हल्लीच्या जीवनात नावासोबतच आवाजालाही महत्त्व आहे. निसर्गाने प्रत्येकाला जसा वेगळा चेहरा, शरीररचना दिली, तशीच आवाजाची अर्थात ध्वनीची देणही दिली आहे. एका व्यक्तीचा आवाज दुसऱ्या व्यक्तीशी मिळताजुळता असू शकतो, पण तो हुबेहूब असू शकत नाही.

मध्यमवयात खांदादुखीला सुरुवात झाल्यास अनेक कारणे असू शकतात. याही वयात खांदा वळविणाऱ्या स्नायूंना इजा होऊ शकते. निरनिराळ्या प्रकारच्या संधीवाताच्या रोगामुळे खादा दुखू शकतो.

कूली यांच्‍याकडे १०० हृदयप्रत्‍यारोपण शस्‍त्रक्रिया सर्वप्रथम करण्‍याचा मान जातो. कूली निष्‍णात शल्‍यविशारद होतेच. वयाच्‍या पन्नाशीतच त्‍यांनी ५००० पेक्षा जास्‍त हृदयशस्‍त्रक्रिया व १७ हृदयप्रत्‍यारोपण शस्‍त्रक्रिया केल्‍या होत्‍या. त्‍यांनी विपुल लिखाणही केले. त्‍यांची १२ पुस्‍तके व १४०० पेक्षा जास्‍त शोधनिबंध प्रसिद्ध झाले आहेत.

सर्वप्रथम इमारतींची संरचना करताना कशा कशाचा विचार करावा लागतो ते बघूया. वास्तुरचनाकार(आर्किटेक्ट) वास्तू आरेखन तयार करून स्ट्रक्चरल अभियंत्याला देतात, तेव्हा त्या इमारतीवरील संभाव्य वजनाचा प्रथम विचार केला जातो. यात भिंतींचा आकार, त्या मातीच्या विटांनी बांधणार की हलक्या विटांनी, म्हणजे त्यांचे वजन, छपराचे वजन, प्लास्टरचे वजन, फरशीचे वजन, बाह्य सजावटीचे वजन, इतर वजन, असा सर्व तपशील एकत्र केला जातो.

काल बऱ्याच दिवसांनी फोर्ट विभागातील ‘काळा घोडा’ इथं जाणं झालं. तिथं गेलो आणि चमकलोच. जहांगीर आर्ट गॅलरीच्या दारातल्या पार्कींग लांटमधे उंची गाड्याच्या पार्कींगच्या गर्दीत एका उंचं चबुतऱ्यावर चक्क एक काळ्या रंगाचा घोडा ‘पार्क’ केलेला दिसला. मला आश्चर्यच वाटलं.

सातवा बरोबरीत सुटलेला एकदिवसीय सामना आणि एक वर्षाहून अधिक काळ १३३ हून अधिक सरासरी राखणारा अँडी फ्लॉवर.

खाद्य तेले (Edible oils) म्हणजे जे तेले स्वयंपाकात वापरण्यासाठी योग्य असतात. या तेलांचा वापर अन्नपदार्थ तयार करण्यासाठी केला जातो.

विविध प्रकारची खाद्यतेल:वनस्पती तेले:
सूर्यफूल तेल, शेंगदाणा तेल, सोयाबीन तेल, कैनोला तेल, पाम तेल, तीळ तेल, नारळ तेल, मोहरीचे तेल, ऑलिव्ह ऑईल प्राणी-आधारित तेले: लोणी, डुकराची चरबी

यातील आज आपण ऑलिव्ह ऑइल ची माहिती घेणार आहोत.
ऑलिव्ह तेल (Olive oil) ला मराठीमध्ये जैतुणाचे तेल किंवा जैतुण तेल म्हणतात. हे तेल जैतुण (olive) या फळापासून बनवले जाते, जे भूमध्य समुद्राच्या आसपासच्या भागांत मोठ्या प्रमाणावर आढळते.

ऑलिव्ह ऑइल हे जैतुणांच्या फळांपासून (olives) तयार होणारे तेल आहे, जे स्वयंपाकासाठी, त्वचेसाठी आणि केसांसाठी खूप फायद्याचे मानले जाते. जे भूमध्य समुद्राच्या आसपासच्या भागांत मोठ्या प्रमाणावर आढळते.

जैतुण तेल:
या शब्दाचा अर्थ जैतुण (olive) फळापासून मिळवलेले तेल असा होतो. हे तेल अनेक प्रकारच्या स्वयंपाकासाठी, तसेच सौंदर्यप्रसाधने आणि औषध निर्माण उद्योगात वापरले जाते.

ऑलिव्ह ऑईलचे रासायनिक घटक:
ऑलिव्ह ऑइलमध्ये मुख्यत: फॅटी ऍसिड असतात, ज्यात ओलेइक ऍसिड (83% पर्यंत), लिनोलिक ऍसिड (21% पर्यंत) आणि पाल्मिटिक ऍसिड (20% पर्यंत) यांचा समावेश आहे. याव्यतिरिक्त, ऑलिव्ह ऑइलमध्ये पॉलीफेनॉल (antioxidants), स्क्वालीन आणि व्हिटॅमिन ई सारखे घटकही असतात.

ऑलिव्ह ऑइलमध्ये HDL आणि LDL ची पातळी 0% असते.
ऑलिव्ह ऑइलचे प्रकार:
i) व्हर्जिन ऑलिव्ह ऑइल:
हे ऑलिव्ह ऑइल सर्वात शुद्ध आणि पौष्टिक असते.
ii) एक्स्ट्रा व्हर्जिन ऑलिव्ह ऑइल:

हे ऑलिव्ह ऑइल देखील शुद्ध असते, पण त्यात एक्स्ट्रा व्हर्जिन ऑलिव्ह ऑइलपेक्षा थोडं जास्त तेल आणि चव असते.
iii) रिफाइंड ऑलिव्ह ऑइल:

हे ऑलिव्ह ऑइल शुद्ध करण्यासाठी प्रक्रिया केलेले असते, त्यामुळे ते एक्स्ट्रा व्हर्जिन ऑलिव्ह ऑइलपेक्षा कमी पौष्टिक असते.

उपयोग:
स्वयंपाक: जैतुण तेल हे विशेषतः इटली, स्पेन आणि ग्रीस यांसारख्या देशांमध्ये स्वयंपाकासाठी लोकप्रिय आहे.

सौंदर्यप्रसाधने:
जैतुण तेल त्वचेसाठी आणि केसांसाठी चांगले मानले जाते. औषध: काही पारंपरिक पद्धतींमध्ये जैतुण तेलाचा उपयोग औषध म्हणून देखील केला जातो, इतर उपयोग: ते साबण आणि सौंदर्यप्रसाधनांमध्ये देखील वापरले जाते. हे तेल अनेक प्रकारच्या स्वयंपाकासाठी, तसेच सौंदर्यप्रसाधने आणि औषध निर्माण उद्योगात वापरले जाते.

स्वयंपाक:
जैतुण तेल हे विशेषतः इटली, स्पेन आणि ग्रीस यांसारख्या देशांमध्ये स्वयंपाकासाठी लोकप्रिय आहे.
सौंदर्यप्रसाधने: जैतुण तेल त्वचेसाठी आणि केसांसाठी चांगले मानले जाते. औषध: काही पारंपरिक पद्धतींमध्ये जैतुण तेलाचा उपयोग औषध म्हणून देखील केला जातो, इतर उपयोग: ते साबण आणि सौंदर्यप्रसाधनांमध्ये देखील वापरले जाते. हे तेल अँटीऑक्सिडंट्स आणि फॅटी ऍसिडने समृद्ध आहे, ज्यामुळे ते आरोग्यासाठी खूपच उपयुक्त आहे.

ऑलिव्ह ऑइलचे फायदे:
ऑलिव्ह ऑइलमध्ये असलेले मोनोअनसॅचुरेटेड फॅट्स हृदयविकाराचा धोका कमी करण्यास मदत करतात.

ऑलिव्ह ऑइलचे फायदे:
1. हृदयविकाराचा धोका कमी करते:
2. त्वचेसाठी:
ऑलिव्ह ऑइल त्वचेला मॉइश्चरायझ करते आणि त्वचेवरील सुरकुत्या कमी करण्यास मदत करते.
3. केसांसाठी: ऑलिव्ह ऑइल केस मऊ आणि चमकदार बनवते, तसेच केस गळणे कमी करते.
4. वजन कमी करण्यास मदत करते: ऑलिव्ह ऑइलमध्ये असलेले फॅट्स वजन कमी करण्यास मदत करतात.
5.पचन सुधारते: ऑलिव्ह ऑइल पचनक्रिया सुधारण्यास मदत करते.
6. कोलेस्ट्रॉल कमी करते: ऑलिव्ह ऑइल खराब कोलेस्ट्रॉल कमी करण्यास मदत करते.
7. डोळ्यांसाठी: ऑलिव्ह ऑइलमध्ये अँटीऑक्सिडंट्स असतात, जे डोळ्यांसाठी चांगले असतात.
8. रोगप्रतिकारशक्ती वाढवते: ऑलिव्ह ऑइलमध्ये अँटीऑक्सिडंट्स आणि व्हिटॅमिन ई असते, जे रोगप्रतिकारशक्ती वाढवते. ऑलिव्ह ऑइलचा वापर:
9. स्वयंपाकासाठी: ऑलिव्ह ऑइल भाज्या तळण्यासाठी, भाज्या शिजवण्यासाठी आणि सॅलड ड्रेसिंगसाठी वापरले जाते.
10. त्वचेसाठी: ऑलिव्ह ऑइल त्वचेला मॉइश्चरायझ करण्यासाठी, मसाज करण्यासाठी आणि त्वचेवरील डाग कमी करण्यासाठी वापरले जाते.
11. केसांसाठी: ऑलिव्ह ऑइल केस मऊ आणि चमकदार बनवण्यासाठी, केस गळणे कमी करण्यासाठी आणि केस कोंडा कमी करण्यासाठी वापरले जाते.

ऑलिव्ह ऑइलचा वापर:
खबरदारी:
• ऑलिव्ह ऑइलचे जास्त सेवन केल्यास पचनसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो.
• जर तुम्हाला ऑलिव्ह ऑइलमुळे काही समस्या जाणवत असतील, तर डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
ऑलिव्ह ऑइल हे नैसर्गिक आणि सुरक्षित वंगण देखील आहे, आणि स्वयंपाकघरातील यंत्रसामग्री (ग्राइंडर, ब्लेंडर, कुकवेअर इ.) वंगण घालण्यासाठी वापरले जाऊ शकते. हे प्रदीपन (तेल दिवे) किंवा साबण आणि डिटर्जंटसाठी आधार म्हणून देखील वापरले जाऊ शकते. ऑलिव्ह ऑईल आरोग्यासाठी आणि स्वयंपाकासाठी उत्तम आणि फायदेशीर मानले जाते. ऑलिव्ह ऑइलमध्ये फायबर, साखर, कॅलरीज आणि कर्बोदकांचे प्रमाण खूप कमी असते. यामुळे रक्तातील साखरेची पातळी नियंत्रित ठेवण्यास मदत होते. ऑलिव्ह ऑइलमध्ये बनवलेले अन्न मधुमेहाच्या रुग्णांसाठी देखील चांगले आहे.
आजकाल, ऑलिव्ह ऑइलचे अनेक प्रकार बाजारात आले आहेत, ज्यात रिफाइंड तेल, सेंद्रिय तेल, कोल्ड-प्रेस्ड, व्हर्जिन आणि एक्स्ट्रा व्हर्जिन यांचा समावेश आहे. अशा परिस्थितीत कोणते ऑलिव्ह ऑईल सर्वोत्तम आहे हे जाणून घेणे थोडे कठीण आहे. चला तर मग, आज तुम्हाला सर्वोत्कृष्ट ऑलिव्ह ऑइलबद्दल माहिती देत आहे. एक्स्ट्रा व्हर्जिन किंवा कोल्ड प्रेस्ड ऑलिव्ह ऑईल सर्वोत्तम ऑलिव्ह तेल अतिरिक्त व्हर्जिन तेल मानले जाते. हे तेल तुम्ही शिजवण्याऐवजी थेट तुमच्या जेवणात घालू शकता. ज्या पदार्थांमध्ये ऑलिव्ह मुख्य घटक आहे. जसे की सॅलड ड्रेसिंग, ब्रेड आणि भाज्यांसाठी डिप्स आणि ऑलिव्ह ऑइल केक अशा पदार्थांसाठी हे चांगले आहे.

युनायटेड स्टेट्स डिपार्टमेंट ऑफ अ‍ॅग्रीकल्चर (USDA) च्या मते, एक्स्ट्रा व्हर्जिन ऑलिव्ह ऑइल हे एक नैसर्गिक उत्पादन आहे. ज्यामध्ये प्रति 100 ग्रॅम 0.8 ग्रॅम पेक्षा जास्त ओलेइक ऍसिड नसते आणि संवेदी दोष नसतात. एक सामान्य गैरसमज असा आहे की अतिरिक्त व्हर्जिन ऑलिव्ह ऑइल स्वयंपाकासाठी योग्य नाही कारण त्यात अ‍ॅव्होकॅडो किंवा द्राक्षाच्या बियांसारख्या तेलांपेक्षा कमी स्मोक पॉइंट आहे. अनेक अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की हे पूर्णपणे सत्य नाही, कारण एक्स्ट्रा व्हर्जिन ऑलिव्ह ऑइल शुद्ध केले जात नाही.

व्हर्जिन ऑलिव्ह ऑइल
यानंतर व्हर्जिन ऑलिव्ह ऑइलचा क्रमांक लागतो. हे देखील अपरिष्कृत आहे. परंतु एक्स्ट्रा व्हर्जिनपेक्षा किंचित जास्त आम्लता पातळी असते. तुम्ही एक्स्ट्रा व्हर्जिन तेल असलेले पदार्थ किंवा ब्रेडसोबत वापरू शकता आणि ते एक्स्ट्रा व्हर्जिनपेक्षा थोडे अधिक किफायतशीर आहे. जर ऑलिव्ह ऑइल तुमच्या कोणत्याही पदार्थात मुख्य घटक नसेल तर व्हर्जिन ऑलिव्ह ऑइल वापरणे सर्वोत्तम आहे.

शुद्ध ऑलिव्ह ऑइल व्हर्जिन ऑलिव्ह
ऑइल नंतर रिफाइंड ऑलिव्ह ऑइल आहे, ज्याला सहसा साधे ऑलिव्ह ऑइल म्हणून संबोधले जाते. मुळात, ही तेले प्रक्रिया करून किंवा रासायनिक प्रक्रिया करून तयार केली जातात आणि सहसा थोडेसे व्हर्जिन तेल शेवटी त्यात मिक्स केले जाते, कारण ते सहसा चवीला सौम्य असते. हे तेल अंडी बनवण्यासाठी किंवा तळण्यासाठी योग्य आहे.

पोमेस ऑलिव्ह ऑइल
तुम्ही कधी Pomace ऑलिव्ह ऑइलचे नाव ऐकले आहे का? जर नसेल तर आम्ही तुम्हाला सांगतो की तो उरलेल्या ऑलिव्हच्या लगद्यापासून बनवला जातो. यात नेहमी रासायनिक सॉल्व्हेंट्स आणि उष्णता समाविष्ट असते आणि या कारणांसाठी सामान्यतः ऑलिव्ह ऑइल मानले जात नाही. सर्वोत्तम ऑलिव्ह तेल कुठे मिळते? ऑलिव्ह ऑईलच्या पॅकमध्ये 'मेड इन', 'प्रॉडक्ट ऑफ', 'इम्पोर्टेड बाई' किंवा 'पॅक्ड इन' असे वेगवेगळे शब्द असतात जे ऑलिव्ह ऑईल कुठून आले हे सांगतात. सिंगल सोर्स ऑलिव्ह ऑईल एकाच देशात असते, पॅक केले जाते आणि निर्यात केले जाते. ऑलिव्ह ऑइल, ज्यामध्ये अनेक देशांतील ऑलिव्ह मिसळले जातात, जे वेगवेगळ्या ठिकाणी केले जातात आणि पॅक केले जातात. त्यामध्ये सर्व देशांची नावे आहेत. या तेलांचा दर्जा कमी होत नसला तरी, ते सहसा एकाच स्त्रोताच्या तेलांपेक्षा कमी ताजे असतात, कारण ऑलिव्ह एका देशात बनवले जाते आणि दुसऱ्या देशात पॅक केले जाते.

कोणता देश सर्वोत्तम ऑलिव्ह ऑईल उत्पादन करतो हे सांगणे कठीण असले तरी. इटली, स्पेन आणि ग्रीस हे तीन देश उत्तम ऑलिव्ह ऑईल बनवतात. तथापि, क्रोएशिया आणि तुर्कीनेही अलीकडच्या काळात काही चांगले तेल उत्पादन केले आहे. युनायटेड स्टेट्समध्ये, कॅलिफोर्निया काही उत्कृष्ट ऑलिव्ह ऑइलचे उत्पादन करते. तथापि, टेक्सास, ऍरिझोना आणि जॉर्जिया सारखी राज्ये देखील या दिशेने वाटचाल करत आहेत. ऑलिव्ह ऑईल खरेदी करताना घ्या काळजी जर तुम्ही यापूर्वी कधीही ऑलिव्ह ऑइल वापरले नसेल, तर तुम्हाला ते निवडण्यात अडचण येऊ शकते. त्यामुळे योग्य ऑलिव्ह ऑईल खरेदी करण्यासाठी या गोष्टींची विशेष काळजी घ्या.

ऑलिव्ह ऑइल पॅकेजिंग:
सर्व प्रथम, आपल्याला ऑलिव्ह ऑइलच्या पॅकिंगकडे लक्ष द्यावे लागेल. बाजारात तुम्हाला ऑलिव्ह ऑईल विविध सुंदर पॅकेजिंगमध्ये मिळेल. त्याचे वेगवेगळे ब्रँड आणि किंमत आणि पॅकिंग देखील भिन्न असू शकते. परंतु, लक्षात ठेवा की तुम्हाला नेहमी तेच ऑलिव्ह ऑइल घ्यावे लागेल. जे डार्क रंगाच्या काचेच्या बाटलीत आहे. डार्क प्लास्टिकच्या बाटलीमध्ये ऑलिव्ह ऑइल असल्यास, आपण ते खरेदी करू शकता. वास्तविक, पारदर्शक पॅकिंगसह ऑलिव्ह ऑईल खराब होते, कारण ऑलिव्ह ऑइलवर प्रकाश पडू नये. तुम्ही स्टीलच्या कॅनमध्ये पॅक केलेले ऑलिव्ह ऑईल देखील खरेदी करू शकता.
स्वयंपाकासाठी तुम्ही एक्स्ट्रा व्हर्जिन किंवा एक्स्ट्रा लाइट ऑलिव्ह ऑईल खरेदी करा. एक्स्ट्रा व्हर्जिन ऑलिव्ह ऑईल सर्वोत्तम मानले जाते. यामध्ये अँटिऑक्सिडंट्स आणि मिनरल्स भरपूर प्रमाणात असतात. तसे, ते वापरण्याचा सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे सॅलड्स, भाज्या आणि फळे टॉपिंग करणे. बाजारात तुम्हाला पोमेस ग्रेड ऑलिव्ह ऑइल देखील मिळेल. हे तेल तुम्ही स्वयंपाकासाठी वापरू शकता, पण, गुणवत्तेच्या दृष्टीने ते फारसे चांगले नाही.

ऑलिव्ह ऑईल हे इतर तेलांपेक्षा थोडे जाड असते आणि त्याचा रंग हलका हिरवा असतो. जर तुमचे ऑलिव्ह ऑईल घट्ट नसेल आणि त्याचा रंगही पांढरा किंवा पिवळा असेल तर समजा की त्यात भेसळ झाली आहे ऑलिव्ह ऑइल इतके स्वास्थ्यासाठी चांगले असून सुद्धा आपल्याकडे स्वयंपाकासाठी जवळ जवळ वापरतच नाहीत. कारण भारतीय गृहिणींना स्वयंपाक करण्यासाठी भरपूर तेल वापरण्याची सवय आहे.ऑलिव्ह ऑइल हे साध्या तेलापेक्षा ४ ते ५ पट महाग आहे. ऑलिव्ह ऑइलची चव भारतीय लोकांना रुचत नाही. ऑलिव्ह ऑइल हे स्वयंपाकात फारच थोडे वापरतात. म्हणजे एक लिटर ऑलिव्ह ऑइल हे साध्या चार लिटर ऑइल बरोबर आहे. याचा अनर्थ असा की हे महाग नाही. परंतु ऑलिव्ह ऑइल वापरण्याची मानसिकता भारतीय लोकांच्या मद्धे अजून तयार झाली नाही.

ऑलिव्ह ऑइल ची किंमत : ७००/- रु. /लि व्हर्जिन ऑलिव्ह ऑइल ची किंमत : १२५० - १३०० रु. /
आहे.

डॉ. दिलीप केशव कुलकर्णी
मोबा: ९८८१२०४९०४
इ मेल : dkkul@yahoo.com
१९-०४-२०२५

आत्म्याने आत्म्याचा केलेला आदर म्हणजे मर्यादा. ती आपल्या कामात, व्यवहारात, राहणीमानात असायला पाहिजे. मर्यादा हि सृष्टीने दिलेली संस्कृती आहे, ती सर्वांनी पाळायलाच पाहिजे…..

देव्हार्‍यात एकाच देवतेच्या दोन दोन तिन तिन मूर्ती नसाव्यात, फोटो सुद्धा डबल नसावेत, घरातील देव्हार्‍यामध्ये मृत व्यक्तींचा फोटो ठेवू नये. देव्हारा हा शक्यतो पूर्व भिंतीला असावा म्हणजे पूजा करताना आपले तोंड हे पूर्वेला येईल ,

देव्हारा नियमित पणे स्वच्छ करावा , देव हे वस्रावर असावेत , आपल्या घरी देव्हाऱ्यात कुलदेवतेची मूर्ती ,
प्रतिमा असावीच असावी . सर्वात मागे मध्यभागी कुलदेवता प्रतिमा आणि त्या समोर मध्यभागी गणपती
व गणपतीच्या डाव्या बाजूस देवी मूर्ती म्हणजे लक्ष्मी / अन्नपूर्णा / दुर्गा इत्यादी आणि
उजव्या बाजूस देव मूर्ती म्हणजे बाळकृष्ण इत्यादी...

देवघरात शंख असावा , पण तो छोटा पूजेचा शंख असावा , वाजविण्याचा मोठा शंख देव्हाऱ्यात ठेऊ नये , बाजूला ठेवावा .

देवाच्या डाव्या म्हणजे आपल्या उजव्या बाजूला शंख असावा आणि देवाच्या उजव्या म्हणजे आपल्या डाव्या बाजूस घंटी असावी ..

पूजेचे साहित्य —

अक्षता, हळद, कुंकू, गंध, फुले, तुळशी, दूर्व, बेल, उदबत्ती, निरांजन, कापूर,वस्त्र,फळं,नारळ, विडा, नैवेद्य व पंचामृत (दूध, दही, तूप, मध आणि साखर, मध नसेल तर थोडा गूळ)

वापरती भांडी –

तांब्या, भांडे,(पंचपात्र),पळी ताम्हण, अभिषेकपात्र,निरांजन, समई ( विषेश प्रसंगी ) घंटा.

पूजेचे साहित्य कसे असावे ?

सर्व पूजेची भांडी तांब्या , पितळेची – शक्य तर चांदीची असावी. स्टेनलेस स्टीलची अथवा प्लॅस्टिकची नसावी.

गंध –

चंदनाचे उगाळतात. त्यात कधी केशर घालतात. करंगळी जवळच्या बोटाने (अनामिकेने) देवाला गंध लावावे.
सहाणेवर गंध उगाळून तो प्रथम दुसऱ्या तबकडीत घेऊन गंध लावावा . देवासाठी गंध हातावर उगाळू नये .

अक्षता -

धुतलेल्या अखंड तांदुळांना थोडेसेच कुंकु लावून त्या अक्षता वाहाव्या.
शाळिग्राम आणि शंख यांना अक्षता वाहू नयेत.
शंख नेहमी पाण्याने भरून ठेवावा , दुसऱ्या दिवशी ते पाणी कृष्णावर / देवांवर स्नान म्हणून अर्पण करावे .

हळद – कुंकू याखेरीज गुलाल आणि बुक्काही (काळा/ पांढरा अबीर ) पूजा साहित्यात असावा.
गणपतीला शेंदूर, विठ्ठलाला बुक्का (काळा अबीर ) वाहण्याची वहिवाट आहे.

फुले –

ऋतुकालोद्भभव पुष्पे म्हणजे त्या त्या ऋतूत येणारी ताजी आणि सुवासिक फुले देवाला वाहावी.
जाई, जूई, कण्हेर, मोगरा, जास्वंदी चाफा, कमळे, पारिजातक, बकुळ, तर वगैरे फुले सर्व देवांना चालतात.

विष्णुला – चाफा, मोगरा, जाई, कुंद वगैरे फुले आवडतात.
शंकराला – पांढरा कण्हेर, कुंद, धोतरा इ. पांढरी फुले वाहतात.
गणपतीला – गुलाब, जास्वंद वगैरे तांबडी फुले प्रिय असतात. गणपतीला दूर्वा वाहातात. गणपतीला तुळस वाहण्याची प्रथा नाही.

गणपतीला रक्तचंदनाचे गंध आणि शेंदूर प्रिय असतो.

देवीला सर्व सुवासिक फुले चालतात.

पाने –

विष्णु, विठ्ठल, शाळिग्राम या देवतांना तुळस, शंकराला बेल तर गणपतीला दूर्वा वाहातात.

धूप –

देवाला उदबत्ती ओवाळून तिचा धूप देवावर दरवळेल अशी ठेवावी. सुगंध दरवळावा.
अगरबत्ती देव्हाऱ्याच्या आत मध्ये ठेवू नये , बाहेर बाजूला ठेवावी .

दिप –

निरांजन ओवाळून ते देवाच्या उजव्या बाजूस ठेवावे. देवाजवळील समईंची ज्योत दक्षिणेकडे करू नये.
समईत एक दोन पाच सात अशा ज्योती (वाती) असाव्या. तीन नसाव्या.
देवाच्या उजव्या म्हणजे आपल्या डाव्या बाजूस तुपाचा दिवा असावा आणि
देवाच्या डाव्या म्हणजे आपल्या उजव्या बाजूस तेलाचा दिवा असावा .
वाती या जोड वाती असाव्यात म्हा जे दोन वाती एकत्र करून केलेली एक वात ..

नैवैद्य –

रोजच्या पूजेत देवाना पंचामृताचा नैवैद्य दाखवितात.
दूध, पेढे, फळे आणि पक्वाने नैवेद्यात सर्व देवांना चालतात.
विशेष प्रसंगी गणपतीला मोदक किंवा गूळ खोबऱ्याचा नैवेद्य,
देवीला पुरणपोळीचा नैवेद्य दाखवितात.

फळे -

देवाला कच्ची फळें वाहू नयेत.
पक्व फळाचे देठ देवाकडे करून ठेवावीत.

तांबूल –

म्हणजे विड्यांची पाने आणि त्यावर सुपारी खारीक खोबरे बदाम इत्यादी ठेवावे.
पानाचे देठ देवाकडे करावेत. विड्यावर यथाशक्ती दक्षिणा ठेवावी.
तसेच ड्रायफ्रुट्स सुद्धा असल्यास उत्तम .

नमस्कार –

दोन्ही हात जोडून देवाला नमस्कार करावा. साष्टांग नमस्कार घालावा.

आरती –

देवाला आरती ओवाळताना देवावर प्रकाश पडेल अशी ओवाळावी.
आवाज सौम्य असावा , किंचाळू नये. आर्ततेने म्हंटली जाते ती आरती हे लक्षात घ्यावे .

प्रदक्षिणा –

देवाला प्रदक्षिणा घालावी. अथवा स्वतःभोवती प्रदक्षिणा घालावी.
गणपतीला एक, सूर्याला दोन , शंकराला तीन, विष्णूल चार, पिंपळाला सात,
आणि मारुतीला अकरा अशा प्रदक्षिणा घालण्याची प्रथा आहे.
हात जोडून आणि तोंडाने नामघोष करीत प्रदक्षिणा घालव्यात.
किंवा सर्वाना समान तीन किंवा पाच प्रदक्षिणा कराव्यात ..

प्रार्थना –

देवाला नमस्कार करून भक्तिभावाने प्रार्थना करावी. प्रार्थना आणि सर्व पूजा
एकाग्र चित्ताने शांतपणे मनःपूर्वक करावी. देवाजवळ व्यावहारिक गोष्टी मागू नयेत
किंवा त्याला सांकडे , नवस घालू नये. फक्त त्याची कृपा मागावी.
देवाच्या कृपेनेच सर्व गोष्टी यशस्वी होतात.

देवपूजेचे महत्त्व —

प्रत्येक माणासाला जीवनात सुख समाधान आणि शांती प्राप्त व्हावी म्हणून देवपूजा हे एक उत्तम साधन आहे.
हल्लीच्या संघर्षमय व तणावपुर्ण जीवनात आणि आपल्या दैनंदिन कार्यक्रमात देवपूजेसाठी
आपणाला जास्त वेळ मिळत नाही. तरीही वेळात वेळ काढून देवपूजा करणे आवश्यक आहे.

यथाशक्ती, यथाज्ञानाने व मिळतील त्या उपचारांनी मनोभावे देवपूजा केली तर मनाला शांती मिळते,
घरातील वातावरण पवित्र व प्रसन्न होते, आणि आपापली कामे करायला उत्साह मिळतो.

देवपूजा करणाऱ्यांना एक प्रकारचे विशेष सामर्थ्य येत असते, वाणीला तेज चढते,
अंगीकृत कार्याला यश येते आणि इतरांचाही उत्साह वाढतो , आनंद होतो.

देवपूजेमुळे शारीरिक, मानसिक आणि आचरणातील दोष दूर होतात.
आत्मिक बळ वाढते. आत्मा हाच खरा परमात्मा आहे.
तो संतुष्ट असला तरच जीवनाचे सार्थक होते.

आपल्य कुटुंबास देवघरातील देवांची पूजा एकजणच करतो.
बाकीचे कुटूंबीय स्नानानंतर देवाला फुले, अक्षता वाहून देवाला
नमस्कार करतात. आपल्या नित्यक्रमातुन थोडासा वेळ काढून
पूजेनंतर जप करावा. पोथी वाचावी. गीतेचा अध्याय, गुरुचरित्र,
गजानन विजय यासारख्या आपल्या आराध्य देवतेची कथा,
पोथी यांचे वाचन करावे. जेवढे शक्य असेल तेवढे करावे …

अधिकस्य अधीकम् फलम् .. असे म्हटलेच आहे.

अशा प्रकारे जप, पोथी-वाचन, देवदर्शन आणि व्रते, पूजा, स्तोत्रे,
प्रार्थना वगैरे उपानसनेचे प्रकार आहेत.
त्यांच्यामुळे मन प्रसन्न होऊन मनोरथ पूर्ण होतात.

देवपुजा करण्याचे प्रकार —

१ मानसपूजा
२ मुर्तीपूजा

मुर्तीपुजा करताना म्हणजे नेहमी प्रमाणे पूजा करताना
देवाची मुर्ती किंवा प्रतीमा किंवा सुपारी , नारळ किंवा टाक ह्यांची पूजा केली जाते.

ही पूजा करताना दोन प्रकारे करतात

१ पंचोपचार पूजा

व

२ षोडशोपचार पूजा

१ पंचोपचारी पूजा Panchopchari Puja –

यामध्ये पुढील उपचारांनी देवाची पूजा केली जाते :
(१) गंध (२) पुष्प (३) धूप (४) दीप (५) नैवेद्य

२ षोडशोपचार पूजा ShodShopchari Puja –

यामध्ये पुढील उपचारांनी देवाची पूजा केली जाते :
(१) आवाहन (२) आसन (३) पाद्य (४) अर्ध्य (५) आचमन
(६) स्नान (७) वस्त्र अथवा यज्ञोपवीत (८) गंध (९) पुष्प
(१०) धूप (११) दीप (१२) नैवेद्य (१३) फल (१४) तांबूल
(१५) दक्षिणा (१६) प्रदक्षिणा .

देवाला वरील सर्व उपचार करताना विशिष्ट मंत्र स्तोत्र येत असल्यास उत्तम ,
नसेल येत तर निदान त्या त्या देवतेचे नाम मंत्र तरी म्हणावे .

अभिषेक करताना त्या त्या देवतेचे स्तोत्र , मंत्र म्हणावेत .

उदा .- गणपती पूजा करताना गणेश स्तोत्र किंवा गणेश मंत्र ,
विष्णू पूजा करताना विष्णू स्तोत्र / व्यंकटेश स्तोत्र /
विष्णू सहस्त्र नाम स्तोत्र इत्यादी इत्यादी ..

आणि मानसपूजा हि सश्रद्ध अंतःकरणाने / मनाने करायची असते ..

वरील सर्व साहित्य व उपचार हे मनानेच देवाला अर्पण करायचे असते .
मानासपूजेमध्ये एकाग्रचित्त अंतःकरण आणि सश्रद्ध भाव असणे जरूरी आहे .

मानसपूजा हिच श्रेष्ठ सांगितली गेली आहे ..

@ संकलित माहिती....

वारणाननमयूरवाहमुखदाहवारणपयोधरां
चारणादिसुरसुन्दरीचिकुरशेखरीकृतपदाम्बुजाम् ।
कारणाधिपतिपञ्चकप्रकृतिकारणप्रथममातृकां
वारणान्तमुखपारणां मनसि भावयामि परदेवताम् ॥ ६॥

कोणत्याही स्त्रीचे खरे वैभव म्हणजे तिचे मातृवात्सल्य. जगज्जननी आई जगदंबेच्या त्याच मातृवात्सल्याचा आधार करीत, तिचे वर्णन करतांना आचार्यश्री म्हणतात,

वारणानन - वारण शब्दाचा एक अर्थ आहे हत्ती. त्याचे आनन म्हणजे मुख. तसे ज्यांचे मुखकमल आहेत ते भगवान गजानन.
मयूरवाह- मयूर हे ज्यांचे वाहन आहे असे. अर्थात भगवान षडानन, कार्तिकेय.
मुखदाह- त्यांचा मुखदाह अर्थात भुकेमुळे त्यांच्या मुखाची होणारी जळजळ.
वारण- येथे वारण शब्दाचा अर्थ निवारण करणे असा आहे.
पयोधरां- पयोधर शब्दाचे दोन अर्थ आहेत. वैशिष्ट्य म्हणजे येथे दोन्ही लागू पडतात.
पयोधर शब्दाचा सामान्य अर्थ आहे मेघ. पय म्हणजे पाणी त्याला धारण करणारा तो पयोधर.मुखा मधील दाह वर्णन केला असल्याने तो शांत करणारा मेघ, हा अर्थ लागू पडतो.
पय शब्दाचा दुसरा अर्थ आहे दूध. त्याला धारण करणारे मातेचे स्तन. त्या दोन्ही बालकांच्या मुखाची भुकेची आग शांत करणारे ते विश्व तृप्तीकारक पयोधर.
चारणादि- चारण म्हणजे स्तुतिपाठ करणारे गण,
सुरसुन्दरी- आई जगदंबे च्या बाबतीत हे कार्य सुर अर्थात देवतांच्या सुंदरी करत असतात.
सुरसुन्दरी शब्दात एकतर ब्रह्मदेव ,विष्णू, सूर्य,इंद्र यांच्यासहधर्मचारीणी सरस्वती, लक्ष्मी, संज्ञा, इंद्राणी इ. देवपत्नी किंवा स्वर्गीय अप्सरा असे दोन्ही अर्थ आहेत.
चिकुर- मस्तकावरील केस.
शेखरीकृतपदाम्बुजाम् - ज्या चरणकमलांना मस्तकावर घेतात असे.
एकत्रित विचार करता समस्त देवनारी स्तवन करीत मस्तकावरील केसांनी जिच्या चरणकमलाची सेवा करतात अशी.
कारणाधिपतिपञ्चक- ब्रह्मदेव, विष्णू, रुद्र, ईश्वर आणि सदाशिव अशा पाच स्वरूपांना कारणधिपती पंचक असे म्हणतात.
प्रकृतिकारण- त्या सगळ्यांच्या प्रकृती म्हणजे कार्याचे कारण अर्थात अधिष्ठान स्वरूप शक्ती असणार्या,
प्रथममातृकां- आदि जननी असणाऱ्या,
वारणान्तमुखपारणां- गजमुखाच्या मुखाला आनंद देणाऱ्या,

मनसि भावयामि परदेवताम् - परम देवता आई जगदंबेचे मी मनाने ध्यान करतो.

-- प्रा. स्वानंद गजानन पुंड