डॉ. अनिल कुलकर्णी‘डोंगर पोखरून उंदीर काढला’ ही म्हण आपल्याला माहित आहे पण ‘डोंगर पोखरून रस्ता काढला’ हे वास्तव आहे. काल्पनिक गोष्ट जेव्हा वास्तवात उतरते तेव्हा ती यशोगाथा बनते. कल्पना करवत नाही अशा अनेक गोष्टींमध्ये अनेकांनी यश मिळवले आहे. गहलोर हे बिहारच्या डोंगराळ प्रदेशातील एक छोटेसे गाव आहे. या गावातील एक मजूर दशरथ माझी. दशरथ आणि त्याची पत्नी फाल्गुनीदेवी मोलमजुरी करून उदरनिर्वाह करत होते.एके दिवशी फाल्गुनी देवीचा अपघात झाला आणि त्या गंभीर जखमी झाल्या. गहलोर गावात दवाखाना किंवा छोटा दवाखाना नव्हता.त्यामुळे दशरथला जवळच्या मोठ्या शहरात वजीरगंज येथे उपचारासाठी जावे लागले. डोंगराळ भागामुळे या दोन गावांमधील मोठा डोंगर पार करण्यासाठी मागे-पुढे जावे लागत होते आणि हे अंतर सुमारे ७० किमी होते.दशरथ आपल्या जखमी पत्नीसह हे ७० किमी अंतर कापण्याआधीच पत्नीने या जगाचा निरोप घेतला.आपल्या जोडीदाराच्या जाण्याने दशरथला खूप दुःख झाले होते पण आता दु:खी होण्याऐवजी दशरथने एक महत्त्वाचा निर्णय घेतला.त्याचे गाव आणि शहर यांच्यामधला हा मोठा डोंगर कापून त्यात बोगदा तयार केल्यास गावातील लोकांना शहरात पोहोचणे आणि विशेषत: आजारपणात वेळेवर उपचार मिळणे सोपे होईल.ही कल्पना त्यांनी गावकऱ्यांना सांगितली. त्यावर गावातील लोक हसू लागलें.दशरथने मनोमन ठरवले की, गावातील लोकांनी मला साथ दिली नाही तर मला एकट्याने या डोंगरावरून रस्ता बनवावा लागेल. एवढेच नाही तर हातोडा आणि छिन्नीच्या मदतीने तो डोंगरावर पोहोचला.दशरथाचा संयम सुटला आहे हे लोकांनी मान्य केले. या छोट्या छिन्नीने तो एवढा मोठा डोंगर कधी कापू शकेल?दशरथाने आपली शेळी आणि लहान घर विकले आणि त्यातून मिळणारे पैसे डोंगरात खोदण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या छोट्या वस्तू विकत घेण्यासाठी वापरले. गावकरी त्याला वेडा म्हणायचे.दशरथाने डोंगराच्या पायथ्याशी एक छोटीशी झोपडी बांधली आणि तिथे राहू लागला.लोकांना खरंच वाटलं की दशरथ आता वेडा झालाय पण हा माणूस दुसऱ्याचं न ऐकता आपल्या कामात व्यस्त होता. दिवस, महिने आणि वर्षे गेली पण दशरथाचे कार्य कोणीही थांबवू शकले .दशरथ मांझी यांनी 1960 मध्ये सुरू केलेला प्रवास 1982 मध्ये पूर्ण झाला. 22 वर्षांच्या अथक परिश्रमानंतर त्यांनी दुर्गम डोंगर कापून ३६० फूट लांब, २५फूट खोल आणि 30 फूट रुंद रस्ता बांधला. दोन गावांमधील अंतर अवघ्या १० मिनिटांत पूर्ण करता येउ लागलें. मांझीनी पत्नीच्या स्मरणार्थ गावकऱ्यांना एक अप्रतिम भेट दिली.हे अतुलनीय काम दशरथ मांजी यांनी स्वतःच्या मनोबलाच्या जोरावर पूर्ण केले. ही बाब सरकारला कळताच आणि सरकारने ही जमीन दशरथांना भेट म्हणून दिल्याने त्यांनी ती जमीन स्वतःसाठी न घेता त्यावर हॉस्पिटल बांधण्याची विनंती सरकारला केली. जेणेकरून लोकांना वेळेवर उपचार मिळू शकतील.शहाजहानने बायकोच्या स्मरणार्थ 22 वर्षात लाखो खर्च करून ताजमहाल बांधला आणि दशरथाने पत्नीच्या आठवणीत इतक्या वर्षांच्या मेहनतीने गावकऱ्यांची असहायता बदलली.एक महाराज आणि दुसरा मजूर होता. आपण कामाला सुरुवात करतो आणि दोन-चार जणांनी त्याचा निषेध केल्यावर आपण काम टाकतो किंवा थोडा जरी बिघाड झाला तरी काम सोडून देतो. आता कोणत्याही कामात लहान-मोठे अपयश आल्यावर ही घटना लक्षात ठेवायला हवी.दशरथाला काही अपयश सापडले नाही का? 22 वर्षे हा खूप लहान कालावधी आहे का? संयम आणि चिकाटीने सर्व अडचणींवर मात केली. एकेकाळी दशरथाला वेडे म्हणणारे जग आज त्याची स्तुती करताना थकत नाही. म्हणूनच जगाचे न ऐकता आपण ठरवलेले ध्येय साध्य करण्यासाठी स्वतःला झोकून दिले पाहिजे.आजच्या काळात लागलेल्या शोधांच्या आधारे आपण जीवन अधिक सोयीस्कर बनवू शकलो आहोत त्या सर्व शोधांचा इतिहास तपासण्याचा प्रयत्न केला तर असे लक्षात येईल की हे सर्व शोधकर्ते दशरथ मांझीसारखेच वेडे होते आणि म्हणूनच ते शोध लावू शकले.
एक शोध ही दुसऱ्या शोधासाठी प्रेरणेची पायवाटच असते. यशाचा रस्ता संघर्षाचा असतो याला कंटाळून काही जण नैराश्याच्या गर्तेत लोटले जातात, पण प्रवासातील मैलाचे दगड जेव्हा अंतर कमी होत असल्याची जाणीव करून देतात,तेंव्हां ते नुसतेच दगड नसतात तर प्रेरणेचे दीपस्तंभ असतात. केवळ देवाच्या भरवशावर राहू नका हाच संदेश दशरथ मांझी देतात. यशासाठी संघर्ष करायचा असतो आत्महत्या नव्हे. यशोगाथा सातत्याने आमच्या पिढीसमोर येत नाहीत हेच समस्येचे मूळ आहे.
गोष्ट छोटीशी डोंगराएवढी
‘डोंगर पोखरून उंदीर काढला’ ही म्हण आपल्याला माहित आहे पण ‘डोंगर पोखरून रस्ता काढला’ हे वास्तव आहे. काल्पनिक गोष्ट जेव्हा वास्तवात उतरते तेव्हा ती यशोगाथा बनते. कल्पना करवत नाही अशा अनेक गोष्टींमध्ये अनेकांनी यश मिळवले आहे. गहलोर हे बिहारच्या डोंगराळ प्रदेशातील एक छोटेसे गाव आहे. या गावातील एक मजूर दशरथ माझी. दशरथ आणि त्याची पत्नी फाल्गुनीदेवी मोलमजुरी करून उदरनिर्वाह करत होते.एके दिवशी फाल्गुनी देवीचा अपघात झाला आणि त्या गंभीर जखमी झाल्या. गहलोर गावात दवाखाना किंवा छोटा दवाखाना नव्हता.त्यामुळे दशरथला जवळच्या मोठ्या शहरात वजीरगंज येथे उपचारासाठी जावे लागले. डोंगराळ भागामुळे या दोन गावांमधील मोठा डोंगर पार करण्यासाठी मागे-पुढे जावे लागत होते आणि हे अंतर सुमारे ७० किमी होते.दशरथ आपल्या जखमी पत्नीसह हे ७० किमी अंतर कापण्याआधीच पत्नीने या जगाचा निरोप घेतला.आपल्या जोडीदाराच्या जाण्याने दशरथला खूप दुःख झाले होते पण आता दु:खी होण्याऐवजी दशरथने एक महत्त्वाचा निर्णय घेतला.त्याचे गाव आणि शहर यांच्यामधला हा मोठा डोंगर कापून त्यात बोगदा तयार केल्यास गावातील लोकांना शहरात पोहोचणे आणि विशेषत: आजारपणात वेळेवर उपचार मिळणे सोपे होईल.ही कल्पना त्यांनी गावकऱ्यांना सांगितली. त्यावर गावातील लोक हसू लागलें.दशरथने मनोमन ठरवले की, गावातील लोकांनी मला साथ दिली नाही तर मला एकट्याने या डोंगरावरून रस्ता बनवावा लागेल. एवढेच नाही तर हातोडा आणि छिन्नीच्या मदतीने तो डोंगरावर पोहोचला.दशरथाचा संयम सुटला आहे हे लोकांनी मान्य केले. या छोट्या छिन्नीने तो एवढा मोठा डोंगर कधी कापू शकेल?दशरथाने आपली शेळी आणि लहान घर विकले आणि त्यातून मिळणारे पैसे डोंगरात खोदण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या छोट्या वस्तू विकत घेण्यासाठी वापरले. गावकरी त्याला वेडा म्हणायचे.दशरथाने डोंगराच्या पायथ्याशी एक छोटीशी झोपडी बांधली आणि तिथे राहू लागला.लोकांना खरंच वाटलं की दशरथ आता वेडा झालाय पण हा माणूस दुसऱ्याचं न ऐकता आपल्या कामात व्यस्त होता. दिवस, महिने आणि वर्षे गेली पण दशरथाचे कार्य कोणीही थांबवू शकले .दशरथ मांझी यांनी 1960 मध्ये सुरू केलेला प्रवास 1982 मध्ये पूर्ण झाला.
