेह, रक्तदाब ह्या सारख्या रोगांचा धोका वाढतो.

अन्न सुरक्षित करण्यासाठी काही उपयुक्त टीप्स

• सगळ्या पातळ्यांवर स्वच्छता राखा

• शिजवलेले व कच्चे अन्न वेगवेगळे ठेवा

• अन्न व्यवस्थित शिजवा

• अन्नाचे तपमान योग्य राखा

• सुरक्षित पाणी आणि कच्या मालाचा वापर करा.

जगातील सर्वोत्तम मध्यमगती गोलंदाजांपैकी एक आणि ऑस्ट्रेलियाचा सार्वकालिक सर्वोत्तम मध्यमगती गोलंदाज (ठसन असलीच तर डेनिस लिलीचीच) अशी मॅग्राची सार्थ ख्याती आहे. १९९० च्या दशकाच्या उत्तरार्धापासून एकविसाव्या शतकाच्या प्रारंभापर्यंत ऑस्ट्रेलियाच्या क्रिकेट संघाने आंतरराष्ट्रीय पातळीवर जे जबरदस्त वर्चस्व राखले त्यात ह्या कबुतराच्या गोलंदाजीचा सलामीचा आणि सिंहाचा वाटा होता.

ऋषिपंचमीला विशिष्ट पद्धतीने आहार सेवनाविषयी काही नियम आहेत. या दिवशी नांगरणी न झालेल्या शेतातून सहज उगवून येणाऱ्या रानभाज्यांचे व धान्यांचे सेवन केले जाते.

रुग्ण सेवेसाठी परिचारिका ही अतिशय महत्त्वाची व्यक्ती आहे .रूग्णसेवा हीच इश्वर सेवा मानून कितीही अडचणी, समस्या आल्या तरी त्याची पर्वा न करता रूग्णांची सेवा, त्यांची सुश्रूषा करणे हेच आमचे अद्य कर्तव्य असल्याची भावना अनेक परिचारिकांची असते. १२ मे रोजी जगप्रसिद्ध परिचारिका फ्लोरेन्स नाइंटिगेल यांची जयंती असते. आणि म्हणून आंतरराष्ट्रीय परिचारिका दिन याच दिवशी साजरा होतो.

मॉडर्न नर्सिगची सुरुवात आणि जडणघडण इस्पितळांच्या चौकटीतच झाली आहे. नव्या जमान्यात समाजाला आरोग्य सेवा प्रदान करताना आरोग्य सेवेत आमूलाग्र बदल करण्याची आवश्यकता जाणवू लागली आहे. लोकांच्या आरोग्यविषयक गरजांची पूर्तता आणि वैयक्तिक देखभाल याचा विचार केला तर नर्सिग हा सर्वात मोठा समूह आहे. रुग्णाने लवकरात लवकर तंदुरुस्त होऊन चांगल्या आरोग्याच्या दिशेने वाटचाल करावी, हा सुश्रुषेचा सर्वात महत्त्वाचा उद्देश आहे. जगभरातील परिचारिका रुग्णांची देखभाल करताना याच उद्देशाने रुग्णांची दैनंदिन सुश्रुषा करत असतात.

रुग्ण, परिवार आणि समाजाला दैनंदिन जीवनात आनंद लाभावा, त्यांचे आरोग्य सुधारावे आणि त्यांना रुग्णस्थितीतून बाहेर पडता यावे, यासाठी सृजनात्मक आणि नव नव्या उपायांचा परिचारिका प्रयोग करत असतात. अशा बदलांना मूर्त स्वरुप देताना परिचारिका आघाडीवर आहेत. विविध क्षेत्रातील रुग्णांची सेवा करताना परिचारिकेला ज्ञान, कौशल्य आणि सेवाभावी वृत्तीची जोड अनिवार्य आहे. बेसिक बी.एस्सी. नर्सिग कार्यक्रमांतर्गत अनेक संस्था परिचारिकांना ज्ञान, कौशल्य, सेवावृत्तीचे प्रशिक्षण दिले जात आहे. नर्सिग हा सेवाभावी तसेच आरोग्य आणि लोकांच्या आरोग्यप्रती स्वत:चे योगदान देणारा व्यवसाय आहे.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३
संदर्भ.इंटरनेट

आपल्या नेहेमीच्या कामात, दुसऱ्याने केलेली ढवळाढवळ आपण मान्य करीत नाही. मग शरीराने तरी का मंजुरी द्यावी ?

निसर्गराजाने एकदाच… फक्त एकदाच…. असा चमत्कार केला होता, जो पाहून -ऐकून लाखो लोक आश्चर्यचकित झाले होते ! अमेरिकेच्या उत्तरेस असलेल्या आणि अमेरिका-कॅनडा देशांच्या सरहद्दीवर हजारो वर्षे अष्टौप्रहर कोसळत असलेल्या अतिप्रचंड जलप्रपाताचे, नायगारा धबधब्याचे कोसळणे २९ मार्च १८४८ रोजी अचानक थांबले आणि तब्बल तीस तास त्यातून पाणी आलेच नाही. नायगारा ठणठणीत कोरडा पडला होता !

मे-जून २००८ मधला हा प्रसंग. झांझीबार बेटावरचा वीजप्रवाह कोणतीही पूर्वसूचना नसतांना एके दिवशी अचानक बंद पडला.

कारण होते, या बेटाला वीज पुरवठा करणारी टांझानियाहून येणारी विद्युतवाहक तार विद्युत्मंडलासकट एकवीस मे २००८ रोजी कोसळून पडली. देशभर काळोख पसरला. एकवीस मे ला गेलेली वीज जवळ जवळ एक महिन्याने म्हणजे १९ जूनला परत आली. समुद्र-तळावरची जुनी विद्युतवाहिनी तार कमकुवत झाल्यामुळे असे घडले ही या अपघाताची कारणमीमांसा होती. पण पुनः सर्व कसे मार्गावर आणता येईल याचा खात्रीलायक खुलासा होईल याची प्रतिक्षा होती. पण हेच संकट १० डिसेंबर २००९ ला परत हजर झाले.

ते टिकले मार्च २०१० पर्यंत म्हणजे तब्बल तीन महिन्यांच्या कालावधीपर्यंत. कारण तेच होते. म्हणजे, समुद्रतळाची तार परत कुचकामी झाल्याचे.

सार्वजनिक व्यवस्था सुकर आणि सुरक्षित करण्याकडे सर्वच देशांचे तज्ज्ञ कार्यरत असतात. सुधारणांसाठी महागडी यंत्रे किवा बलशाली संगणक आणल्यावर काम फत्ते झाले असे मुळीच नाही. मूळात उत्तरदायित्व स्वच्छ व पारदर्शक असल्यावर जनतेला अकस्मात संकटाला सारखे सामोरेही जावे लागत नाही.

– अरुण मोकाशी

परिवहन तज्ज्ञ अरुण मोकाशी यांच्या झांझिबार डायरी या इ-पुस्तकातील लेखाचा हा अंश.

हा संपूर्ण लेख तसेच त्यांचे या पुस्तकातील सर्व २५ लेख वाचण्यासाठी हे पुस्तक खरेदी करा.

हे इ-पुस्तक खरेदी करण्यासाठी खालील लिंकवर क्लिक करा...
https://marathibooks.com/books/zanzibar-diary/

किंमत : रु.२००/
सवलत किंमत : रु.५०/-

हि भाजी तशी आपल्या सर्वांच्या परिचयाची व ब-याच लोकांना आवडणारी.तोंडलीची चटणी,भाजी,उसळ,लोणचे असे अनेक प्रकार करून हिचा आस्वाद आपण सगळेजण घेत असतो.दिसायला छोटी असली तरी हि भयंकर रुचकर भाजी आहे.

हि तोंडली वेलीला लागते.अर्थात हे त्या वेलींचे फळ होय.हि कडू व गोड अशा दोन प्रकारामध्ये उपलब्ध असते त्यातील कडू हि औषधात वापरतात तर गोड तोंडली स्वयंपाकामध्ये वापरतात.

कच्ची तोंडली हि हिरवी असतात तर पिकलेले तोंडली हि आतून लाल असते.जसे ह्याचा वापर आपण स्वयंपाकामध्ये करतो तसाच ह्याचा उपयोग घरगुती उपचारांमध्ये देखील होतो.

पिकलेले तोंडले हे चवीला आंबट व उष्ण असते व ते वात व कफ कमी करते व पित्त वाढविते.तर कच्चे तोंडले हे चवीला गोड तुरट असते व ते थंड असून शरीरातील कफ व पित्त कमी करते व वात दोष वाढविते.

आता ह्याचे घरगुती औषधी उपयोग पाहूयात:

१)तोंड आले असता कच्चे तोंडले चावून खावे.

२)बाळंतिणीचे दूध वाढायला तिला तोंडली उकडून गरम मसाला न वापरतां भाजी करून द्यावी.

३)अम्लपित्तामध्ये तोंडलीची कोवळी भाजी उकडून धणे,बडीशेप व सुंठ घालून खावी.

४)खोकला येत असल्यास ४ तोंडली ४ कप पाण्यात उकळावी व ते पाणी १ कप करावे व त्यात १/२ चमचा भाजलेला ओवा,१/२ चमचा हळद व १/४ चमचा काळी मिरी पूड घालून ते पाणी प्यावे.

५)तोंडाला चव नसेल व जीभेवर देखील मळ साचला असेल तेव्हा कच्ची तोंडली व मीठ हे मिश्रण चावून रस व चोथा थुंकावा.

६)मधुमेह असणा-या व्यक्तिंनी तोंडलीची भाजी हळदींची फोडणी देऊन खावी.

तोंडली खाण्याचा अतिरेक केल्यास पोटात वात धरतो व संडासला खडे होतात.

वैद्य स्वाती हे.अणवेकर
आरोग्य आयुर्वेदीक क्लीनीक,
म्हापसा गोवा.
संपर्क:९९६०६९९७०४

स्वभावातून सवयीचा उगम पावतो. लहानपणापासून सगळ्यांनाच बऱ्या-वाईट सवयी लागतात. अगदी बालसुलभ म्हणजे अंगठा चोखणे, नखे कुरतडणे, दिसेल ते तोंडात घालण्याची प्रवृत्ती असणे. ! त्यानंतर खोटे बोलणे, भरभर (अथवा हळूहळू) जेवणे, कोठेही (दिलेल्या) वेळेवर पोहोचणे, गोष्टी/ कामे पुढे ढकलणे, सकाळी उशिरा उठणे आणि ही यादी संपता संपणार नाही.

माता च पार्वती देवी पिता देवो महेश्वरः ।बान्धवाः शिवभक्ताश्च स्वदेशो भुवनत्रयम् ॥ १२॥

परमपूज्य आचार्यश्रींचे मागणे सामान्य नाही. त्यांची भूक केवळ पोटाची नाही. त्यांना अपेक्षित असलेले अन्न केवळ पोट भरणारे अन्न नाही. हे सिद्ध करणारा हा या स्तोत्रातील अंतिम श्लोक.
आचार्यश्री आपल्या अतिदिव्य संसाराबद्दल येथे विवेचन करीत आहेत. ते म्हणतात,

माता च पार्वती देवी- देवी पार्वती हीच माता आहे. पार्वती म्हणजे अत्यंत स्थिर असणारी, अविचल श्रद्धा. शिवपार्वती चे स्वरूप 'श्रद्धा विश्वासरूपिणौ' असेच वर्णन केले आहे. ती दृढ श्रद्धा आहे देवी पार्वती. अशा दृढ श्रद्धेने युक्त असणारी बुद्धी म्हणजेच पार्वती.

ह्या बुद्धीने मिळणाऱ्या तृप्ततेचा विचार खरा महत्वाचा आहे. ही तृप्तताच शाश्वत आहे. पोटाची तृप्तता काही तासात संपणार आहे. बौद्धिक तृप्तता मात्र शाश्वत आहे. ती तृप्ती येते शास्त्राच्या ज्ञानाने. ते देते ती खरी अन्नपूर्णा.

ती बुद्धी ज्या जीवात्म्याची क्रीडासंगिणी तोच माझा पिता. त्यासाठीच उल्लेख केला, पिता देवो महेश्वरः !

या माया- मायेश्वराच्या साहचर्याचा परिणाम आहे हे सर्व विश्व. हे दोघेच सकल जीवांचे जन्मदाते. पर्यायाने सकल जीव माझे बांधव.

बान्धवाः शिवभक्ताश्च- हा उल्लेख याच साठी. पण त्यातही नाते कोणत्या जीवांसोबत तर शिवभक्ताश्च. बाकीच्यां सोबत वेळेचा अपव्यय नको. भगवद्भक्त तेवढेच माझे. माझ्या भक्तीला, ज्ञानाला, वैराग्याला पोषक असतील तेच बांधव. बाकी निरर्थक. त्यांना सोडता यायला हवे.

फक्त भगवद्भक्तांनाच धरायचे.
मग माझ्या विस्ताराला, आनंदाला पारावार नाही. कारण,

स्वदेशो भुवनत्रयम् !

हे संपूर्ण विश्वाच माझे म्हटल्यावर दु:ख कुठले?
हीच भिक्षा हवी.
या परम आनंदची मागणी आहे अन्नपूर्णाष्टकम्.
ती मागणी पुरवते माता अन्नपूर्णा.

जय अन्नपूर्णे !

-- विद्यावाचस्पती प्रा. स्वानंद गजानन पुंड