१० आणि ११ मार्चला दादरच्या दादर सार्वजनिक वाचनालयातील " छंदोत्सव २०१७ " या विविध छंद जोपासणाऱ्यांच्या छंदांच्या प्रदर्शनाला अभूतपूर्व प्रतिसाद लाभला. होळीच्या सणाची सुट्टी, दुसऱ्या शनिवारची सुट्टी , उत्कंठा शिगेला पोचलेल्या उत्तरप्रदेश निकालांची घोषणा आणि मुलांच्या परीक्षांचे दिवस यामुळे प्रदर्शनाला कसा प्रतिसाद मिळणार याबद्दल साशंकता होती. पण उ.प्र. च्या निकालांप्रमाणेच या प्रदर्शनाला छंदप्रेमी प्रेक्षकांनी अतिशय अनपेक्षित आणि अभूतपूर्व प्रतिसाद दिला. परीक्षा तोंडावर आलेल्या असूनही, कित्येक पालक आपल्या मुलांना " चांगले काही " पाहायला मिळावे म्हणून आवर्जून घेऊन येत होते.कितीतरी रसिक हे कल्याण, अंबरनाथ, वसई-विरार, पालघर अशा लांबच्या ठिकाणाहूनही आले होते.

अमेरिका हा बहुतांशी नागरी/शहरी लोकवस्तीचा देश आहे. एकूण ३० कोटी ८७ लाख (३०८ million ) लोकसंख्येपैकी २५ कोटी २५ लाख (८२%) लोक नगर/शहरवासी आहेत.

कोलंबसची गलबतं जेंव्हा अमेरिकेच्या दक्षिणेला १४९२ साली येऊन थडकली, तेंव्हा अमेरिकेतील स्थानिक रेड इंडियन जमाती हजारो वर्षांपासूनच्या आपल्या परंपरा सांभाळत, आदिम जीवन प्रणालीनुसार जगत होत्या. निसर्गाच्या सान्निध्यात गुजराण करणार्‍या या स्वच्छंद पाखरांनी अमेरिकेच्या नैसर्गिक सौंदर्याला किंचितसा देखील तडा जाऊ दिला नव्हता. कोलंबसने एकदा दार उघडून दिल्यावर, युरोपियन लोकांची या नव्या जगात येण्यासाठी रीघ लागू लागली. युरोपातल्या विविध देशांतून आलेल्या या लोकांनी आपली संस्कृती, रूढी, चालीरीती, आणून या नवीन जगात आपलं मागे राहिलेलं घर, गाव, विश्वच पुन्हा साकारायचा प्रयत्न केला. रेड इंडियनांच्या आदिम जीवन प्रणालीला धक्का देऊन युरोपियन संस्कृतीने अमेरिकेच्या किनार्‍यावर आपले पाय रोवले. पुढच्या तीन साडेतीनशे वर्षांत अमेरिकेचा हळूहळू कायापालट होत गेला. युरोपियन संस्कृती अटलांटिक महासागरापासून ते पॅसिफिक महासागरापर्यंत पसरली. परंतु तिचा बाज मात्र मुख्यत्वे ग्रामीणच राहिला.

अमेरिका हा मुख्यत्वे इतर देशांतून नशीब काढायला येणार्‍या लोकांचा देश असल्यामुळे, रोजगार पुरवणार्‍या ठिकाणांच्या आसपास या लोकांची वस्ती व्हावी हे साहजिकच होते. याच वस्त्या पुढे वाढून त्यांची गावे आणि शहरे होत गेली. त्यामुळे एका बाजूला, या नवीन देशातील अफाट नैसर्गिक साधन संपत्तीचा उपयोग करून समृद्ध होऊ बघणारी ग्रामीण संस्कृती आणि दुसर्‍या बाजूला, खिशात दमडी देखील न घेऊन आलेल्या लोकांना जगायचे साधन पुरवण्याची कुवत असलेली नागरी संस्कृती, या दोन दरडींवर पाय ठेवत अमेरिकेची प्रगती होत होती. या जुगलबंदीत सुरवातीला सरशी ग्रामीण जीवनाची झाली. परंतु पुढे युरोपातल्या औद्योगिक क्रांतीचे लोण अमेरिकेपर्यंत पोहोचले, त्यात अमेरिकन उद्योजगता आणि कल्पकता यांची भर पडली. अमेरिकेतील औद्योगिक प्रगतीमुळे सारी समाजव्यवस्थाच बदलून गेली. याचाच परिणाम म्हणून अमेरिकन समाज अधिकाधिक नागरी बनू लागला.

या पार्श्वभूमीवर दर ५० वर्षात अमेरिकेतील शहरी लोकसंख्येचे वाढत गेलेले प्रमाण बघणे मनोरंजक ठरेल.

सन शहरी लोकसंख्येचे प्रमाण
१८०० > ६.१%
१८५० > १५.३%
१९०० > ३१.७%
१९५० > ५९.०%
२००० > ७९.२%
२०१० > ८२%

आज घडीला अमेरिकेच्या नागरी आणि ग्रामीण लोकसंख्येचे विभाजन पुढील प्रमाणे आहे. (सन २०१० च्या जनगणनेनुसार)

एकूण लोकसंख्या ३०.८७ कोटी

- नागरी वस्ती २५.२५ कोटी (८२%)
- ग्रामीण वस्ती ५.६२ कोटी (१८%)

नागरी वस्त्या/शहरे ही लोकसंख्येच्या हिशोबाने अगदी लहान नगरांपासून न्यूयॉर्कसारख्या महाकाय शहरापर्यंत विविध पातळ्यांमधे मोडतात. अमेरिकेतल्या एकूण ३६२९ नागरी वस्त्यांची लोकसंख्येनुसार विभागणी अशी होते –

टीप: ही आकडेवारी सन २००० च्या जनगणनेनुसार दिलेली आहे, कारण, जरी २०१० सालची जनगणना झाली असली तरी २००० सालच्या व २०१० सालच्या जनगणनेतील, ग्रामीण/नागरी वस्त्यांच्या संख्येत फरक असणार आहे. याच्या मागचे कारण म्हणजे, ग्रामीण/नागरी या संज्ञाच्या बदलणार्‍या व्याख्या. प्रत्येक जनगणनेनंतर नागरी वस्त्यांची व्याख्या ठरवली जाते. किती लोकसंख्येच्या वस्तीला ग्रामीण/नागरी म्हणावे, हे नक्की झाल्यावर, त्या व्याख्येत बसणार्‍या वस्त्यांची संख्या ठरेल. ही माहिती २०११ साली उपलब्ध होऊ शकेल, पण तोपर्यंत आपल्याला सन २००० च्या जनगणनेवर अवलंबून रहावे लागेल.

या ठिकाणी ‘छोटी गावे’ ही संज्ञा थोडी लवचिकपणे वापरली आहे. साधारणपणे एक ते चार हजार पर्यंत वस्तींची गावे छोटी म्हणता येतील. परंतु त्यात देखील अशी छोटी गावे न्यूजर्सी, कॅलिफोर्निया, फ्लोरिडा सारख्या प्रगत राज्यांमधे असली किंवा मोठाल्या शहरांच्या जवळपास असली तर त्यांच्यावर शहरीपणाची थोडी अधिक झाक असते. तेच मिडवेस्ट मधल्या राज्यांमधे, मोठाल्या शहरांपासून दूर असलेल्या गावांमधे खेडवळपणा अधिक जाणवतो.
अगदी छोटी गावे म्हणजे ५०० पेक्षा कमी लोकवस्तीची! १००-२०० लोकवस्तींची बरीच गावं आमच्या पाहण्यात आली आहेत. मी पाहिलेले सर्वात लहान गाव आहे फक्त ८ घरांचं. गावाची वस्ती आहे तब्बल ३४. परंतु गावामधे पोस्ट ऑफिस आहे. त्यामुळे त्याला गाव म्हणायचं. अमेरिकेच्या पोस्ट खात्याचं मला कौतुक वाटतं. असल्या छोट्या छोट्या गावांमधे पोस्ट ऑफिसेस उघडून त्यांनी किती लोकांना रोजगार पुरवला असावा, असा विचार मनात आल्याशिवाय रहात नाही. साधारण बर्‍या गावांतल्या पोस्ट ऑफिसेसच्या खास पोस्टाच्या गाड्या असतात – अमेरिकेत उजव्या बाजूला ड्रायव्हिंग व्हील असलेल्या याच तेवढ्या गाड्या आढळतात. बहुतेक घरांच्या समोर फुटपाथ जवळ असलेल्या टपालपेटीमधे, गाडीतून न उतरता टपाल टाकत टाकत, या गाडीने पोस्टमन आपलं काम करू शकतो. पण ग्रामीण भागातल्या छोट्या किंवा अगदी छोट्या गावांमधे एवढी ऐट परवडण्यासारखी नसते. त्यामुळे पोस्टमास्तर किंवा मास्तरीण बाई आपल्या गाडीवरच कामापुरता एक पिवळा दिवा लावतात. टपाल टाकत जायचं असेल त्यावेळपुरता पिवळा दिवा लावायचा, इतर वेळा गाडी खाजगी कामासाठी वापरायची.
छोट्या गावांमधे देखील, त्यातल्यात्यात थोड्याफार नागरी वस्तीमधे रहाणारे आणि अगदी शेतामधेच घरं बांधून रहाणारे, असे दोन प्रकार. गाव भले अगदी छोटं असेल पण एखादी बॅंक असली, छोटं पोस्ट ऑफिस असलं, एखादं घरगुती रेस्टॉरंट असलं, एखाद दोन गॅस स्टेशन्स आणि कन्व्हीनियन्स स्टोअर्स (किरकोळ किराणा मालाचे दुकान) असली की झालं. त्यात एक दोन चर्चेसची भर पडली की गावाचा नागरी भाग सजला. मग त्या भागात रहाणारे ते टाउनमधे रहाणारे. बाकी मग अगदी शेतामधेच वस्ती करून रहाणारे त्यांना कंट्रीमधे रहाणारे म्हणायचं. मोठाल्या शहरांमधे उंचच उंच बिल्डिंग मधले अपार्टमेंटस म्हणजे टिचभर जागा आणि अवाच्या सवा किंमती. शहरांच्या उपनगरांमधे जावं तर खास अमेरिकन ड्रीम प्रमाणे प्रशस्त घर हवं. दोन तीन गाड्या रहातील असं गराज हवं, पुढे मागे सुंदरसं निगराणी ठेवलेलं लॉन किंवा लॅंडस्केप केलेलं आवार असावं. याच्या उलट, गावाकडे म्हणजे एकरेज हा प्रकार असतो. गाववाल्यांच्या दृष्टीने चांगला दोन-चार-दहा एकराचा प्लॉट असावा, त्यात चांगलं चौसोपी घर असावं, आजू बाजूला १५०-२०० एकरांची शेती किंवा शे-पन्नास गायींचा फार्म असावा, घराभोवती दोन तीन ट्रॅक्टर्स, इतर शेतीची मोठ मोठी अवजारं, दोन तीन पिक-अप ट्रक्स असा सारा सरंजाम असावा, म्हणजे मग चित्र पूर्ण! त्यातही अगदी आडवाटेवरचं, गावरान घर असलं तर, फार्म बिल्डिंग्स किंवा बार्नच्या दरवाजावर हरणाची शिंग किंवा गायींच्या शिंगवाल्या कवट्या लावलेल्या असल्या म्हणजे घराला घरपण आल्यासारखं वाटतं.

नोकरीच्या किंवा घराच्या जबाबदार्यांत गुंतल्यामुळे काही छंद जोपासता आले नसतील तर ते आता जोपासता येतील. तेही काही कारणांनी आता शक्य नसेल तर नवीन छंद लावून घ्यावेत. आपल्यात एखादी कला असेल तर ती एखाद्या इच्छुकाला शिकवावी. आपल्यापेक्षा वृद्ध, असाहाय्य आणि गरजू व्यक्तींसाठी, शेजार्यांसाठी काय करता येईल, ह्याचा विचार करून तसा मदतीचा हात त्यांना द्यावा.

बायकोने नेहमीप्रमाणे मला न आवडणारा प्रश्न विचारला. कपडे धुणारायस का ? कसं वाटतं ते ! म्हणजे मोरीत बसून मी धोका हातात घेऊन कपडे बडवतोय , असं चित्र डोळ्यासमोर येतं. मी अनेकदा तिला म्हट्लं “अगं वॉशिंग मशीन लावतोयस का ? असं विचार ना”. त्यावर ती लगेच “का ! त्यामुळे काय फरक पडतोय ?” असा प्रतिप्रश्न करते.

श्री. कलाम म्हणतात, त्या दिवशी त्यांनी आपल्या आयुष्यातील एक मोठा धडा घेतला. ज्यावेळेस अपयश आले त्यावेळेस संस्थेचा अध्यक्ष म्हणून अध्यक्षांनी ते आपल्या शिरावर घेतले. परंतु ज्यावेळेस, यश पदरात पडले त्यावेळेस ते त्यांनी ते न घेता आपल्या संपूर्ण गटाला दिले. यावरून हे दिसून येते की, व्यवस्थापनाचे धडे हे पुस्तकात वाचून मिळत नसतात, तर ते अनुभवातून येत असतात.

आठवतो का काळ ही भावनो? काय काळ होता राव तो पहाटे पासून गाणी लावायला सुरवात होयची ती रात्री पर्यंत गाणी असायची ,

ट्युबरक्युलोसिस म्हणजे (क्षयरोग) हा संसर्गजन्य आजार असून , तो ‘मायकोबॅक्टेरिया ट्युबरक्युलोसिस’ या जंतूमुळे होतो. वाढत्या शहरीकरणामुळे अस्वच्छ परिसर , दाटीवाटीने वाढणार्या झोपड्या व जास्त घनतेच्या परिसरात राहणाऱ्या लोकांमध्ये क्षयरोग होण्याची शक्यता अधिक असते.

आयुष्यात ज्या ज्या गोष्टी कराव्यात असे तीव्रतेने वाटते, त्या करताना कसलाही संकोच बाळगू नका. सिगारेट ओढावीशी वाटली, ओढा.. दारू प्यावीशी वाटते, जरूर प्या.. प्रेमात पडावंस वाटतं, तसा प्रयत्न करा.. इतकंच कशाला, एखाद ‘प्रकरण’ करावंस वाटलं तर तेही करा..

२०१४ पर्यंत सायबर सोमवार हा वर्षातील सर्वात व्यस्त दिवस होता, मात्र यावेळी ऑनलाइन डेस्कटॉप विक्री $2 अब्ज पेक्षा जास्त होती आणि त्यात यूएस हा इतिहासातील सर्वात व्यस्त दिवस होता.

गायत्री मंत्रातील सर्व अक्षरांचा महिमा वाचा....

''ॐ'' या अक्षराचा उच्चार केला असता मस्तकातील भाग प्रभावित होतो.

''भू:'' या अक्षराच्या उच्चाराने उजव्या डोळयावरील चार बोटांचा कपाळाचा भाग जागृत होतो.

''भूव:'' च्या उच्चारणाने मानवाच्या भृकुटीच्या वरील तीन अंगुलीचा भाग प्रभावित होतो.

''स्व:'' या अक्षराच्या उच्चाराने डाव्या डोळयावरील कपाळाचा चार अंगुली इतका भाग जागृत होतो.

''तत्'' च्या उच्चाराने आज्ञा चक्रामध्ये असलेली 'तापिनी' ग्रंथीतील सूप्त असलेली 'साफल्य' शक्ति जागृत होते.

''स'' च्या उच्चाराने डाव्या डोळयातील सफलता नांवाच्या ग्रंथीमध्ये सुप्त रूपाने असलेली 'पराक्रम' शक्ति प्रभावित होते.

''वि'' चे उच्चारण केले असता डाव्या डोळयामधील 'विश्व' ग्रंथीमध्ये स्थित असलेली 'पालन' शक्ति जागृत होते.

''तु'' या अक्षराच्या उच्चारणाने डाव्या कानात असलेल्या 'तुष्टी' नांवाच्या ग्रंथीतील 'मंगळकर' शक्ति प्रभावित होते.

''र्व'' या अक्षराच्या उच्चाराने उजव्या कानात स्थित असलेल्या 'वरदा' ग्रंथीतील 'योग' नावाची शक्ति सिध्द होते.
'रे'' चा उच्चार केला असता नासिकेच्या मुळाशी स्थित असलेल्या 'रेवती' ग्रंथीतील 'प्रेम' शक्तिची जागृती होते.

''णि'' च्या उच्चाराने वरील ओठावर असलेल्या 'सूक्ष्म' ग्रंथीतील सुप्त शक्ति 'धन' संध्य जागृत होते.

''यं'' या अक्षराच्या उच्चाराने आपल्या खालच्या ओठावर असलेल्या 'ज्ञान' ग्रंथीतील 'तेज' शक्तीची सिध्दि होते.

''भर'' या अक्षर समुदायाच्या उच्चारणाने कंठत असलेल्या 'भग' ग्रंथीतील 'रक्षणा' शक्ति जागृत होते.

''गो'' चा उच्चार केला असता कंठकूपात स्थित असलेल्या 'गोमती' नावाच्या ग्रंथीतील 'बुध्दि' शक्तीची सिध्दि होते.

''दे'' च्या उच्चाराने डाव्या छातीच्या वरच्या भागात असलेल्या 'देविका' ग्रंथीतील 'दमन' शक्ति प्रभावित होते.

''व'' चा उच्चार उजव्या छातीच्या वरील भागात असलेल्या 'वराही' ग्रंथीतील 'निष्ठा' शक्तीची सिध्दि करतो.

''स्य'' याच्या उच्चारणाने पोटाच्या वरील बाजूस (ज्या ठिकाणी बरगडया जुळतात) सिंहिणी नावाची ग्रंथी असते. या ग्रंथीतील 'धारणा' शक्ति प्रभावित होते.

''धी'' च्या उच्चारणाने यकृतात असलेल्या 'ध्यान' ग्रंथीतील 'प्राणशक्ति ' सिध्द होते.

''म'' या अक्षराच्या उच्चाराने आपल्या प्लिहा मध्ये असलेल्या 'मर्यादा' ग्रंथीतील 'संयम' शक्तिची जागृती होते.

''हि'' च्या उच्चाराने नाभीमधील 'स्फुट' ग्रंथीतील 'तपो' शक्ति सिध्द होते.

''धी'' या अक्षराच्या उच्चारणाने पाठीच्या मागील करण्याच्या खालील भागात असलेल्या 'मेघा' ग्रंथीतील 'दूरदर्शिता' शक्तीची सिध्दि होते.

''यो'' च्या उच्चारणाने डाव्या भूजेत स्थित असलेल्या 'योगमाया' ग्रंथीतील 'अंतर्निहित' शक्ति जागृत होते.

''यो'' च्या उच्चारणाने उजव्या भुजेमध्ये स्थित असलेल्या 'योगिनी' ग्रंथीतील 'उत्पादन' शक्ति जागृत होते.

''न:'' या अक्षराच्या उच्चारणांने उजव्या कोपरामध्ये असलेल्या 'धारीणी' ग्रंथीतील 'सरसता' शक्तीची सिध्दि होते.

''प्र'' या अक्षराच्या उच्चारणाने डाव्या कोपरात असलेल्या 'प्रभव' ग्रंथीतील 'आदर्श' नावाच्या शक्तीची जागृती होते.

''चो'' या अक्षराच्या उच्चारणाने उजव्या मनगटात स्थित असलेल्या 'उष्मा' ग्रंथीतील 'साहस' शक्तीची सिध्दि होते.

''द'' या अक्षराच्या उच्चारणाने उजव्या तळहातावर असलेल्या 'दृश्य' नांवाच्या ग्रंथीतील 'विवेक' शक्तीची जागृती होते.

''यात्'' या अक्षर द्वयांच्या उच्चारणाने डाव्या तळहातावरील 'निरंजन' ग्रंथीतील 'सेवा' शक्ति सिध्द होते.