दुर्गा भागवतांच्या संशोधनाचे मुख्य क्षेत्र लोकसाहित्याचे. मराठीत भाषांतरित झालेल्या लोकसाहित्याबद्दल दुर्गाबाईंच्या खूप तक्रारी होत्या. मराठीत उत्तम अनुवादकांची वाण तेंव्हाही होतीच. भाषांतरावरून भाषांतरे करणे, संक्षिप्त रुपांतरे करणे, रूपांतर करताना मूळ नावे, स्थळे, घटना इत्यादी बदलून टाकण्याची भ्रष्ट प्रथा महाराष्ट्रात पडली त्याविषयी दुर्गाबाई नाखूष होत्या. या नाखुषीतून त्यांनी आगरकरांच्या हॅम्लेटलाही सोडले नाही.

माझे पुणे स्थित ज्येष्ठ मित्र श्री.संजीव वेलणकर (आकाशी रंगाचा अर्ध्या बाह्यांचा शर्ट घातलेले) व त्यांचे बंधू श्री. दीपक वेलणकर (कलेक्शन खरं यांचं) ह्या बंधूद्वयांनी प्रेमाने जीवापाड जपलेल्या त्यांच्या 'खानदानी ओल्ड ब्युटीज..!!'

सर्व 'महाराण्या'चालण्यात आजही तेवढ्याच डौलदार आहेत, जेवढ्या त्या त्यांच्या तारूण्यात होत्या..

मरून आणि पिवळ्या रंगाच्या 'हर हायनेसां'चं वय ८० वर्षांच्या आसपासचं आहे..

सोबत आमचे रसिक दोस्त..काळा टी-शर्ट व गॉगलधारी मधू साठे, काळसर निळ्या प्रिंटेड शर्टात संजय प्रभुघाटे व लाल रंगातल्या टी-शर्टातले मजबूत बांध्याचे मनोज सावंत..

-- गणेश साळुंखे

आधुनिक शिक्षा शास्त्रज्ञांना एक महत्वाचा प्रश्न सतावीत असतो की, जुन्या काळच्या शिक्षा नवीन गुन्हेगारांनादेखील चालू ठेवणे योग्य ठरेल का? त्यात आवश्यक बदल करता येतील का? बदल कोणत्या प्रकारच्या गुन्हेगारांना करता येईल? गुन्हेगारांना समाजाच्या मुख्य प्रवाहात कशा प्रकारे सामील करावे आणि त्यांचा गुन्हेगारीचा डाग नाहीसा करून ते समाजाचे चांगले घटक कसे बनतील?

स्वाध्याय परिवार… मॅगसेसे, टेम्पल्टन, महात्मा गांधी, लोकमान्य टिळक, पद्मविभूषण पुरस्कार. असंख्य कार्यकर्त्यांचं पाठबळ.
पांडुरंग शास्त्री आठवले ह्यांच्याबद्दल लिहावं तितकं कमीच आहे !!
त्यांच्या नंतर आजही असंख्य राबते हात देशभर काम करत आहेत.
त्यांचे विचार हा संपूर्ण भारतवर्षाला जोडणारा एक धागा आहे.
पांडुरंग शास्त्री ह्यांच्या विचारात काय बळ आहे? त्यांचे विचार कोणती किमया करू शकतात ?
विनय नावाच्या एका तरुणाचा हा किस्सा आहे. तो मला पहिल्यांदा भेटला तेव्हा गप्पा मारता मारता म्हणाला,
” दादा, मी बोटीवर पोर्टर म्हणून काम करतो. बोट जगभर फिरते. त्यामुळे अनेक महिन्यांनी घरी येतो.

परवा सहजच संध्याकाळच्या वेळी गावाहून येता येता गोदावरी काठी थोडा वेळ थांबलो.ताडकळस आणि पालम या दरम्यान धानोरा (काळे) या ठिकाणी गोदावरी नदीवर मोठा पूल बांधण्यात आला आहे. तिथे थोडा वेळ काम नसतांना ही रेंगाळलो पुलावरून खाली पाहिले असं काही मनोहर दृश्य दिसलं की मला पूर्वीच्या काळच्या दिपमाला ची आठवण झाली संध्याकाळ म्हणजे दिवे लागणीची वेळ, त्यातल्या त्यात त्यात दूरवरून झगमगणारे हे दिवे पाहिले जी माणसाला अधिकच आनंद होतो.

आघाडयापासून क्षार तयार करतात. त्याला ‘अपामार्ग क्षार’ असे म्हणतात. याचा उपयोग मूतखड्यावर होतो. अपामार्ग क्षाराच्या तेलाचा वापर बहिरेपणा, ऐकू न येणे, कानात विविध आवाज येणे यावर होतो.

वॉशिंग्टन, डी.सी. येथील कॅपिटल हिलवर दिमाखात उभी असलेली 'लायब्ररी ऑफ काँग्रेस' ही केवळ अमेरिकेचीच नव्हे, तर संपूर्ण जगातील सर्वात मोठी लायब्ररी म्हणून ओळखली जाते. मानवी संस्कृती, इतिहास आणि ज्ञानाचा एक अथांग महासागर अशी या ग्रंथालयाची ख्याती आहे.

हे ग्रंथालय प्रामुख्याने अमेरिकन संसदेचे अधिकृत संशोधन विभाग म्हणून काम करत असले, तरी त्याचा विस्तार आणि कक्षा जागतिक स्तरावर पसरलेली आहे. आज या ग्रंथालयाच्या विस्तीर्ण संग्रहात तब्बल १७.३ कोटींहून अधिक वस्तूंचा समावेश आहे. विशेष म्हणजे येथे केवळ इंग्रजी भाषाच नाही, तर जगातील ४७० हून अधिक भाषांमधील ज्ञान आणि साहित्य उपलब्ध आहे. या भव्य ग्रंथालयाचा निम्म्याहून अधिक संग्रह इंग्रजीव्यतिरिक्त इतर भाषांमध्ये जतन करण्यात आला असून तो थॉमस जेफरसन बिल्डिंग, जॉन ॲडम्स बिल्डिंग आणि जेम्स मॅडिसन मेमोरियल बिल्डिंग या तीन अवाढव्य आणि देखण्या इमारतींमध्ये विभागलेला आहे.

या जागतिक स्तरावरील ग्रंथालयाची स्थापना, त्याचा झालेला विनाश आणि त्यानंतर झालेले पुनरुत्थान याचा इतिहास अत्यंत रंजक आणि तितकाच संघर्षमय आहे. अमेरिकेचे दुसरे राष्ट्रपती जॉन ॲडम्स यांनी २४ एप्रिल १८०० रोजी संसदेच्या एका विशेष कायद्यावर स्वाक्षरी करून या ग्रंथालयाची पायाभरणी केली होती. सुरुवातीला संसदेच्या कामकाजासाठी आणि खासदारांना लागणारी आवश्यक पुस्तके ठेवण्यासाठी ५,००० डॉलर्सचा निधी मंजूर करण्यात आला था आणि हे ग्रंथालय संसद भवनाच्या (कॅपिटल) इमारतीतच सुरू झाले होते. मात्र, १८१२ च्या युद्धादरम्यान या ग्रंथालयावर मोठे संकट आले. २४ ऑगस्ट १८१४ रोजी ब्रिटीश सैन्याने वॉशिंग्टनवर भीषण आक्रमण केले आणि संसद भवनाला आग लावून दिली. या अग्नितांडवात ग्रंथालयातील मूळ ३,००० पुस्तके जळून खाक झाली आणि ग्रंथालय पूर्णपणे नष्ट झाले.

ग्रंथालयाच्या या संपूर्ण विनाशानंतर अमेरिकेचे तिसरे राष्ट्रपती थॉमस जेफरसन यांनी मदतीचा मोठा हात पुढे केला. त्यांनी गेल्या पन्नास वर्षांत अत्यंत कष्टानं गोळा केलेला आपला वैयक्तिक ६,४८७ पुस्तकांचा अमूल्य संग्रह संसदेला २३,९५० डॉलर्समध्ये विकला. जेफरसन यांच्या या संग्रहामुळे ग्रंथालयाचे स्वरूप केवळ कायद्यापुरते मर्यादित न राहता विज्ञान, कला, तत्त्वज्ञान आणि जागतिक इतिहासाकडे व्यापक झाले. म्हणूनच थॉमस जेफरसन यांना या ग्रंथालयाचे खरे शिल्पकार मानले जाते. परंतु, ग्रंथालयाच्या नशिबातील संकटे इथेच संपली नाहीत. २५ डिसेंबर १८५१ रोजी ख्रिसमसच्या दिवशी ग्रंथालयात पुन्हा एकदा भीषण आग लागली. या दुसऱ्या दुर्घटनेत जेफरसन यांच्या संग्रहातील सुमारे दोत तृतीयांश पुस्तकांसह एकूण ३५,००० हून अधिक पुस्तके जळून खाक झाली. या वारंवार होणाऱ्या आगीच्या घटनांनंतर आणि पुस्तकांचा संग्रह झपाट्याने वाढू लागल्यामुळे संसद भवनातील जागा कमी पडू लागली. शेवटी १८१४ आणि १८५१ च्या आगीच्या धक्क्यांमधून सावरून, १८९७ मध्ये ग्रंथालयाला स्वतःची पहिली स्वतंत्र आणि अत्यंत भव्य इमारत मिळाली, ज्याला आज 'थॉमस जेफरसन बिल्डिंग' म्हणून ओळखले जाते. इटालियन रेनेसान्स शैलीत बांधलेली ही इमारत आज वास्तुकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना मानली जाते.

या ग्रंथालयाचा आणखी एक मोठा वैशिष्ट्यपूर्ण पैलू म्हणजे त्याची कॉपीराईट (Copyright System) प्रक्रिया आणि कायदेशीर महत्त्व होय. अमेरिकेत १८७० मध्ये एक असा कायदा करण्यात आला, ज्यानुसार देशात प्रकाशित होणाऱ्या प्रत्येक पुस्तकाची, गाण्याची किंवा कलाकृतीची नोंदणी करण्यासाठी तिच्या दोन प्रती 'लायब्ररी ऑफ काँग्रेस'कडे जमा करणे बंधनकारक झाले. या एकाच नियमामुळे ग्रंथालयाकडे दररोज हजारो नवीन पुस्तके आणि इतर दस्तऐवज जमा होऊ लागले, ज्यामुळे हा संग्रह जगातील सर्वात मोठा संग्रह बनला. सध्याच्या काळात या ग्रंथालयात दररोज सुमारे १०,००० हून अधिक नवीन वस्तू जोडल्या जातात. या प्रचंड आवकमुळे ग्रंथालयातील साहित्याचे वर्गीकरण करणे कठीण झाले होते, ज्यासाठी त्यांनी स्वतःची एक वेगळी वर्गवारी पद्धत शोधून काढली, ज्याला 'लायब्ररी ऑफ काँग्रेस क्लासिफिकेशन' (LCC) म्हटले जाते. आज जगभरातील अनेक मोठी विद्यापीठे आणि संशोधन संस्था पुस्तके मांडण्यासाठी याच पद्धतीचा वापर करतात.

या ग्रंथालयाचा इतिहास जितका थक्क करणारा आहे, तितकाच त्यामध्ये जतन केलेला दुर्मिळ खजिना जगाला विस्मित करणारा आहे. लायब्ररी ऑफ काँग्रेसमध्ये अशा काही अमूल्य वस्तू सुरक्षित ठेवण्यात आल्या आहेत, ज्या संपूर्ण जगात इतर कुठेही पाहायला मिळत नाहीत. यात सर्वात प्रमुख आकर्षण म्हणजे व्हेलमवर म्हणजेच प्राण्यांच्या मऊ त्वचेपासून बनवलेल्या कागदावर छापलेली 'गुटेनबर्ग बायबल'ची संपूर्ण प्रत होय. युरोपमधील फिरत्या टाईपने छापलेले हे पहिले मोठे पुस्तक मानले जाते आणि जगात अशा केवळ तीनच संपूर्ण व परिपूर्ण प्रती शिल्लक आहेत, ज्यातील एक येथे आहे. याशिवाय, मेसोपोटेमिया संस्कृतीतील सुमारे ३००० वर्षे जुन्या मातीच्या विटा (क्युनिफॉर्म टॅब्लेट्स) हा येथील सर्वात प्राचीन संग्रह आहे, ज्यावर तत्कालीन व्यापारी नोंदी आणि हिशोब कोरलेले आहेत.

ग्रंथालयामध्ये इतिहासाला कलाटणी देणाऱ्या वैयक्तिक वस्तूही जतन केल्या आहेत. १४ एप्रिल १८६५ च्या दुर्दैवी रात्री जेव्हा राष्ट्राध्यक्ष अब्राहम लिंकन यांची हत्या करण्यात आली, तेव्हा त्यांच्या खिशात असलेल्या वस्तू म्हणजेच दोन चष्मे, एक छोटा चाकू, रुमाल आणि ५ डॉलर्सची एक नोट आजही येथे जशीच्या तशी पाहायला मिळते. यासोबतच, अमेरिकेच्या स्वातंत्र्याचा मूळ जाहीरनामा, थॉमस जेफरसन आणि जॉर्ज वॉशिंग्टन यांच्या हाताने लिहिलेल्या डायऱ्या आणि महत्त्वाची ऐतिहासिक कागदपत्रे येथे सुरक्षित आहेत. पुस्तकांच्या आकाराचा विचार केल्यास, येथे जगातील सर्वात लहान पुस्तक उपलब्ध आहे, ज्याची पाने उलटण्यासाठी सुईचा वापर करावा लागतो, तर दुसरीकडे अवाढव्य आकाराचे नकाशेही पाहायला मिळतात. केवळ हस्तलिखितेच नाही, तर जगातील पहिल्या ऑडिओ रेकॉर्डिंग्जपासून ते लाखो संगीताच्या दुर्मिळ तबकड्या आणि मौल्यवान जुनी वाद्ये (जसे की स्ट्रॅडिव्हेरियस व्हायोलिन) या ग्रंथालयाच्या अमूल्य खजिन्याचा भाग आहेत.

आधुनिक युगाशी पाऊल जुळवत लायब्ररी ऑफ काँग्रेसने युनेस्को (UNESCO) सोबत मिळून 'जागतिक डिजिटल लायब्ररी' (World Digital Library) प्रकल्प सुरू केला. याद्वारे जगभरातील महत्त्वाच्या सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक दस्तऐवजांचे डिजिटलायझेशन करून ते इंटरनेटवर सर्वांसाठी मोफत उपलब्ध करून देण्यात आले आहे. याशिवाय, ग्रंथालयाच्या आवारात एक अतिशय प्रसिद्ध आणि अवाढव्य 'मेन रीडिंग रूम' (Main Reading Room) आहे. या वाचनालयाचा घुमट आणि तिथली वास्तुकला एवढी भव्य आहे की, ती पाहण्यासाठी दरवर्षी लाखो पर्यटक वॉशिंग्टनला भेट देतात. मात्र, येथे बसून अभ्यास करण्यासाठी केवळ सामान्य नागरिक चालत नाही, तर वाचकाचे वय किमान १६ वर्षे असावे लागते आणि त्यांच्याकडे ग्रंथालयाचे अधिकृत 'रीडर कार्ड' असणे आवश्यक असते. या ग्रंथालयाच्या व्यवस्थापनाची जबाबदारी 'लायब्रेरियन ऑफ काँग्रेस' यांच्यावर असते, ज्यांची नियुक्ती थेट अमेरिकेचे राष्ट्रपती करतात.

लायब्ररी ऑफ काँग्रेस हे केवळ पाश्चात्त्य इतिहासाचे केंद्र नसून, त्यामध्ये भारताच्या आणि दक्षिण आशियाच्या समृद्ध सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक वारशाचा अतिशय मोठा खजिना दडलेला आहे. या ग्रंथालयाच्या 'एशियन डिव्हिजन' (Asian Division) अंतर्गत दक्षिण आशियाई संग्रहात भारताशी संबंधित हजारो दुर्मिळ हस्तलिखिते, पुस्तके आणि दस्तऐवज अत्यंत सुरक्षितपणे जतन करण्यात आले आहेत. या संग्रहाची सुरुवात विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला, म्हणजेच १९०४ मध्ये झाली, जेव्हा ग्रंथालयाने अल्ब्रेक्ट वेबर या प्रसिद्ध जर्मन भारततज्ज्ञाचा वैयक्तिक संग्रह विकत घेतला. या संग्रहात तब्बल ४,००० हून अधिक पुस्तके, दुर्मिळ लेख आणि महत्त्वपूर्ण पत्रव्यवहार समाविष्ट होते. यामध्ये एकोणिसाव्या शतकातील 'ऐतरेय ब्राह्मण' आणि 'अग्निष्टोमप्रयोग' यांसारख्या प्राचीन संस्कृत वैदिक ग्रंथांच्या मौल्यवान हस्तलिखितांचा समावेश आहे.

या ग्रंथालयाकडे 'इंडो-आर्यन मॅन्युस्क्रिप्ट सिरीज' नावाचा एक विशेष विभाग आहे, ज्यामध्ये ४७२ हून अधिक अत्यंत दुर्मिळ हस्तलिखिते आहेत. हे दस्तऐवज मुख्यत्वे संस्कृत भाषेत असले, तरी महाराष्ट्रातील वाचकांसाठी अभिमानाची गोष्ट म्हणजे यात काही जुनी मराठी हस्तलिखितेही जतन केलेली आहेत. उदाहरणार्थ, संत साहित्याशी आणि तत्त्वज्ञानाशी संबंधित असलेल्या 'शुकाष्टकटीका' (Śukāstakaṭīkā) या जुन्या मराठी ग्रंथाची मूळ हस्तलिखित प्रत या ग्रंथालयात सुरक्षित आहे. याशिवाय प्राकृत भाषेतील जैन धर्मग्रंथ 'कल्पसूत्र' देखील येथे पाहायला मिळते. ही हस्तलिखिते प्रामुख्याने १५९८ ते १९०४ या काळातील असून, १९३० आणि १९४० च्या दशकात भारतातून गोळा करून अमेरिकेला आणली गेली होती.

या प्राचीन धार्मिक आणि साहित्यिक खजिन्यासोबतच, भारताच्या आधुनिक राजकीय इतिहासातील सर्वात महत्त्वाचा दस्तऐवजही येथे उपलब्ध आहे. भारताचे राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांनी स्वतःच्या हाताने लिहिलेला एका निबंधाचा मसुदा (Mahatma Gandhi Essay Draft) या ग्रंथालयाच्या विशेष संग्रहात अत्यंत आदराने जतन करून ठेवण्यात आला आहे. एवढेच नव्हे, तर भारताच्या स्वातंत्र्यापूर्वीच्या काळातील विविध 'संस्थानिकांची अधिकृत कागदपत्रे' (Princely State Papers) आणि जुनी वृत्तपत्रे देखील येथे संशोधकांसाठी उपलब्ध आहेत. अशा प्रकारे, वाशिंग्टनमध्ये बसूनही एखादा अभ्यासक भारताच्या प्राचीन वेदांपासून ते थेट महात्मा गांधींच्या विचारांपर्यंतचा संपूर्ण इतिहास या ग्रंथालयाच्या माध्यमातून सखोलपणे अभ्यासू शकतो. संकटांच्या अनेक आगींमधून तावून सुलाखून निघालेले हे ग्रंथालय आज केवळ एक वाचनालय राहिलेले नसून, ते संपूर्ण मानवी प्रगतीचे, ज्ञानाचे आणि जागतिक वारशाचे जिवंत प्रतीक बनले आहे.

जगण्याची साधी सोप्पी तत्वे-भाग एकशे पंचवीस

आयुर्वेदातील मार्गदर्शक तत्वे-भाग बारा

नित्यं हिताहारविहारसेवी
समीक्ष्यकारी विषयेषु असक्तः ।
दाता समः सत्यपरः क्षमावान
आप्तोपसेवी च भवति अरोगः ।।

शब्दाने शब्द वाढवू नये.

अरे म्हटले की, कायरे असे उत्तर येते. आणि अहो म्हटले की, काय हो, असा प्रतिध्वनी येतो.
रामराम म्हटले की, राम राम असेच प्रत्युत्तर मिळेल.

ही जगाची रिती आहे. जगायची नीती आहे.

आणि गरज नसताना शब्दाने शब्द का वाढवावा ? याने भांडण वाढते. भांडण मिटवायचे असेल तर एकाने तलवार काढली तर दुसऱ्याने ढाल स्विकारावी. म्हणजे भांडण मिटते.

उंबऱ्याची मर्यादा ओलांडू नये.
या अशाच वाक्यामुळे शब्दाने शब्द वाढतात.अशावेळी शब्दच्छल न करता भाव लक्षात घ्यायचा असतो. हे वाक्य फक्त मुलींसाठी नाही सांगितले. मुलांसाठी सुद्धा तोच नियम आणि नवऱ्यासाठी पण !

उंबरा हा घराला असतो. उंबरा ही घराची सुरवात आहे.
बाहेरील काही सरपटणारी जनावरे दरवाजा आणि त्याखालील जमिनीच्या फटीतुन आत येऊ नयेत, यासाठी घराच्या पुढील आणि मागील मुख्य दरवाज्यांना उंबरठा असतो. म्हणजेच उंबरा हा घराचे एका अर्थाने संरक्षण करीत असतो.

घर हे सर्वांचेच असते. घरात राहून काम करणाऱ्यांचे आणि घराबाहेर राहून घरासाठी राबणाऱ्यांचे. मग ती स्त्री असो वा पुरूष. आणि हो, घराच्या मर्यादाची काही लिखित संहिता नाही की, उंबरठ्यावर बसून नियम तपासून घरात प्रवेश. घराच्या मानमर्यादांचे उल्लंघन होऊ नये, एवढंच. या मानमर्यादा प्रत्येक घराच्या वेगळ्या असतील. काही जणांच्या कपड्यांच्या, काही जणांच्या सोवळ्याच्या, काही जणांच्या डोक्यावरून पदर घेण्याच्या तर काही जणांच्या चेहेरा सुद्धा झाकून घेण्याच्या या परंपरा त्या त्या घरानुसार पाळल्या गेल्या पाहिजेत. इथे त्या घराचा आत्मसन्मान, समाजातील स्थान, लपलेलं असतं. जसं एखाद्या डाॅक्टरकडे पहाण्याचा एक विशिष्ट दृष्टीकोन असतो. त्याने नीटनेटके कपडे घालावेत, जरा चांगले दिसावे, त्याच्याकडे बघितल्यावर प्रसन्न वाटतंय, असं बघणाऱ्याला वाटलं पाहिजे. हे चुक नाही. समजा, एखादा डाॅक्टर आडव्या चट्यापट्याचा शर्ट, शर्टची वरची दोन बटणं उघडी, डोळ्यावर मल्टीकलर गाॅगल, पान चघळतोय, केसांचा स्पाईक, खांद्यावर रूमाल आणि स्वतः रिक्शा चालवित, ओपीडी मधे आला तर वेटींगमधे बसलेल्या रुग्णांना कसे वाटेल ? त्यांच्या मनातील डाॅक्टर या प्रतिष्ठेला धक्का बसेल.

अशीच प्रतिष्ठा प्रत्येक घराला जोडलेली असते. घराला म्हणजे घरातील प्रत्येक व्यक्तीला जोडलेली असते. घराची ही प्रतिष्ठा कायम राहिली पाहिजे.

घराच्या उंबऱ्याचे हे नियम गृहीत धरलेले असतात. आणि तसं बघायला गेलं तर हे नियम कुठे आहेत? घराचा उंबरठा ही घराची प्रतिष्ठा आहे. तुम्ही असं काही करू नका, ज्याने आपल्या प्रतिष्ठेला बाधा पोचेल, असं खरं तर म्हणायचं असतं आईला !

पण आता घराला उंबरेच कुठे दिसतात ? तेच तर गायब झालेत आणि त्याबरोबर घराची प्रतिष्ठा देखील !

वैद्य सुविनय दामले.
कुडाळ सिंधुदुर्ग.
9673938021
02362-223423.
१४.०८.२०१७

सर्वच देवतांना प्रिय असणारे पुष्प म्हणजे कमळ. चिखलात जन्माला येऊन सूर्याच्या तेजाच्या दिशेने झेपावण्याची त्याची वृत्ती. त्यावर गुंजारव करणार्‍या भ्रमरांचा शब्द, त्याचा कोमल स्पर्श, त्याचे अत्यंत आकर्षक रूप, त्यामध्ये असणाऱ्या मकरंदाचा रस आणि त्याचा नितांत मनोहारी गंध. अशा पाचही अंगाने आनंद देणारे हे पुष्प. आई जगदंबा तशीच सर्वांगसुंदर आणि सर्वांगाने आनंद देणारी आहे. त्यामुळे तिच्या प्रत्येक अवयवाला कमळाची उपमा देताना आचार्य श्री म्हणतात,

जगण्याची आशा हे प्रत्येकाच्या जीवनाचं संचीत असतं. माणसं आशेवर जगतात. निराशेच्या गर्तेत जाणाऱ्या माणसांना सुद्धा कोणती ना कोणती आशा तारते.

मलमली तारुण्य माझे तू पहाटे पांघरावे मोकळ्या केसात माझ्या तू स्वतःला गुंतवावे या आणि अशा अनेक अशा घेऊन माणसे जगतात. प्रत्येकाला मलमली तारुण्य कुठे मिळतं? पण प्रत्येकाचं एक आकाश असतं. आपल्याला पारिजातकाचा सडां होता आलां पाहिजे दुसऱ्याचं अंगण समृद्ध करता आलं पाहिजे. असाच स्वरांचा सडा आमच्या आयुष्यात आशा निर्माण करतो आणि म्हणून जगण्याला अर्थ आहे. गंध फुलांचा गेला सांगून क्षणिक का होईना दुसऱ्याच्या जीवनात सुगंध पेरा व जगण्याच्या आशा पल्लवीत करा.

आशा भोसले, भारतीय गायिका, सर्वाधिक प्रसिद्ध आणि आदरणीय गायकांपैकी एक आहेत. त्यांचा जन्म ८ सप्टेंबर १९३३ रोजी हैदराबादमध्ये झाला. आशा भोसले यांनी हिंदी सिनेमा, मराठी सिनेमा, तसेच विविध भारतीय भाषांमध्ये गाणे गायले आहे. त्यांच्या गायकीला "सुराचे सम्राज्ञी" असं संबोधलं जातं.

आशा भोसले यांच्या करिअरची सुरुवात १९४३ मध्ये झाली होती, आणि त्यांनी ५० हून अधिक वर्षांमध्ये २०,००० पेक्षा जास्त गाणी गायली आहेत. त्यांच्या गायकीत विविध प्रकारच्या गाण्यांचे मिश्रण दिसते, जसे की शास्त्रीय, ठुमरी, भजन, गझल, व फोक गायन. त्यांनी लता मंगेशकर यांच्यासोबत अनेक गाण्यांमध्ये सहकार्य केले आहे.

आशा भोसले यांना "पद्मभूषण" (२००८) आणि "पद्मविभूषण" (२०२०) अशा उच्च मानांकित पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे. त्यांचं गायन आजही प्रेक्षकांच्या मनात ताजं आहे.

आशा भोसले यांनी केवळ गाणे गायलं नाही, घतर प्रत्येक शब्दात, प्रत्येक सुरात, त्या गाण्याची आत्मा उतरवला.

त्यांच्या गायकीचं वैशिष्ट्य म्हणजे गाण्याचा अर्थ, भावना, लय आणि शैली यांचा त्यांनी सुंदर संगम साधला. त्यामुळेच त्या "गाण्याला न्याय देणाऱ्या" ठरतात — कारण त्यांनी जे गायलं, ते केवळ ऐकण्याचं नव्हतं, ते अनुभवण्याचं होतं.

गाण्यातून उलगडणारी आशा भोसलें
"गाण्यातून उलगडणारी आशा भोसले" हा विषय आशा भोसले यांच्या संगीतमय प्रवासाची आणि त्यांच्या गाण्यांमधून साकार झालेल्या विविध भावनांची, व्यक्तिमत्त्वांची आणि काळाच्या बदलांचा एक सुंदर मागोवा घेणारा आहे. या विषयावर आपण लेख लिहू इच्छित असाल, तर पुढीलप्रमाणे मांडणी करता येईल: गाण्यातून उलगडणारी आशा भोसले भारतीय संगीताच्या जगतात एक अजरामर नाव म्हणजे आशा भोसले. त्यांचा आवाज म्हणजे केवळ गाणं नव्हे, तर भावना, शैली आणि अनुभवांचं संमेलन आहे. त्यांच्या प्रत्येक गाण्यातून त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा, कलेच्या समर्पणाचा आणि संगीतप्रेमाचा झराच वाहताना दिसतो.

आशाताईंनी गायलेली गाणी केवळ सुरांमध्ये अडकलेली नाहीत, तर ती काळाच्या ओघात एकेक भावनांची कथा सांगतात. ‘राझ केहे गए दिल के’ मधील कोमलता, ‘दम मारो दम’ मधील बिनधास्तपणा, ‘पिया तू अब तो आजा’ मधील मोहकता, आणि ‘मुग्धा मन हरवले’ मधील लोभसता—प्रत्येक गीत त्यांच्या बहुआयामी प्रतिभेची साक्ष देतं.

त्यांच्या गाण्यांतून आपण एका स्त्रीची आत्मकथा ऐकतो—कधी ती प्रेमात आकंठ बुडालेली असते, कधी बंडखोर, कधी विरहात ओथंबलेली, तर कधी आनंदात न्हालेली. गाण्यांतूनच त्यांची आशा ही केवळ गायिका न राहता एक भावनांचं प्रतीक बनते. आजही त्यांची गाणी ऐकताना काळ थांबलेला वाटतो आणि त्यांच्या आवाजातून उलगडणारी आशा भोसले आपल्याला पुन्हा पुन्हा नव्यानं भेटत राहते.
तुम्हाला हाच लेख अजून वाढवून हवा आहे का, की एखाद्या विशिष्ट स्वरूपात (निबंध, भाषण, पोस्ट) हवा आहे. खाली "गाण्यातून उलगडणारी आशा भोसले" या विषयावर सविस्तर निबंध दिला आहे. हा निबंध शालेय स्पर्धा, भाषण किंवा लेखासाठी वापरता येऊ शकतो. भारतीय संगीताच्या इतिहासात काही आवाज असे आहेत, जे काळाच्या पलीकडे जाऊन आपली छाप सोडतात. अशाच आवाजांपैकी एक म्हणजे आशा भोसले. त्यांच्या गायकीत अशी काही जादू आहे की, त्यांच्या गाण्यांतून फक्त सूर ऐकू येत नाहीत, तर त्या सुरांमध्ये आशाताईंचं जीवन, त्यांचं अनुभवविश्व आणि त्यांची व्यक्तिमत्त्व उलगडतं.

आशा भोसले यांचा जन्म ८ सप्टेंबर १९३३ रोजी झाला. लता मंगेशकर यांची धाकटी बहीण म्हणून ओळख निर्माण झाली असली, तरी स्वतःच्या स्वतंत्र शैलीने, प्रयत्नांनी आणि प्रयोगशीलतेने त्यांनी आपली वेगळी ओळख निर्माण केली. त्यांनी ८००० पेक्षा अधिक गाणी विविध भाषांमध्ये गायली आहेत, आणि त्यांच्या कारकिर्दीचा विस्तार सात दशके आहे. गाण्यांतून व्यक्त झालेलं बहुरंगी व्यक्तिमत्त्व आशा भोसले यांची गायकी म्हणजे केवळ गीत गाणं नव्हे, ती एक सजीव अभिनयशैली आहे. प्रत्येक गाण्याच्या मागे एक भूमिका, एक भावना आणि एक प्रसंग आहे, आणि आशाताई ती पूर्णत्वाने साकारतात. ‘आजा आजा मैं हूं प्यार तेरा’ सारखं जोशातलं गाणं असो की ‘दिल चीज़ क्या है’ सारखं कोमल आणि क्लासिकल, त्यांचा आवाज त्या भावनेत पूर्णपणे रंगून जातो.

‘दम मारो दम’ मधील बेधडकपणा, ‘इन आंखों की मस्ती के’ मधील अदब आणि अदाकारी, ‘चुरा लिया है तुमने जो दिल को’ मधील रोमान्स, ‘सोन्याचा दिनु गेला’ सारखं भावनांनी ओथंबलेलं मराठी गाणं—प्रत्येक गाण्याच्या माध्यमातून आशा भोसले एक नवीन रूप साकारतात. त्या फक्त गात नाहीत, त्या त्या गाण्यात जिवंत होतात.

प्रयोगशीलता आणि नव्या पिढीशी संवाद आशा भोसले यांनी केवळ पारंपरिक गाण्यांवरच नव्हे, तर पाश्चिमात्य संगीत, जाझ, पॉप, फ्युजन अशा अनेक संगीतप्रकारांवरही यशस्वी प्रयोग केले. राहुल देव बर्मन यांच्या संगीतात त्यांनी अनेक ट्रेंडसेटर गाणी गायली, ज्यांनी हिंदी सिनेसंगीताला नवीन दिशा दिली.

त्यांचा आवाज काळानुसार बदलत गेला, पण त्यांचा आत्मा कधीच जुन्या साच्यात अडकला नाही. ९०च्या दशकातही ‘तनुजा तनुजा’, ‘झिंगा झिंगा लाहिला’ आणि अगदी २००० नंतर ‘रंगीला रे’ सारख्या गाण्यांतून त्यांनी तरुणाईच्या मनावर अधिराज्य गाजवलं.

गाण्यांतून व्यक्त झालेली स्त्री
आशा भोसले यांच्या गाण्यांतून एक वेगवेगळी स्त्री आपल्यासमोर उभी राहते—कधी ती प्रेमात आकंठ बुडालेली प्रेयसी असते, कधी तिला आपलं स्वातंत्र्य हवं असतं, कधी ती दुःखाने विदीर्ण झालेली असते, तर कधी आनंदाने नाचणारी. त्यांच्या गाण्यांतून भारतीय स्त्रीचं सामाजिक आणि भावनिक रूपही समोर येतं.

आशा भोसले या केवळ गायिका नाहीत, त्या एक सांस्कृतिक अनुभव आहेत. त्यांच्या गाण्यांतून उलगडणारी आशा म्हणजे जिद्द, प्रयोग, आणि भावना यांचा संगम आहे. त्यांच्या आवाजात केवळ शब्द नाहीत, तर इतिहास आहे, संस्कृती आहे, आणि असंख्य भावनांचं प्रतिबिंब आहे. आजही त्यांच्या गाण्यांनी जगणं सुंदर करतं, आणि त्यांच्या प्रत्येक सुरातून तीच उलगडणारी आशा—नवीन रूपात, नव्या अर्थाने—आपल्याला पुन्हा पुन्हा भेटते जगण्याची आशा हे प्रत्येकाच्या जीवनाचं संचीत असतं. माणसं आशेवर जगतात. निराशेच्या गर्तेत जाणाऱ्या माणसांना सुद्धा कोणती ना कोणती आशा तारते.

मलमली तारुण्य माझे तू पहाटे पांघरावे मोकळ्या केसात माझ्या तू स्वतःला गुंतवावे या आणि अशा अनेक अशा घेऊन माणसे जगतात. प्रत्येकाला मलमली तारुण्य कुठे मिळतं? पण प्रत्येकाचं एक आकाश असतं. आपल्याला पारिजातकाचा सडां होता आलां पाहिजे दुसऱ्याचं अंगण समृद्ध करता आलं पाहिजे. असाच स्वरांचा सडा आमच्या आयुष्यात आशा निर्माण करतो आणि म्हणून जगण्याला अर्थ आहे. गंध फुलांचा गेला सांगून क्षणिक का होईना दुसऱ्याच्या जीवनात सुगंध पेरा व जगण्याच्या आशा पल्लवीत करा.

आशा भोसले, भारतीय गायिका, सर्वाधिक प्रसिद्ध आणि आदरणीय गायकांपैकी एक आहेत. त्यांचा जन्म ८ सप्टेंबर १९३३ रोजी हैदराबादमध्ये झाला. आशा भोसले यांनी हिंदी सिनेमा, मराठी सिनेमा, तसेच विविध भारतीय भाषांमध्ये गाणे गायले आहे. त्यांच्या गायकीला "सुराचे सम्राज्ञी" असं संबोधलं जातं.

आशा भोसले यांच्या करिअरची सुरुवात १९४३ मध्ये झाली होती, आणि त्यांनी ५० हून अधिक वर्षांमध्ये २०,००० पेक्षा जास्त गाणी गायली आहेत. त्यांच्या गायकीत विविध प्रकारच्या गाण्यांचे मिश्रण दिसते, जसे की शास्त्रीय, ठुमरी, भजन, गझल, व फोक गायन. त्यांनी लता मंगेशकर यांच्यासोबत अनेक गाण्यांमध्ये सहकार्य केले आहे.

आशा भोसले यांना "पद्मभूषण" (२००८) आणि "पद्मविभूषण" (२०२०) अशा उच्च मानांकित पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे. त्यांचं गायन आजही प्रेक्षकांच्या मनात ताजं आहे.

आशा भोसले यांनी केवळ गाणे गायलं नाही, घतर प्रत्येक शब्दात, प्रत्येक सुरात, त्या गाण्याची आत्मा उतरवला.

त्यांच्या गायकीचं वैशिष्ट्य म्हणजे गाण्याचा अर्थ, भावना, लय आणि शैली यांचा त्यांनी सुंदर संगम साधला. त्यामुळेच त्या "गाण्याला न्याय देणाऱ्या" ठरतात — कारण त्यांनी जे गायलं, ते केवळ ऐकण्याचं नव्हतं, ते अनुभवण्याचं होतं.

गाण्यातून उलगडणारी आशा भोसलें
"गाण्यातून उलगडणारी आशा भोसले" हा विषय आशा भोसले यांच्या संगीतमय प्रवासाची आणि त्यांच्या गाण्यांमधून साकार झालेल्या विविध भावनांची, व्यक्तिमत्त्वांची आणि काळाच्या बदलांचा एक सुंदर मागोवा घेणारा आहे. या विषयावर आपण लेख लिहू इच्छित असाल, तर पुढीलप्रमाणे मांडणी करता येईल:

गाण्यातून उलगडणारी आशा भोसले
भारतीय संगीताच्या जगतात एक अजरामर नाव म्हणजे आशा भोसले. त्यांचा आवाज म्हणजे केवळ गाणं नव्हे, तर भावना, शैली आणि अनुभवांचं संमेलन आहे. त्यांच्या प्रत्येक गाण्यातून त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा, कलेच्या समर्पणाचा आणि संगीतप्रेमाचा झराच वाहताना दिसतो. आशाताईंनी गायलेली गाणी केवळ सुरांमध्ये अडकलेली नाहीत, तर ती काळाच्या ओघात एकेक भावनांची कथा सांगतात. ‘राझ केहे गए दिल के’ मधील कोमलता, ‘दम मारो दम’ मधील बिनधास्तपणा, ‘पिया तू अब तो आजा’ मधील मोहकता, आणि ‘मुग्धा मन हरवले’ मधील लोभसता—प्रत्येक गीत त्यांच्या बहुआयामी प्रतिभेची साक्ष देतं. त्यांच्या गाण्यांतून आपण एका स्त्रीची आत्मकथा ऐकतो—कधी ती प्रेमात आकंठ बुडालेली असते, कधी बंडखोर, कधी विरहात ओथंबलेली, तर कधी आनंदात न्हालेली. गाण्यांतूनच त्यांची आशा ही केवळ गायिका न राहता एक भावनांचं प्रतीक बनते. आजही त्यांची गाणी ऐकताना काळ थांबलेला वाटतो आणि त्यांच्या आवाजातून उलगडणारी आशा भोसले आपल्याला पुन्हा पुन्हा नव्यानं भेटत राहते. तुम्हाला हाच लेख अजून वाढवून हवा आहे का, की एखाद्या विशिष्ट स्वरूपात (निबंध, भाषण, पोस्ट) हवा आहे.

खाली "गाण्यातून उलगडणारी आशा भोसले" या विषयावर सविस्तर निबंध दिला आहे. हा निबंध शालेय स्पर्धा, भाषण किंवा लेखासाठी वापरता येऊ शकतो. भारतीय संगीताच्या इतिहासात काही आवाज असे आहेत, जे काळाच्या पलीकडे जाऊन आपली छाप सोडतात. अशाच आवाजांपैकी एक म्हणजे आशा भोसले. त्यांच्या गायकीत अशी काही जादू आहे की, त्यांच्या गाण्यांतून फक्त सूर ऐकू येत नाहीत, तर त्या सुरांमध्ये आशाताईंचं जीवन, त्यांचं अनुभवविश्व आणि त्यांची व्यक्तिमत्त्व उलगडतं.

आशा भोसले यांचा जन्म ८ सप्टेंबर १९३३ रोजी झाला. लता मंगेशकर यांची धाकटी बहीण म्हणून ओळख निर्माण झाली असली, तरी स्वतःच्या स्वतंत्र शैलीने, प्रयत्नांनी आणि प्रयोगशीलतेने त्यांनी आपली वेगळी ओळख निर्माण केली. त्यांनी ८००० पेक्षा अधिक गाणी विविध भाषांमध्ये गायली आहेत, आणि त्यांच्या कारकिर्दीचा विस्तार सात दशके आहे.

गाण्यांतून व्यक्त झालेलं बहुरंगी व्यक्तिमत्त्व
आशा भोसले यांची गायकी म्हणजे केवळ गीत गाणं नव्हे, ती एक सजीव अभिनयशैली आहे. प्रत्येक गाण्याच्या मागे एक भूमिका, एक भावना आणि एक प्रसंग आहे, आणि आशाताई ती पूर्णत्वाने साकारतात. ‘आजा आजा मैं हूं प्यार तेरा’ सारखं जोशातलं गाणं असो की ‘दिल चीज़ क्या है’ सारखं कोमल आणि क्लासिकल, त्यांचा आवाज त्या भावनेत पूर्णपणे रंगून जातो.

‘दम मारो दम’ मधील बेधडकपणा, ‘इन आंखों की मस्ती के’ मधील अदब आणि अदाकारी, ‘चुरा लिया है तुमने जो दिल को’ मधील रोमान्स, ‘सोन्याचा दिनु गेला’ सारखं भावनांनी ओथंबलेलं मराठी गाणं—प्रत्येक गाण्याच्या माध्यमातून आशा भोसले एक नवीन रूप साकारतात. त्या फक्त गात नाहीत, त्या त्या गाण्यात जिवंत होतात.

प्रयोगशीलता आणि नव्या पिढीशी संवाद
आशा भोसले यांनी केवळ पारंपरिक गाण्यांवरच नव्हे, तर पाश्चिमात्य संगीत, जाझ, पॉप, फ्युजन अशा अनेक संगीतप्रकारांवरही यशस्वी प्रयोग केले. राहुल देव बर्मन यांच्या संगीतात त्यांनी अनेक ट्रेंडसेटर गाणी गायली, ज्यांनी हिंदी सिनेसंगीताला नवीन दिशा दिली.

त्यांचा आवाज काळानुसार बदलत गेला, पण त्यांचा आत्मा कधीच जुन्या साच्यात अडकला नाही. ९०च्या दशकातही ‘तनुजा तनुजा’, ‘झिंगा झिंगा लाहिला’ आणि अगदी २००० नंतर ‘रंगीला रे’ सारख्या गाण्यांतून त्यांनी तरुणाईच्या मनावर अधिराज्य गाजवलं.

गाण्यांतून व्यक्त झालेली स्त्री
आशा भोसले यांच्या गाण्यांतून एक वेगवेगळी स्त्री आपल्यासमोर उभी राहते—कधी ती प्रेमात आकंठ बुडालेली प्रेयसी असते, कधी तिला आपलं स्वातंत्र्य हवं असतं, कधी ती दुःखाने विदीर्ण झालेली असते, तर कधी आनंदाने नाचणारी. त्यांच्या गाण्यांतून भारतीय स्त्रीचं सामाजिक आणि भावनिक रूपही समोर येतं.

आशा भोसले या केवळ गायिका नाहीत, त्या एक सांस्कृतिक अनुभव आहेत. त्यांच्या गाण्यांतून उलगडणारी आशा म्हणजे जिद्द, प्रयोग, आणि भावना यांचा संगम आहे. त्यांच्या आवाजात केवळ शब्द नाहीत, तर इतिहास आहे, संस्कृती आहे, आणि असंख्य भावनांचं प्रतिबिंब आहे. आजही त्यांच्या गाण्यांनी जगणं सुंदर करतं, आणि त्यांच्या प्रत्येक सुरातून तीच उलगडणारी आशा—नवीन रूपात, नव्या अर्थाने—आपल्याला पुन्हा पुन्हा भेटते

डॉ. अनिल कुलकर्णी
9403805153