जी माणसे स्वतःला विसरून इतरांच्या साठी काम करतात ती प्रेरणेची स्त्रोत्र असतात. समाज दोषींच्या कुटुंबाकडे व मुलाकडे दोषी नजरेने पाहतो. दुःखाला असंख्य पदर असतात. दुसऱ्यांचे दुःख दूर करणारे नकळत एक पायवाट निर्माण करतात. बेंगळुरूचे जोडपे व्ही मणी आणि सरोजी यांनी दोषींच्या मुलांसाठी घर बांधण्यासाठी अनेक विलासी वस्तूंचा त्याग केला, ज्यांचे भविष्य अन्यथा अनिश्चित दिसेल. हे जोडपे गेल्यानंतरही त्यांची एनजीओ SOCARE काम करत आहे. कैद्यांच्या मुलांचे काय होते? जोडप्याने त्यांना सुरक्षित आश्रयस्थान तयार करण्यासाठी बचत वापरली 1990 च्या दशकाच्या सुरुवातीस, बेंगळुरूमध्ये रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियामध्ये काम करत असताना, व्ही मणी प्रवासात मध्यवर्ती कारागृहातून जात असत. “आजीवन शिक्षा झालेल्यांची मुले सर्व व्यावहारिक हेतूंसाठी अनाथ झाली आहेत आणि त्यांना तुरुंगाबाहेर रडताना पाहणे खूप दुःखदायक आहे.”असे ते म्हणत.

विशेषत: महिला कैद्यांसाठी, एकदा कारागृहात असताना त्यांच्या मुलांशी संबंध गमावणे हे एक सामान्य वास्तव आहे. द वायरमधील एका अहवालात असे स्पष्ट केले आहे की मूल हरवणे किंवा तुरुंगात असताना आईने मुलाचा ताबा गमावणे हे इतके सामान्य आहे की ते “शिक्षेचा भाग” म्हणून स्वीकारले जाते. ही मुले अनेकदा बालकामगार बनतात. निरागस मुलांना उज्वल भविष्य देण्यासाठी मणीने काहीतरी करायचे ठरवले. सेवानिवृत्तीनंतर त्यांची तीन मुले परदेशात स्थायिक झाल्यावर मणी यांनी तुरुंगाबाहेर सापडलेली चार मुले त्यांच्या घरी आणली. त्यांनी आणि त्यांची पत्नी सरोजी यांनी वर्षानुवर्षे वाचवलेले ७ लाख रुपये वापरून त्यांनी मुलांना आश्रय दिला, खायला दिले आणि त्यांना शिक्षण दिले.

यातून 1999 मध्ये स्थापन झालेल्या त्यांच्या एनजीओ सोसायटीच्या केअर फॉर द इंडिजेंट (SOCARE IND) चे बीज पेरले जाईल. आज ही संस्था कर्नाटकच्या वेगवेगळ्या तुरुंगात दीर्घकालीन तुरुंगातील कैद्यांच्या मुलांसोबत काम करते , त्यांना राहण्यासाठी जागा, जेवण आणि प्रवेश देते. शिक्षण, आणि त्यांच्यासाठी उज्ज्वल भविष्य सुनिश्चित करणे.

2010 पासून SOCARE चे सचिव आणि जोडप्याचे कौटुंबिक मित्र वेंकटनाथन राघवाचारी आठवतात, “त्यांनी त्या मुलांना खूप संघर्ष करून वाढवले. 2008 मध्ये त्यांच्या पत्नीचे निधन झाले होते, तर व्ही. मणी यांचे 2011 मध्ये निधन झाले. व्ही मणी आणि त्यांची पत्नी सरोजी. फोटो सौजन्य वेंकटनाथन राघवाचारी.व्ही मणी आणि त्यांची पत्नी सरोजी.

“मणी जुने कागद गोळा करून ते विकून पैसे मिळवायचे. वाढदिवसासारख्या खास प्रसंगी ते लोकांकडे देणग्या मागायचे. ते म्हणायचे, ‘जर तुम्ही जास्त देऊ शकत नसाल तर १ रुपये द्या, एवढेच पुरेसे आहे’, राघवाचारी आठवतात. “त्याच्याइतका उत्कट कोणीही असू शकत नाही. सर्वस्वाचा त्याग करणारा माणूस.

गेल्या 23 वर्षांत, एनजीओने या मुलांना स्वतःच्या पायावर उभे राहण्यासाठी आणि त्यांच्या सभोवतालच्या कलंकातून मुक्त होण्यासाठी कठोर परिश्रम केले आहेत. त्याच्या तीन इमारती आहेत – लागेरे येथे दोन वसतिगृहे आणि गुलबर्गा येथे एक कौशल्य विकास केंद्र, जे अद्याप विकसित केले जात आहे. त्यांच्या शिखरावर, त्यांना 150 पेक्षा जास्त मुले होती, परंतु COVID पासून, अनेक पालकांनी त्यांच्या मुलांना परत पाठवण्यास नकार दिला आहे. आज, SOCARE 84 मुलांसोबत काम करते.

“पण आता ही मुले SOCARE कडे शक्तीचा स्रोत म्हणून पाहतात,” राघवाचारी नमूद करतात. सुरुवातीच्या काळात, मणीच्या पुढाकाराला तुरुंग अधीक्षकांकडून तत्काळ पाठिंबा मिळाला. त्यांनी त्याला मदतीची गरज असलेल्या इतर बेघर मुलांचे संदर्भ द्यायला सुरुवात केली. मणी प्रत्येक मुलाची वैयक्तिक भेट घेत असे, त्यांची परिस्थिती तपासत असे आणि नंतर त्यांना आत घेऊन जायचे.

काही वर्षांतच घर भरले आणि त्याला आणखी जागा शोधण्याची गरज होती. लग्गेरे येथे त्याला एक इमारत सापडली ज्याचे त्याला वसतिगृहात रुपांतर करायचे होते.

श्री शारदा पीठम शृंगेरी मठातील अधिकाऱ्यांनी मणीला सिमेंटची व्यवस्था करण्यात मदत केली आणि एनजीओ आता मंदिराचे एक युनिट आहे. इतर निधीसाठी, त्याने आपल्या पत्नीचे दागिने विकले आणि देणगी मोहिमेची स्थापना केली आणि लवकरच, इमारत सुरू झाली.

मठ अधिकाऱ्यांनी दुसरी इमारत देखील खरेदी केली आणि दोघांचे नाव SOCARE असे ठेवले. जुनी इमारत पाडून तिथे अत्याधुनिक इमारत बांधली.दोन वसतिगृहे, एक मुलींसाठी आणि दुसरे मुलांसाठी, लायब्ररी, संगणक प्रयोगशाळा, स्वयंपाकघर, प्रार्थना प्रयोगशाळा आणि इतर अनेक सुविधा आहेत.

या वसतिगृहातील मुलांना त्यांच्या अभ्यासाची आवड आणि कामाचा ताण सहन करण्याची क्षमता यानुसार जवळपासच्या वेगवेगळ्या शाळांमध्ये पाठवले जाते. काही इंग्रजी माध्यमाच्या शाळेत जातात तर काही कन्नड माध्यमात. SOCARE मुले शाळेत जात आहेत.SOCARE मुले शाळेत जात आहेत.

त्यांना त्यांच्या पालकांना भेटण्यासाठी नियमित तुरुंगातही नेले जाते. दुःखाचे ही आपण देणे लागतो याची जाणीव होणं व दुःखं दूर करण्यासाठी प्रयत्न करणें म्हणजे प्रेरणेची पायवाट चालणेच होय.